Özgürlüğün sınırları: Kavala ve sivil toplum

Sivil toplum, devletin kurumsal otoritesiyle piyasanın ekonomik ilişkileri arasında, insanların gönüllü birliktelikler aracılığıyla ortak amaçlar geliştirebildikleri bir özgürlük alanıdır. Ancak bu alanın anlamı, derneklerin kurulabilmesi, kültürel etkinliklerin düzenlenebilmesi ya da toplumsal sorunlara müdahil olunabilmesiyle sınırlı değildir. Sivil toplum, insanların kendilerine önceden verilmiş amaçları gerçekleştirmelerinden çok, hangi amaçlar etrafında bir araya geleceklerine kendilerinin karar verebildikleri; ortak anlamlar üretebildikleri. içinde yaşadıkları dünyayı birlikte dönüştürebildikleri bir toplumsal özerklik alanıdır.

Bu nedenle sivil toplumun özgürlüğü, yalnızca hukukun tanıdığı bir haklar toplamı değil, toplumun kendi kendisini kurabilme kapasitesidir. İnsanların bir araya gelebilmeleri kadar, bu birlikteliklerden ne doğacağının önceden belirlenmemiş olması da önemlidir. Özgür bir toplumda ortak faaliyetlerin sonuçları, siyasal iktidarın beklentileriyle ya da mevcut toplumsal kabullerle sınırlanamaz. Çünkü özgürlüğün özü, yalnızca izin verilen şeyleri yapabilmekte değil, düşünülmemiş olanı düşünebilmekte, henüz var olmayanı birlikte gerçekleştirebilmekte yatar.

Ne var ki bu kapasite kendiliğinden varlığını sürdürmez. Hukuki güvencelere, ekonomik kaynaklara, toplumsal güvene, ifade ve örgütlenme özgürlüğüne, uzun vadeli iş birliklerine ihtiyaç duyar. Bu koşullar zayıfladığında yalnızca bazı kurumların faaliyetleri aksamakla kalmaz; insanların birlikte hareket etme, farklılıklarla karşılaşma ve ortak yaşamın anlamını yeniden kurma imkânları da daralır.

Osman Kavala’nın 18 Ekim 2017’den bu yana özgürlüğünden yoksun kalması, bu bakımdan yalnızca bireysel özgürlük ve adil yargılanma meselesi olarak değil, sivil toplumun özerkliği, toplumsal yaşamın devamlılığı açısından da düşünülmelidir. Kavala, insanın özgürlüğünden yoksun bırakılmasının sonuçlarını olduğu kadar, bir toplumun bizzat kendi geleceğini özgürce kurabilmesini mümkün kılan koşulların nasıl aşınabileceğini de sorgulamaya çağırır.

Burada asıl mesele, bireysel bir hak ihlalinin toplumsal sonuçlarını göstermekten ibaret değildir. Daha temel bir soru vardır: Toplum, kendi kendisini özgürce yeniden üretebilmesini sağlayan ilişkileri, kurumları ve karşılaşma imkânlarını ne ölçüde koruyabilir?

Kavala’nın sivil toplum alanındaki faaliyetleri, kültür ve sanatın yalnızca estetik üretimden ibaret olmadığını; farklı toplumsal kesimler arasında karşılaşma, diyalog ve ortak düşünme imkânları yaratabildiğini gösteren örneklerden biridir. Anadolu Kültür’ün çalışmaları, kültürel üretimin İstanbul gibi merkezlerle sınırlı kalmamasını, farklı şehirlerde desteklenmesini ve kültürel çeşitliliğin toplumsal bir zenginlik olarak ele alınmasını amaçlıyordu. Diyarbakır Sanat Merkezi, Kars Sanat Merkezi ve İstanbul’daki DEPO gibi mekânlar, farklı dönemlerde sergiler, film gösterimleri, tartışmalar, kültürelel birlikleri bu yaklaşımın somutlaştığı alanlar oldu.

