İzmit'teki bu mahallenin adı bir sabah söylenen sözden mi geliyor? İşte 100 yıllık hikâyesi

Bugün İzmit'in mahallelerinden biri olan Gündoğdu'nun geçmişinde, Yunanistan'dan gelen mübadillerin izleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan ilginç bir isim hikâyesi bulunuyor. Eskiden Mihaliç veya Mağlıç olarak bilinen yerleşimin adının, 1924 yılında köye gelen Tahsin Hoca'nın sabah namazına çağırdığı insanlara söylediği sözlerden doğduğu rivayet ediliyor.

Kocaeli Ansiklopedisi'nde de yer alan bu anlatı, bir mahallenin adında saklanan göç ve yerleşim hafızasını günümüze taşıyor.

Kocaeli'nin İzmit ilçesine bağlı Gündoğdu Mahallesi, bugün birçok kişinin bildiği adıyla anılıyor. Ancak mahallenin geçmişi, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki nüfus mübadelesine ve çok daha eski bir yerleşim tarihine uzanıyor.

Bir zamanlar Mihaliç veya Mağlıç adıyla bilinen köyün neden Gündoğdu olarak anılmaya başlandığına ilişkin halk arasında anlatılan hikâye ise oldukça dikkat çekici. Rivayete göre köyün adı, sabah namazı için yapılan bir çağrının ardından hafızalara yerleşti.

Günümüzde İzmit'e bağlı bir mahalle olan Gündoğdu, geçmişte Rum nüfusun yaşadığı bir yerleşim olarak biliniyordu. Kocaeli Ansiklopedisi'nde yer alan bilgilere göre bölgenin eski adlarından biri Mihaliç'ti. Bu isim zaman içerisinde Mağlıç veya Mağliç biçimlerinde de kullanıldı.

Yerleşimin Mihaliç adının, Bursa'nın bugünkü Karacabey ilçesinden gelen Rumların geldikleri bölgenin adını buraya taşımalarından kaynaklandığı belirtiliyor.

Osmanlı döneminde tarım ve hayvancılığın yapıldığı yerleşimin 1912 yılındaki nüfusunun yaklaşık 1.300 olduğu aktarılıyor. Bölgenin geçmişinde çiftlik arazileri, eski su yapıları ve farklı dönemlerden kalan yerleşim izleri bulunuyor.

Gündoğdu'nun tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri, Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen nüfus mübadelesi oldu.

Lozan Antlaşması sonrasında Yunanistan'dan Türkiye'ye gelen mübadillerin bir bölümü İzmit ve çevresine yerleştirildi. Gündoğdu da bu yerleşim alanlarından biri haline geldi.

Kocaeli Göçmen Köyleri araştırmasında yer alan bilgilere göre Yunanistan'ın Drama ve çevresindeki Hüseyinköy, Arpacık, Yeniköy, Demirtaş, Hocalar, Bayramlı, Kızbük ve Mahmutlu gibi yerleşimlerden gelen muhacirler önce İstanbul'a ulaştı. Ardından deniz yoluyla İzmit'e getirilerek Gündoğdu'ya yerleştirildi.

Göçle birlikte köyün nüfus yapısı, gündelik yaşamı ve kültürel kimliği değişmeye başladı. İnsanlar geride bıraktıkları toprakların ardından yeni bir yaşam kurmaya çalışırken beraberlerinde getirdikleri gelenekleri, konuşma biçimlerini ve hatıralarını da bu yerleşime taşıdı.

Gündoğdu'nun adının nasıl ortaya çıktığına ilişkin anlatı, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi tarafından yayımlanan Kocaeli Ansiklopedisi'nin üçüncü cildinde de yer alıyor.

Asude Samsun'un derlemesine dayandırılan rivayete göre 1924 yılında köye gelen Yunanistan mübadillerinden Tahsin Hoca, sabah namazı vakti insanları uyandırmak için seslendi.

Tahsin Hoca'nın köylülere şöyle seslendiği anlatılıyor:

"Kalkın ağalar namaza. Gün doğdu! Gün doğdu!"

Halk arasında aktarılan hikâyeye göre Tahsin Hoca'nın bu çağrısında kullandığı "Gün doğdu" ifadesi zamanla yerleşimin adıyla özdeşleşti. Böylece eski adı Mağliç olarak bilinen köyün Gündoğdu adıyla anılmaya başladığı rivayet edildi.

