Kütahya’nın İlçelerinin İsimleri Nereden Geliyor? 12 İlçenin Adında Tarih Saklı

ALTINTAŞ: EVLİYA ÇELEBİ’DE DE AYNI ADLA GEÇİYORAltıntaş’ın antik dönemdeki adı kaynaklarda Soe/SOA biçiminde görülüyor. Millî Eğitim Bakanlığı’nın “Şehrimiz Kütahya” çalışmasına göre Germiyanoğlu Yakup Bey dönemine ait bir taş kitabede yerleşim Kurt Köy adıyla anılırken, Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde “Altıntaş” adına rastlanıyor.

Aynı kaynakta adın, “içinde altın olan bir taşın bulunduğu yer” anlatısıyla ilişkilendirildiği belirtiliyor. Bu açıklama tarihî bir aktarım niteliğinde; kesin bir etimolojik kanıt olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.

ASLANAPA: ARSLAN APA SÜLALESİNDEN GELDİĞİ ANLATILIYORAslanapa’nın isim hikâyesi oldukça dikkat çekici. Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün aktardığı, sanat tarihçisi Oktay Aslanapa’ya dayanan görüşe göre, Azerbaycan ve Nahçıvan çevresindeki İldenizoğulları içerisinde yer alan Meraga Emiri Arslan Apa sülalesinden bir grup Türkmen bölgeye yerleşti ve yerleşimin adı buradan geldi.

“Apa” sözcüğünün de “abi, büyük kardeş” anlamında ve bir unvan/özel isim unsuru olarak kullanıldığı belirtiliyor.

ÇAVDARHİSAR: ÇAVDAR TATARLARI VE BİR HİSARÇavdarhisar’ın adı doğrudan bölgenin Orta Çağ geçmişine bağlanıyor.

Aizanoi’deki Zeus Tapınağı çevresinin Orta Çağ’da bir hisara dönüştürüldüğü, Selçuklular döneminde ise bölgenin Çavdar Tatarları tarafından üs olarak kullanıldığı belirtiliyor. Bu nedenle yerleşimin Çavdar + Hisar = Çavdarhisar adıyla anılmaya başladığı aktarılıyor.

DOMANİÇ: ADININ KÖKENİ KONUSUNDA BİRDEN FAZLA GÖRÜŞ VARDomaniç, isim kökeni konusunda en tartışmalı ilçelerden biri.

Bazı araştırmalarda eski biçiminin Tomaniç olduğu ve “Toma/Doma” unsurunun Thomas adına kadar götürüldüğü ileri sürülüyor. Başka anlatılarda ise ilçenin ormanlı, sisli ve dumanlı coğrafyasıyla ilişkilendirilerek “duman içi” benzeri açıklamalar yapılıyor.

Bu nedenle Domaniç adının kesin olarak tek bir kelimeden geldiğini söylemek yerine, birden fazla etimolojik görüş bulunduğunu belirtmek daha doğru.

DUMLUPINAR: ADINDA “PINAR” VAR, KÖKENİ İSE TAM OLARAK NET DEĞİLDumlupınar adı bugün Türkiye’de en çok 30 Ağustos 1922’deki Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile özdeşleşiyor.

Ancak yer adının kendisinin bundan çok daha eski olduğu biliniyor. “Pınar” unsurunun bir su kaynağına işaret ettiği açık olmakla birlikte, “Dumlu” kelimesinin ne anlama geldiği ve adın tam olarak nasıl oluştuğu konusunda güçlü, tek bir resmî etimolojik açıklama bulunmuyor.

Bu nedenle “şu anlama kesin olarak gelir” şeklinde bir ifade kullanmak yerine adın eski bir yer adı olduğunu belirtmek daha güvenli.

EMET: ANTİK DÖNEMDE TIBERIOPOLISEmet’in bugünkü adının tam olarak hangi kelimeden türediği konusunda kesin bir açıklama bulunmuyor.

Buna karşılık ilçenin antik çağdaki adı daha iyi belgelenmiş durumda. Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Emet Kaymakamlığı kaynaklarında bölgenin antik dönem adının Tiberiopolis olduğu belirtiliyor. İsim “Tiberius’un şehri” anlamıyla ilişkilendiriliyor.

Dolayısıyla Emet’in bugünkü adının kökeni, ayrıca dilbilimsel araştırma gerektiren başlıklardan biri.

GEDİZ: KADOI’DEN GÜNÜMÜZEGediz’in geçmişi binlerce yıl öncesine uzanıyor.