Bu faaliyetlerin önemi, düzenlenen etkinliklerin sayısıyla ölçülemez. Bir sergi, bir film gösterimi ya da bir tartışma toplantısı, insanların daha önce karşılaşmadıkları deneyimlerle ve düşüncelerle karşılaşmasını sağlayabilir. Görünmezliğe bırakılmış anlatıları kamusal alana taşıyabilir; farklı tarihsel deneyimlerin birbirini dışlamadan yan yana gelebilmesine imkân tanıyabilir. Böylece kültürel faaliyet, bir ürün ortaya koymanın ötesine geçerek insanların birbirlerini duyabildikleri ve ortak yaşamın anlamını yeniden tartışabildikleri bir ilişki alanına dönüşür.

Bu karşılaşmaların sonuçları hesaplanamaz. Bir araya gelen insanlar yalnızca belirlenmiş bir programı gerçekleştirmez; belki yeni ilişkiler kurar, sorular sorar, daha önce düşünmedikleri imkânlarla karşılaşırlar. Özgürlük, bu öngörülemezlikte belirir. İnsanlar yalnızca kendileri için hazırlanmış bir dünyada yaşamaz; başkalarıyla birlikte o dünyanın anlamını ve biçimini değiştirebilirler.

Kavala’nın özgürlüğü, her şeyden önce kendisine ait, devredilemez bir insan hakkıdır. Bunu teslim etmek gerek. Onun özgürlüğü, herhangi bir kurumun devamlılığına, kültürel üretime yaptığı katkıya ya da toplumsal açıdan yararlı faaliyetler yürütmesine bağlanamaz. Bir insan, topluma yararlı olduğu için özgür olmayı hak etmez; özgürlüğü, insan olmasından ve sahip olduğu haklardan kaynaklanır.

Bununla birlikte bireysel özgürlük, toplumsal ilişkilerden yalıtılmış bir varoluş koşulu da değildir. İnsanların kamusal yaşama katılabilmeleri, başkalarıyla ilişki kurabilmeleri ve ortak faaliyetler geliştirebilmeleri, özgürlüklerini fiilen kullanabilmelerine bağlıdır. Bir insanın uzun süre kamusal yaşamın dışına itilmesi, kendi hayatını sınırlamakla kalmayabilir; onunla birlikte çalışan insanların, kurumsal ilişkilerin ve ortak projelerin koşullarını da değiştirebilir.

Böylece bireysel özgürlükle toplumsal özerklik arasında çift yönlü bir ilişki ortaya çıkar. Bireyin özgürlüğü ortak yaşamın kurulabilmesinin koşullarından biridir; toplumun özerkliği ise bireylerin özgürlüklerini kullanabilecekleri kurumların ve kamusal alanların varlığını gerektirir. Kavala, bu nedenle, salt bir insanın özgürlüğünden yoksun bırakılmasıyla değil, bireylerin kamusal yaşama katılma ve toplumun kendi kültürel dünyasını kurma imkânlarıyla da ilgilidir.

Kavala’nın tutuklanmasının ardından yaşananları değerlendirirken bir ayrımı da korumak gerekir: Anadolu Kültür yekten kapanmadı; DEPO da kültür ve sanat alanındaki faaliyetlerini sürdürdü. Dolayısıyla sivil toplumun yaşadığı kesintiyi kültürel yaşamın bütünüyle sona ermesi olarak tanımlamak doğru değildir. Ancak bir kurumun varlığını sürdürmesi, kurumsal kapasitesinin değişmeden kaldığı ya da faaliyetlerini önceki koşullarda yürütebildiği anlamına da gelmez.

Anadolu Kültür’ün (2018’de) yönetim kurulu üyelerinin, çalışanlarının gözaltına alınması; sonraki yargı süreçleri, kurumun kapatılmasına yönelik girişimler ve çalışmaların daha güç koşullarda yürütülmesi, bu ayrımı anlamak bakımından önemlidir. Kurum çalışanlarının, Çiğdem Mater’in tutuklanmasının ardından onun sorumluluğundaki bazı işlerin durdurulmak zorunda kaldığını anlatmaları da kesintinin somut örneklerinden biridir.

