“COP31’de iklim kararları sağlık merkezli olmalı”

Küresel İklim ve Sağlık İttifakı öncülüğündeki kuruluşlar, COP31’e katılan ülkelere emisyon azaltımından iklim finansmanına kadar tüm kararlarda insan sağlığını gözetme çağrısı yaptı. Türkiye’den örgütlerin de destek verdiği çağrı; fosil yakıtlardan adil çıkış, etkilenen ülkelere hibe desteği, kirleticilerin karar süreçlerinden uzak tutulması ve sağlık uzmanlarının müzakerelerde yer alması taleplerini içeriyor.

İklim krizinin etkileri yalnızca çevreyle sınırlı kalmıyor; hava kirliliğinden sıcak hava dalgalarına, sellerden gıda güvensizliğine kadar pek çok yoldan insan sağlığını etkiliyor. Küresel İklim ve Sağlık İttifakı (Global Climate and Health Alliance – GCHA) öncülüğündeki sağlık ve iklim kuruluşları, COP31’de alınacak kararların bu etkileri hesaba katması gerektiğini belirterek zirveye katılan tüm ülkelere ortak çağrıda bulundu.

Türkiye’den iklim ve sağlık örgütlerinin de imza attığı metinde, emisyon azaltımı, uyum, adil geçiş, kayıp ve zarar ile finansman politikalarının insan sağlığını koruyacak biçimde oluşturulması istendi.

COP31’in ilk gününde gıda, tarım ve sağlık başlıkları öne çıktı. Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı ve COP31 Başkanı Murat Kurum’un sağlığı, iklim kararlarının toplumsal faydasını değerlendirmede temel ölçütlerden biri olarak göstermesini olumlu buldu.

Müzakereler Başkanı ve Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen’ın da iklim eylemindeki her gecikmenin sağlığı etkilediğine dikkat çektiği belirtildi.

Ancak platform, açıklamalarda iklim krizi ve hava kirliliğinin başlıca kaynaklarından olan fosil yakıtlardan çıkış konusuna değinilmediğine işaret etti.

THHP Koordinatörü Deniz Gümüşel, ortak çağrının Türkiye’ye yüklediği sorumluluğu şöyle anlattı:

“Küresel sağlık ve iklim camiası, COP31'de alınacak her kararın insan sağlığını koruyup korumadığına göre değerlendirilmesini istiyor. Türkiye’nin COP31’e ev sahipliği yapması, iklim eyleminde sağlığı koruma sorumluluğunu da beraberinde getiriyor.

Türkiye, iklim krizinin etkileri karşısında en kırılgan grupların ihtiyaçlarının karar süreçlerine yansıtılmasına öncülük etmeli.”

Gümüşel, tavsiye metninin dört temel talep etrafında şekillendiğini söyledi: fosil yakıtlardan adil biçimde uzaklaşılması, krizin maliyetinin borç yerine hibelerle karşılanması, kirletici endüstrilerin karar süreçlerinde etkili olmaması ve sağlıkla bilim uzmanlarının müzakere masasında yer alması.

FOSİL YAKITLARDAN ÇIKIŞ SAĞLIK BOYUTUYLA PLANLANMALI Kömür, petrol ve gaz, hem iklim krizinin hem de hava kirliliğinin başlıca kaynakları arasında yer alıyor. Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği her yıl dünya genelinde milyonlarca erken ölüme yol açıyor.

Buna karşın COP süreçlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik bağlayıcı bir plan henüz bulunmuyor.

Sağlık ve iklim kuruluşları, bu geçişin adil ve hakkaniyetli biçimde yürütülmesini, yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyona öncelik verilmesini istiyor. Kuruluşlara göre, COP30’da geliştirilmesi kararlaştırılan ve COP31’de nasıl işleyeceği ele alınacak Adil Geçiş Mekanizması’nın kapsamına sağlık da alınmalı. Sağlığın korunması, onlara göre, adil geçişin temel koşullarından biri.

Geçişin yeni sağlık zararları doğurmaması da çağrının başlıkları arasında. Güneş panelleri, rüzgâr türbinleri ve bataryalar için gerekli mineraller çıkarılırken madenciliğin geçmişte yol açtığı sağlık sorunlarının tekrarlanmaması gerektiği belirtiliyor.

