ENVER DEMİRBAĞ ve HARPUT MUSİKİSİNİN YÜREĞE DOKUNAN HİKÂYESİ

Bir Sesin Ardında Kalan Kültür ve Gönül Mirası

Taş sokakları tarih kokan, minarelerinden yükselen ezana hoyratların, gazellerin karıştığı kadim şehir…

Bir yanda kışın sert ayazı, öte yanda gönülleri ısıtan bir musiki… İşte bu topraklarda yetişen en büyük seslerden biri de Enver Demirbağ’dı.

Harput musikisi, acının sese dönüştüğü, ayrılığın makam olduğu, sevdanın hoyratlarla ve gazellerle dile geldiği bir gönül mirasıdır. Bir uzun havada bazen gurbet vardır, bazen bir annenin gözyaşı, bazen de yıllarca söylenememiş hasretler…

Harput’un taş duvarlı evlerinden yükselen bu musikiyi yaşatan en önemli isimlerden biri Enver Demirbağ olmuştur. Söylediği türkülerle Harput’un ruhunu, tarihini ve insanını anlatmıştır.

Bir Harput hoyratını veya gazelini Enver Demirbağ’ın sesinden dinlerken bazen insanı en çok etkileyen yer, iki mısra arasındaki o kısacık susuş olur. Bir kelimeyi uzatır, ötekini ağır ağır söyler, sonra dinleyenin o sözü içinde duymasına vakit bırakır.

Gurbete düşmüş biri o aralıkta memleketini, bir başkası yıllardır görmediği bir yüzü hatırlar. Enver Demirbağ’ın Harput musikisindeki yerini anlamak için sesinin gücü kadar söze verdiği kıymeti de duymak gerekir.

1935 yılında Elazığ’ın Palu ilçesinde dünyaya gelen Enver Demirbağ’ın çocukluğu acılar içinde geçti. Daha küçük yaşta evlerinin yanışına tanık oldu, ardından babasını kaybetti. Hayat onu erken yaşta hüzünle tanıştırdı. Belki de bu yüzden sesi bu kadar içliydi… Söylediği her hoyratta yaşanmışlık vardı.

Akrabası Sekratlı Ali Bey, genç Enver’in sesindeki kabiliyeti fark ederek onu ağabeyi Paşa Bey ile birlikte dönemin Harput musikisi ustalarıyla tanıştırdı. Bu tanışma, Demirbağ’ın hayatında bir dönüm noktası oldu. Köğenkli Hafız Mustafa Süer ve Hafız Osman Öğe’den Harput makamlarını öğrendi.

Ustalarının yanında geçirdiği meşk yıllarında bir gazelin nerede ağırlaştığını, hoyratta sözün hangi hecesine yüklenildiğini, makam değişirken sesin nasıl yol aldığını dinleyerek ve tekrar ederek kavradı.

Meşk meclislerinde insanın kulağı kadar sabrı da terbiye olurdu. Genç bir okuyucu, sırası gelinceye kadar ustasını dinler, söylemeye başladığında da onun bir işaretiyle aynı mısraı yeniden okurdu. Demirbağ’ın sesinde belirginleşen Harput tavrı, işte bu dikkatli dinleyiş ve uzun tekrarlar içinde olgunlaştı.

Harput musikisinin en önemli özelliklerinden biri tavır dır. Herkes türkü söyleyebilir ama Harput ağzını, makam geçişlerini ve hoyratın ruhunu herkes taşıyamaz. Enver Demirbağ’ın farkı da burada ortaya çıkardı. Söylediği türküyü âdeta yaşardı.

Enver Demirbağ, ağabeyi Paşa Bey’le birlikte Harput musikisini bugüne taşıyan, kendilerine has tavır ve yorumlarıyla başlı başına bir ekol oluşturan sanatçılardandı. Her ikisi de bu köklü geleneğin yaşatılmasında ve gelecek kuşaklara aktarılmasında önemli bir yere sahipti.

Enver Demirbağ’ın sesindeki güzellik kadar üslubundaki asalet de dikkat çekiciydi. Ailesinden gelen zarafet, o muhteşem sesine ve musikiyi icra edişindeki vakur duruşuna yansırdı. Özellikle hoyrat, ağır hava ve gazelleri okurken sergilediği mağrur tavır, yanık ve içli sesi, kıvrak nağmeleri dinleyenleri derinden etkilerdi.

Okuduğu veya yeniden yorumladığı eserlere kendi ruhundan ve yorumundan bir şeyler katarken Harput musikisinin geleneksel tavrından ve özünden uzaklaşmazdı. Klasik Türk musikisine de âşina olan Demirbağ, aşkı, vefayı, sadakati, fedakârlığı ve pişmanlığı anlatan gazelleri büyük bir haz ve içtenlikle okur, her eserde insan ruhunun farklı bir hâlini dile getirirdi.

Bir hoyrat söylediğinde Harput Kalesi’nin taşları bile susup dinler gibiydi… Bir gazel okuduğunda insanların gözleri dolardı. Çünkü onun sesinde Anadolu vardı. Samimiyet vardı. Yürek vardı.