Bir kurumunun varlığı, yalnızca mekânının açık olması değildir. Koordinatörler, sanatçılar, araştırmacılar, yerel ortaklar, gönüllüler, iş birlikleri, o kurumun toplumsal varlığını meydana getirir. Bu ilişkilerden bazıları ortadan kalktığında, sorumluluklar devredilemediğinde ya da yeni projeler geliştirmek riskli hâle geldiğinde kurumun kapısı açık kalsa bile toplumsal işlevi daralabilir.

Sivil toplumun kesintiye uğraması, her zaman bir binanın kapısına kilit vurulması biçiminde gerçekleşmez. Bazen kesinti, gerçekleştirilemeyen bir etkinlikte, yarım kalan bir araştırmada, sorumlusu tutuklandığı için durdurulan bir projede ya da yeni bir ortaklık kurmaktan çekinen bir kurumda ortaya çıkar. Bazen de önceden rahatlıkla dile getirilebilen bir düşünce, doğurabileceği sonuçlar nedeniyle artık ifade edilmez.

Elbette her kurumsal kaybı tek bir nedene bağlamak da doğru değildir. Ekonomik koşullar, kaynak yetersizliği, yerel yönetimlerdeki değişiklikler, kurumsal tercihler de kültürel faaliyetlerin sona ermesinde etkili olabilir. Nitekim Kars Sanat Merkezi’nin 2009’da faaliyetlerini sonlandırması, Kavala’nın tutuklanmasından önce gerçekleşmiştir. Dolayısıyla mesele, kesintileri tek bir nedene bağlamak değil; hukuki baskının, belirsizliğin ve insan kaybının sivil toplum kuruluşlarını nasıl kırılganlaştırabildiğini anlamaktır.

Çünkü devamlılıkla özerklik aynı şey değildir. Bir kurum varlığını koruyabilir ama daha önce üstlenebildiği sorumlulukları artık üstlenemeyebilir; etkinliklerini sürdürebilir ama yeni ve tartışmalı alanlara yönelmekten kaçınabilir. Kurumun biçimsel varlığı devam ederken toplumsal hareket alanı daralabilir.

Bu ayrım, Kavala’nın durumunu anlamak açısından önemlidir. Bir insanın özgürlüğünden yoksun bırakılmasının etkileri, onun yokluğunda yürütülmesi gereken görevlerin devredilmesiyle bütünüyle giderilemez. Çünkü insanlar yalnızca belirli işlevleri yerine getiren kişiler değildir; ilişkilere, deneyimlere, güvene ve birlikte düşünme biçimlerine de hayat verirler. Bir kişinin yokluğu, bu ilişkilerin yeniden düzenlenmesini gerektirir. Bazı çalışmalar devam ederken bazıları askıda kalır; bazı ortaklıklar korunurken yenilerinin kurulması güçleşir. Kurum yaşamaya devam eder, fakat onun içinde geliştiği toplumsal dünya değişir.

Bir kültür mekânının kapanmasını çoğunlukla fiziksel bir yer üzerinden düşünürüz. Oysa bir mekânın değeri, biriktirdiği deneyimlerde ve oluşturduğu ilişkilerde yatar. Bir kültür merkezi, insanların etkinliklere katıldığı bir yer olmanın ötesinde, güven ilişkilerinin kurulduğu, bilginin paylaşıldığı ve ortak çalışmaların geliştirildiği bir toplumsal çevredir.

Bu nedenle kurumsal hafıza, yalnızca arşivlerden, belgelerden ve tamamlanmış projelerden oluşmaz. İnsanların yıllar içinde edindikleri deneyimleri, birbirleriyle kurdukları güven ilişkilerini ve birlikte çalışma biçimlerini de içerir. Bir proje koordinatörünün ya da araştırmacının faaliyet alanından uzaklaşması, görevlerinin başka birine devredilmesiyle bütünüyle telafi edilemez. Teknik bilgi aktarılabilir; ancak yerel ortaklarla kurulan güvenin, paylaşılan deneyimin ve birlikte çalışarak edinilen sezginin yeniden oluşması zaman gerektirir.