Gediz Kaymakamlığının tarihçesine göre yerleşim Frig döneminde Kadoi adıyla biliniyordu. Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de antik sikkelerde KADOHNON/KADOI biçimlerinin görüldüğünü belirtiyor. Bugünkü “Gediz” adının Kadoi’den hangi ses değişimleriyle ortaya çıktığı konusunda kaynaklarda kesin ve tek bir açıklama bulunmasa da ilçenin adının çok eski bir coğrafi geleneğin devamı olduğu görülüyor.

HİSARCIK: ADINDAKİ “HİSAR” KÜÇÜK KALEYİ ANLATIYORHisarcık adı Türkçede doğrudan “küçük hisar, küçük kale” anlamına geliyor.

Bölgedeki eski yerleşimler ve savunma yapıları nedeniyle bu adın kullanıldığı kabul ediliyor. Ancak adın ilk kez hangi tarihî belgede geçtiğine ilişkin kolay erişilebilir resmî kaynaklarda kesin bir tarih verilmiyor.

Bu nedenle Hisarcık için en güvenli ifade, adın Türkçedeki hisar + -cık yapısından oluştuğudur.

PAZARLAR: ESKİ PAZAR YERİNDEN GELİYORPazarlar, isim kökeni en açık ilçelerden biri.

Kütahya Valiliğinin verdiği bilgiye göre bugünkü ilçenin bulunduğu alan, geçmişte çevredeki yerleşimlerin mal değişimi ve alışveriş merkezi olarak kullanılıyordu. İlçe ayrıca adını eski Pazarcık Nahiyesi’nden aldı. Yani Pazarlar adı doğrudan bölgenin ticaret ve pazar geleneğinin izini taşıyor.

SİMAV: ADINI ANTİK SYNAUS’TAN ALDISimav’ın isim hikâyesi antik çağa kadar uzanıyor.

Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre bugünkü Simav’ın bulunduğu bölgede Synaus adlı antik kent bulunuyordu ve Simav adını bu antik yerleşimden aldı. Simav Kaymakamlığı da eski yerleşim adlarını Sunauva–Synaus biçiminde aktarıyor.

Bu yönüyle Simav, binlerce yıllık bir yer adının dönüşerek günümüze ulaşmasının Kütahya’daki en belirgin örneklerinden biri.

ŞAPHANE: ŞAP MADENİ İLÇENİN ADINA DAMGA VURDUŞaphane’nin isim hikâyesi Kütahya’nın madencilik tarihiyle doğrudan bağlantılı.

İlçenin eski yerleşiminin Boncuktaş adıyla bilindiği, bölgedeki şap üretiminin Osmanlı döneminde büyük önem kazandığı belirtiliyor. Şap, deve kervanlarıyla Balkanlar’a ve Fransa’ya kadar gönderiliyordu.

Bölge Tanzimat’a kadar doğrudan saraya bağlı “Şaphane-i Amire Müdürlüğü” tarafından yönetildi. Bugünkü Şaphane adı da bölgedeki tarihî şap işletmeciliğiyle bağlantılı.

TAVŞANLI: TAVŞANLAR MI, TAVŞAN BABA MI? Tavşanlı’nın adı konusunda birden fazla anlatı var.

Evliya Çelebi, bölgenin kırlarında tavşanın bol olması nedeniyle yerleşimin Tavşanlı adıyla anıldığını aktarıyor. Ancak akademik çalışmalarda başka görüşlere de yer veriliyor.

Bunlardan biri ismin bölgede yaşamış olduğu rivayet edilen Tavşan Baba ile bağlantılı olduğu görüşü. Bir diğer yaklaşım ise “Tavşanlı”nın konar-göçer bir Türkmen topluluğunun adı olabileceğini öne sürüyor. Osmanlı yer adları kayıtlarında Tavşanlı adına bir nahiye olarak da rastlanıyor.

Bu nedenle bugün en yaygın anlatı “tavşanı bol yer” olsa da, Tavşanlı adının kökeni konusunda tek bir görüş üzerinde kesin uzlaşma bulunmuyor.

12 İLÇE, 12 AYRI TARİH HİKÂYESİKütahya’nın ilçe adları incelendiğinde ilin tarihinin adeta bir haritası ortaya çıkıyor.

Çavdarhisar Türkmenleri ve antik Aizanoi’yi, Şaphane madenciliği, Simav antik Synaus’u, Pazarlar ticaret geleneğini, Aslanapa ise Türkmen yerleşimlerini bugüne taşıyor.

Bazı isimlerin kökeni tarihî belgelerle oldukça güçlü biçimde açıklanabilirken, Domaniç, Dumlupınar, Emet ve Tavşanlı gibi bazı ilçelerde farklı rivayet ve bilimsel görüşlerin bulunması, Kütahya’nın yer adları tarihinin hâlâ araştırılmaya açık olduğunu gösteriyor.