Bir çocuğun Eline Kitap Vermek, Geleceğe Işık Tutmaktır

Bir çocuğun yaşamında bazı karşılaşmalar vardır ki izleri bir ömür boyu silinmez. İlk öğretmeniyle tanışması, ilk kez okul kapısından içeri girmesi, ilk arkadaşlığını kurması ve belki de hepsinden önemlisi, ilk kitabının sayfalarını heyecanla çevirmesi… Çünkü kitapla kurulan dostluk, insanın yalnızca çocukluğunu değil, bütün yaşamını değiştirebilecek kadar güçlüdür.

Bir çocuğun eline kitap vermek, ona yalnızca sözcüklerden oluşan bir dünya sunmak değil; düşünmenin, sorgulamanın, düş kurmanın ve insan olmanın kapılarını aralamaktır.

Öğretmenlik yıllarımda, eğitim takvimini dolduran onlarca “Belirli Gün ve Hafta” vardı. Kimileri yalnızca birer törenle geçiştirilir, kimileri birkaç şiir ve konuşmayla tamamlanırdı. Ancak benim için iki haftanın yeri her zaman ayrı olmuştur: Çocuk Kitapları Haftası ve Kütüphaneler Haftası.

Çünkü bu haftaların yalnızca kutlanması değil, yaşanması gerektiğine inanırdım. Kitap sevgisi, kürsülerden yapılan konuşmalarla değil, kitapların kokusunu duyarak, sayfalarına dokunarak, onların büyülü dünyasına girerek kazanılır.

Her yıl kasım ayının ikinci pazartesi günü başlayan Dünya Çocuk Kitapları Haftası, çocuklarımızı kitaplarla buluşturmayı, okuma alışkanlığını geliştirmeyi ve kütüphaneleri yaşamlarının ayrılmaz bir parçası hâline getirmeyi amaçlar. Amerika’da 1919 yılında başlayan bu anlamlı kutlamalar, ülkemizde de 1947 yılından bu yana sürdürülmektedir.

Ne var ki aradan geçen bunca yıla rağmen kitapla kurduğumuz ilişkinin yeterince güçlü olduğunu söylemek ne yazık ki kolay değildir.

Üniversite yıllarımda bile hatırı sayılır bir kitaplığım vardı. Çocuk Kitapları Haftası geldiğinde kitaplarımı kolilere doldurur, çeşitli okullarda sergiler açardım. O günleri bugün bile büyük bir özlemle anımsıyorum. Kitapların çevresinde toplanan çocukların meraklı bakışları, rengârenk kapakları inceleyen küçük elleri, bir kitabın sayfalarını çevirirken yüzlerinde beliren sevinç, benim için bütün övgülerden daha değerliydi.

Sergilere gelen anne babaların ilgisi de umut vericiydi. Çünkü biliyordum ki bir çocuğun kitapla kurduğu ilk dostluk, bazen bütün yaşamının yönünü değiştirebilirdi.

Öğretmenlik yıllarımda da bu geleneği sürdürdüm. Öğrencilerimi mutlaka kitapçılara ve kütüphanelere götürürdüm. Rafların arasında dolaşmalarını, kitapları incelemelerini, ilgilerini çeken eserleri seçmelerini isterdim. Özellikle kitaplara ulaşmanın bugünkü kadar kolay olmadığı yıllarda, bir kütüphanenin kapısından içeri girmek bile çocuklar için unutulmaz bir deneyimdi.

Çünkü kütüphaneler, yalnızca kitapların saklandığı sessiz mekânlar değil; insanlığın biriktirdiği bilgeliğin, belleğin ve uygarlığın kuşaktan kuşağa aktarıldığı aydınlık yuvalardır.

Bugün, kendimize sormamız gereken çok önemli bir soru var: Çocuklarımıza gerçekten okumayı sevdirebildik mi?

Ne yazık ki bu soruya gönül rahatlığıyla olumlu yanıt vermek güç. Okullarımızın birçoğunda kitaplıklar var; ancak o kitaplıkların raflarında yıllardır el değmemiş kitaplar da bulunuyor. Kimi öğrencilerimiz ilkokulu, ortaokulu, liseyi, hatta üniversiteyi bitiriyor ama düzenli okuma alışkanlığı kazanamıyor.

Jules Verne’in İki Yıl Okul Tatili, Antoine de Saint-Exupéry’nin Küçük Prens, Daniel Defoe’nun Robinson Crusoe ve Sait Faik Abasıyanık’ın Son Kuşlar gibi yapıtlarıyla tanışmadan yetişen nice gencimiz var. Oysa bu eserler yalnızca birer edebiyat ürünü değildir; insanı doğayla, toplumla, dostlukla, özgürlükle, dayanışmayla ve kendi iç dünyasıyla buluşturan birer yaşam okuludur.

Değerli denemecimiz Suut Kemal Yetkin, Canım Kitap adlı unutulmaz denemesinde kitapların insan yaşamındaki vazgeçilmez yerini anlatırken, kitapların yok olduğu bir dünyanın ne denli yoksul ve çekilmez olacağını düşündürür bize. Gerçekten de kitaplar yalnızca bilgi edinmek için başvurduğumuz araçlar değildir.

Kimi zaman yalnızlığımızı paylaşan bir dost, kimi zaman acılarımızı hafifleten bir sığınak, kimi zaman da karanlıkta yolumuzu aydınlatan bir kandildir.