Ancak bu hikâye, köy adının resmî olarak hangi tarihte ve hangi kararla değiştirildiğini kanıtlayan bir belge değil, sözlü kültür içerisinde kuşaktan kuşağa aktarılan bir anlatı niteliği taşıyor.

Mübadeleyle gelen ailelerin yerleştiği Gündoğdu'da ilk yılların kolay geçmediği aktarılıyor. Kocaeli Göçmen Köyleri araştırmasına göre yeni gelenlerin bir bölümü başlangıçta geçici barınma koşullarında yaşamını sürdürdü.

Yerleşim sakinleri geçimlerini tarım ve hayvancılıkla sağlamaya çalıştı. Tütün yetiştiriciliği, bağcılık ve çeşitli tarımsal faaliyetler köy yaşamının önemli parçaları arasında yer aldı.

Göçmen aileler yalnızca yeni bir yerleşim alanı oluşturmakla kalmadı, eğitim ve toplumsal yaşamın yeniden kurulmasında da rol oynadı.

Millî Eğitim Bakanlığının Türk Maarif Arşivi'nde yer alan Gündoğdu İlkokulu tarihçesine göre köye yerleşen muhacirler, 10 Nisan 1924 tarihinde kendi imkânlarıyla eğitim ve öğretim faaliyetlerini başlattı.

Bu bilgi, Gündoğdu'daki göçmen topluluğunun Cumhuriyet'in ilk yıllarında yeni yaşamını kurarken eğitime verdiği önemi de gösteriyor.

Gündoğdu'nun geçmişinden günümüze ulaşan izler yalnızca halk arasında anlatılan hikâyelerle sınırlı değil. Mahallede Osmanlı döneminden kalan tarihî çeşmeler de bulunuyor.

Kocaeli Ansiklopedisi'nin Gündoğdu Çeşmeleri maddesinde, yerleşimdeki üç tarihî çeşmeye ilişkin bilgiler aktarılıyor. Bu yapılardan bazıları koruma kurulu kararlarıyla tescil edilmiş durumda.

Mahallenin eski yerleşim dokusunu hatırlatan çeşmeler, bölgenin mübadeleden önceki tarihine ışık tutuyor. Gündoğdu'nun geçmişinde farklı toplulukların bıraktığı izler, yerleşimin kültürel hafızasının önemli parçaları arasında yer alıyor.

Uzun yıllar tarımsal faaliyetlerle öne çıkan Gündoğdu, İzmit'in büyümesiyle birlikte değişim geçirdi. Özellikle 1999 Marmara Depremi sonrasındaki yapılaşma, ulaşım ve kamu yatırımları bölgenin görünümünü etkiledi.

Günümüzde mahalle statüsünde bulunan Gündoğdu'nun eski köy merkezinde ise geçmiş yerleşim düzeninin izlerine rastlanabiliyor.

Bir zamanlar Mihaliç adıyla anılan, mübadeleyle yeni sakinlerine kavuşan bu yerleşim, bugün Gündoğdu adıyla İzmit'in kent hafızasındaki yerini koruyor.

Gündoğdu'nun isim hikâyesi, Kocaeli'nin sözlü kültüründe önemli bir yere sahip olan yer adı anlatılarından biri olarak dikkat çekiyor.

Bu anlatının tarihsel olarak birebir yaşandığını ortaya koyan kesin bir kayıt bulunmasa da Tahsin Hoca'ya atfedilen sözler, göçle yeniden şekillenen bir yerleşimin hafızasında yaşamaya devam ediyor.

İzmit'in değişen mahallelerinde bugün kullanılan pek çok ismin ardında benzer hikâyeler bulunabiliyor. Gündoğdu örneği ise bir yer adının bazen yalnızca coğrafi bir tanım değil, insanların yaşadıkları göçü, kurdukları yeni hayatı ve geçmişten taşıdıkları hatıraları da yansıtabildiğini gösteriyor.

Kocaeli Ansiklopedisi, Cilt 3, sayfa 1848 — Tahsin Hoca ve Gündoğdu adının ortaya çıkışına ilişkin sözlü anlatı.

Kocaeli Göçmen Köyleri – Gündoğdu — Yerleşimin eski adı, mübadele tarihi, göçmen aileler ve köy yaşamı.

Kocaeli Ansiklopedisi – Mihaliç Çiftlik-i Hümâyûnu — Mihaliç adının kökeni ve eski nüfus.

Millî Eğitim Bakanlığı – Gündoğdu İlkokulu tarihçesi — 10 Nisan 1924'te eğitimin başlaması.