İKLİMDEN ETKİLENEN ÜLKELERE BORÇ YÜKÜ BİNDİRİLMEMELİ İklim krizine katkıları sınırlı olan gelişmekteki ve az gelişmiş ülkeler ile küçük ada devletleri, krizin ağır sonuçlarıyla karşı karşıya kalıyor. Sıcak hava dalgalarına, sellere ve sağlık krizlerine hazırlanmak için çoğu zaman yüksek faizli borçlanmak zorunda kalan bu ülkelerde, borç yükü yoksulluğu ve sağlık sorunlarını daha da derinleştirebiliyor.

Ortak çağrıda, uyum finansmanının 2035’ten çok önce yıllık en az 120 milyar dolara çıkarılması talep ediliyor. Kamu kaynaklı ve çok elverişli koşullarda sağlanan iklim finansmanının artırılması, kayıp ve zarar içinse hibe temelli desteğin güçlendirilmesi isteniyor.

Bu kaynakların ülkelerin ulusal uyum planlarını hayata geçirmesine katkı sağlaması ve sağlık, tarım, su ve altyapı gibi alanlarda insanları koruyan önlemlere yönelmesi gerektiği vurgulanıyor. Kuruluşlar, yeni kaynak yaratılması için kirletici ticari ürünlere, yol açtıkları sağlık zararlarıyla orantılı mali politikalar uygulanmasını da öneriyor.

KİRLETİCİ ENDÜSTRİLERİN ETKİSİ AÇIKLANMALI Sağlık ve iklim kuruluşları, kirletici endüstrilerin iklim kararları üzerindeki etkisinin önlenmesini istiyor. Bu amaçla COP başkanlıklarının, BM İklim Değişikliği Sözleşmesi Sekretaryası’nın ve ülkelerin; heyetlerde, sponsorluklarda ve danışmanlıklarda söz konusu endüstrilerle kurulan bağlantıları açıklaması çağrısı yapılıyor.

Metinde, çıkar çatışmalarını önleyecek tedbirlerin alınması ve bu önlemlerin endüstrilerin yol açtığı sağlık yüküyle orantılı olması gerektiği belirtiliyor. Çağrı, bu yaklaşımın Paris Anlaşması’nda tanınan sağlık hakkına dayanmasını da talep ediyor.

SAĞLIK UZMANLARI VE YEREL TOPLULUKLAR MASADA YER ALMALI İklim kararları çoğunlukla enerji, dışişleri ve maliye kurumlarının katılımıyla şekilleniyor. Sağlık uzmanları, kadınlar ve yerel topluluklarsa müzakere masasında yeterince temsil edilmiyor.

Kuruluşlar, sağlık uzmanlarının hem müzakerelere hem de kurulacak yeni yapılara katılmasını istiyor.

Kararların güvenilir bilimsel bilgilere, özellikle Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) çalışmalarına dayanması gerektiği de çağrıda yer alıyor. İklim etkilerini azaltma ve gıda güvenliğini sağlama hedefiyle hazırlanan iklim ve tarım politikalarında, yerli halkların ve yerel toplulukların geleneksel bilgi birikiminin dikkate alınması öneriliyor.

Kuruluşlar ayrıca, Paris Anlaşması hedeflerinin ilerleyişini değerlendiren İkinci Küresel Durum Değerlendirmesi’nde azaltım, uyum, kayıp ve zarar ile finansman başlıklarının sağlık üzerindeki etkilerinin ele alınmasını talep ediyor. Toplumsal cinsiyet, cinsel sağlık, üreme sağlığı ve hakları ile beslenmenin de müzakerelerin tüm aşamalarında gözetilmesi gerektiğini belirtiyor.

THHP Yürütme Kurulu Üyesi ve halk sağlığı uzmanı Doç. Dr. Melike Yavuz, iklim politikalarındaki tercihlerin toplum sağlığı üzerinde doğrudan sonuçları olduğunu söyledi. Yavuz, sağlık etkilerinin kararlar alınmadan önce değerlendirilmesi gerektiğini belirterek şu ifadeleri kullandı:

“Enerjiden ulaşıma, tarımdan kentleşmeye kadar her alanda, sağlık risklerini azaltan ve toplum sağlığını iyileştiren seçeneklere öncelik verilmesini öneriyoruz. Sağlık uzmanlarının müzakerelere katılması, bu etkilerin görünür olmasına ve kararların bilimsel bilgiye dayanmasına katkı sağlayacaktır.