Onu dinlerken insanın aklına eski kürsübaşı meclisleri gelir. Çayların tazelendiği, sohbetin ağır ağır ilerlediği, hoyrat başladığında herkesin sustuğu gaz lambalı geceler… Klarnet ve cümbüş sesine karışan dostluklar…

Harput musikisi bir irfan geleneği, bir edep mektebidir. İnsanların birbirine saygıyla oturduğu, büyüklerin sözünün dinlendiği, türkünün gönlü terbiye ettiği bir kültürdür. Enver Demirbağ, değişen zamanın ve giderek yozlaşan müzik anlayışının karşısında bu geleneğin güzelliğini ve asaletini koruyan son büyük temsilcilerinden biri oldu.

Zamanla bütün Türkiye’nin tanıdığı önemli bir Harput musikisi ustası hâline gelen Enver Demirbağ, seslendirdiği hoyrat, gazel ve türkülerle bu köklü musiki geleneğinin tanınmasına ve yaşatılmasına büyük katkı sağladı. İcra ettiği pek çok eserin TRT repertuvarına kazandırılmasına öncülük etti ve yaklaşık yetmiş plak doldurdu.

Ayrıca 115 eseri Kültür Bakanlığı Folklor Arşivi’ne aktararak Harput musikisinin zengin mirasının korunmasına ve gelecek kuşaklara ulaştırılmasına önemli hizmetlerde bulundu.

Onun sesi bazen bir gurbetçinin memleket özlemiydi…

Bazen annesini kaybetmiş bir evladın duası…

Bazen de Harput’un unutulmaya yüz tutmuş hatıraları…

Enver Demirbağ, 9 Kasım 2010’da evinde çıkan yangında hayatını kaybetti. Çocukluğunda evlerinin yanışına tanık olan sanatçının ömrünün de bir ev yangınında sona ermesi, hayat hikâyesinin en acı tesadüfü olarak kaldı.

Onun vefatıyla Elazığ, Harput musikisinin hafızasını taşıyan büyük bir ustasını kaybetti. Bir dönemin sesi sustu. Ama ardında bıraktığı eserler sayesinde Harput musikisi yaşamaya devam etti.

Bugün eski bir kaydı açıp Enver Demirbağ’ı dinlediğimizde önce onun sesini tanırız. Ardından kelimeleri söyleyişinde ve mısralar arasında bıraktığı o kısacık aralıkta, Palu’da başlayan bir ömrün Harput musikisine nasıl karıştığını duyarız.

Enver Demirbağ’ın ağabeyi Paşa Bey’le birlikte Harput musikisine kazandırdığı kendine has tavır ve yorum, yalnızca geçmişin hatırası olarak kalmamalıdır. Özellikle hoyrat ve gazel okuyuşları, ses kullanımı, makam geçişleri ve eserlerde ortaya koyduğu özgün ezgisel motifler, musiki araştırmacıları tarafından ayrıntılı biçimde incelenmeye değer bir mirastır.

Çünkü bir sanatçının gerçek büyüklüğü, yalnızca yaşadığı dönemde gördüğü ilgiyle değil, kendisinden sonra bıraktığı izlerle de ölçülür.

Enver Demirbağ, işte böyle bir iz bırakmıştır.

Onun sesi bugün de Harput musikisini sevenlerin gönlünde yaşamaktadır. Dinleyenlerin hafızasında yalnızca bir türkü yahut gazel değil, o eseri yorumlayan sanatçının vakarı, samimiyeti ve kendine özgü tavrı da yer etmiştir.

Dileğimiz, yeni neslin Enver Demirbağ ve onun gibi kıymetli sanatçıların bıraktığı bu mirası yalnızca dinlemekle yetinmemesi; anlaması, öğrenmesi, koruması ve daha da zenginleştirerek geleceğe taşımasıdır. Çünkü bir musiki geleneğinin geleceği, yalnızca eski kayıtların korunmasına değil, o eserlerin ruhunun ve tavrının da gelecek kuşaklara aktarılmasına bağlıdır.

Harput musikisi yaşadıkça Harput’un ruhu da yaşayacaktır.

Bazı sanatçılar vardır; hayatları sona erdiğinde sesleri de susar. Bazıları ise yaşadıkları çağın sınırlarını aşar, sesleriyle sonraki nesillerin gönlünde yaşamayı sürdürür.

Enver Demirbağ, işte bu ikinci gruptaki sanatçılardandır.

O, yalnızca türkü söylemedi; Harput’u söyledi. Yalnızca gazel okumadı; bir kültürün ruhunu seslendirdi. Yalnızca yaşadığı döneme değil, gelecek nesillere de ses bıraktı.

Bu kubbeye bıraktığı hoş seda, daha nice yıllar yankılanacaktır.

Ölüm yıl dönümünde Harput musikisinin bu müstesna sesini rahmet, minnet ve saygıyla yâd ediyorum.