Nitekim Nurullah Ataç’ın, hastalığının ağırlaştığı günlerde şiire sığınması ve şiiri acılarını dindiren bir ilaç gibi görmesi ne kadar anlamlıdır! Demek ki edebiyat, yalnızca sağlıklı ve mutlu günlerimizin değil, en güç zamanlarımızın da vazgeçilmez yoldaşıdır.

İnsan bazen bir şiirin iki dizesinde teselli bulur, bazen bir roman kahramanının yaşamında kendisini keşfeder, bazen de bir öykünün sonunda dünyaya bambaşka gözlerle bakmaya başlar.

Edebiyat araştırmacısı Cevdet Kudret’in, okulların en önemli görevlerinden birinin çocuklara okuma alışkanlığı kazandırmak olduğunu vurgulayan sözleri, eğitim anlayışımız üzerinde yeniden düşünmemizi gerektiriyor. Gerçekten de bir okul, öğrencisine bütün bilgileri ezberletse ama ona okumayı, düşünmeyi ve sorgulamayı öğretemese görevini ne ölçüde yerine getirmiş sayılabilir?

Cumhuriyetimizin büyük eğitimcilerinden İsmail Hakkı Tonguç’un 13 Aralık 1943 tarihinde Köy Enstitüsü müdürlerine gönderdiği mektup, bugün bile üzerinde önemle durulması gereken uyarılar içerir. Tonguç, bazı enstitülerde öğretmenlerin yeterince kitap okumadığını, hatta Türkçe öğretmenleri arasında bile okuma isteğinin zayıf olduğunu belirterek bunun asıl zararını öğrencilerin ve eğitim kurumlarının gördüğünü anlatır.

Okumayan öğretmenlerin çoğunlukta olduğu okullarda yaşamın tekdüzeleştiğini, düşünsel canlılığın azaldığını ve eğitimin giderek sıkıcı bir hâl aldığını vurgular.

Aradan seksen yılı aşkın zaman geçti. Acaba bu uyarılar bugün geçerliliğini yitirdi mi? Keşke gönül rahatlığıyla “Evet!” diyebilseydik.

Köy Enstitülerinin eğitim anlayışını anlatan en güzel örneklerden biri de yazar Mahmut Makal’ın aktardığı bir anıdır. Makal, Hasanoğlan Köy Enstitüsünü ziyaretinde, okulun büyükbaş hayvanlarının bulunduğu ahırda gece nöbeti tutan bir öğrenciyle karşılaşır.

Öğrencinin elinde bir kitap vardır. Nöbet tutarken Shakespeare okumaktadır! Ertesi gün öğrencilerin sahnelediği tiyatro oyununu izlediğinde, okuduklarını yalnızca anlamakla kalmadıklarını, sanata dönüştürebildiklerini de görür.

Bir düşünelim: Ahırda nöbet tutarken Shakespeare okuyan bir köy çocuğu! İşte Cumhuriyetin eğitim ülküsünün en anlamlı görüntülerinden biri budur. Kitabı yalnızca sınıfın dört duvarı arasına hapsetmeyen, bilgiyi yaşamla buluşturan, köy çocuklarını dünya edebiyatının büyük ustalarıyla tanıştıran bir eğitim anlayışı…

Bugün çocuklarımızı sınavdan sınava koştururken, onları test kitaplarının dar dünyasına hapsederken, bu örnek üzerinde uzun uzun düşünmemiz gerekiyor. Çünkü test çözmekle kitap okumak aynı şey değildir. Testler öğrenciyi bir sınava hazırlayabilir; oysa edebiyat, insanı yaşama hazırlar.

Sınav başarısı önemlidir ama yaşam başarısı yalnızca sınavlarla ölçülemez. Bir çocuğun düşünce ufkunun genişlemesi, hayal gücünün gelişmesi, dilini doğru ve güzel kullanması, insanlara ve doğaya karşı duyarlılık kazanması da en az akademik başarı kadar değerlidir.

Dünya Çocuk Kitapları Haftası’nı yalnızca birkaç törenle, birkaç afişle, birkaç güzel sözle geçiştirmeyelim. Okullarımızın kitaplıklarını canlandıralım. Çocuklarımızı kütüphanelerle, kitapçılarla, yazarlarla buluşturalım.

Her sınıfta kitap üzerine konuşulan, okunanların paylaşıldığı, çocukların kendi düşüncelerini özgürce dile getirebildiği ortamlar oluşturalım. Ailelerimiz, çocuklarına yalnızca kitap satın almakla yetinmesin; onlarla birlikte okusun, okudukları üzerine konuşsun.

Öğretmenlerimiz, öğrencilerinden istedikleri okuma alışkanlığının önce kendi yaşamlarında karşılık bulmasına özen göstersin.

Unutmayalım ki bir toplumun gerçek zenginliği yalnızca sahip olduğu fabrikalarla, yollarla, görkemli yapılarla ölçülmez. O toplumun yetiştirdiği düşünen, sorgulayan, üreten, vicdan sahibi insanlarla da ölçülür. Kitaplardan uzaklaşan toplumlar yalnızca sözcüklerini değil, giderek düşünme yeteneklerini, kültürel belleklerini ve geleceğe ilişkin düşlerini de yoksullaştırırlar.

Dünya Çocuk Kitapları Haftası’nı kutlarken en büyük dileğim, hiçbir çocuğun kitapsız, hiçbir okulun kütüphanesiz, hiçbir toplumun okuma sevgisinden yoksun kalmamasıdır.

Unutmayalım: Bir çocuğa kitap vermek, yalnızca ona okumayı öğretmek değil; geleceğe umut ekmektir.