Kavala’nın özgürlüğünden yoksun bırakılmasının toplumsal boyutu, burada görünür hâle gelir. Bir insanın kamusal hayattan uzun süre dışlanması, yalnızca onun doğrudan faaliyet yürütme imkânını ortadan kaldırmaz; çevresindeki insanların gelecekte üstlenebilecekleri sorumlulukları da etkileyebilir. Birlikte çalışmanın güvenli olduğuna ilişkin inanç zayıfladığında insanlar, yalnızca mevcut faaliyetlerini değil, gelecekte girişebilecekleri işleri de yeniden değerlendirmeye başlarlar.

Hukuki belirsizlik, doğrudan bir yasak bulunmasa bile faaliyet alanını daraltabilir. Bir projenin hangi yorumla karşılanacağını öngörememek, bazı konuların ele alınmamasına, bazı ortaklıkların kurulmamasına ve kimi girişimlerin daha başlangıç aşamasında terk edilmesine yol açabilir. Böylece baskının etkisi, yalnızca gerçekleşen müdahalelerde değil, hiç başlamayan faaliyetlerde de ortaya çıkar.

Bu kaybın sınırlarını kesin olarak belirlemek mümkün değildir. Gerçekleşmeyen bir etkinliğin kaç kişiyi bir araya getireceğini, tamamlanamayan bir araştırmanın hangi tartışmaları başlatacağını ya da başlatılamayan bir projenin hangi ilişkileri doğuracağını bilemeyiz. Ancak bu belirsizlik, kaybın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, özgür bir toplumun değerinin önemli bir bölümü, henüz gerçekleşmemiş imkânlarında saklıdır.

Sivil toplum kuruluşları, insanların yalnızca belirli ihtiyaçlarını karşılayan yapılar değildir; birlikte hareket etme yeteneğini geliştiren toplumsal deneyim alanlarıdır. İnsanlar ortak sorunlar etrafında örgütlendikçe sorumluluk üstlenmeyi, farklılıklarla birlikte çalışmayı ve kendi sorunlarına müdahale etmeyi öğrenirler. Bu birliktelikler zayıfladığında toplumun kendi kendisini örgütleme kapasitesi de aşınabilir. Kamusal yaşam, yurttaşların etkin katılımıyla biçimlenen bir alan olmaktan çıkarak onlar adına alınan kararların izlendiği bir alana dönüşebilir.

Bu nedenle bağımsız kültür kurumlarının önemi, yalnızca sanatçıları desteklemeleri ya da etkinlikler düzenlemeleri değildir. Yerel sanatçıların, araştırmacıların ve farklı toplumsal kesimlerin bir araya gelmesi, onların kendi aralarında ilişki kurma ve ortak sorunlara müdahale etme kapasitesini de geliştirir. Sivil toplumun gücü, tek tek kurumların toplamından fazlasıdır: İnsanların birlikte hareket etmeyi öğrendikleri ilişkiler ağında ortaya çıkar.

İktidar, yalnızca yasalar ve zor yoluyla değil, hangi düşüncelerin meşru, hangi anlatıların kabul edilebilir ve hangi düzenin doğal görüldüğünü belirleyerek de işler. Kültürel üretim, bu kabulleri sorgulayarak toplumun kendisi hakkında düşünme biçimini değiştirebilir.

Kültür kurumları, tarih araştırmaları, sanat projeleri ve diyalog girişimleri bu nedenle siyasal sonuçlar doğurabilir. Geçmişte görünmez bırakılmış deneyimlerin araştırılması, farklı kimliklerin kültürel varlığının tanınması ya da toplumsal bir sorunun alışılmışın dışında ele alınması, yerleşik kabulleri sorgulamaya açabilir. Fakat bir faaliyetin siyasal sonuçlar doğurması, onu kendiliğinden hukuka aykırı bir faaliyete dönüştürmez. Demokratik bir toplumun niteliği, yalnızca farklı düşüncelere izin vermesinde değil, bu düşüncelerin mevcut kabulleri değiştirebilme ihtimalini de güvence altına almasında yatar.

Buradaki temel ayrım, bir faaliyetin siyasal sonuçlar doğurmasıyla suç teşkil etmesi arasındadır. Kültürel üretim toplumsal algıları değiştirebilir; eleştirel düşünce mevcut kurumların meşruiyetini sorgulayabilir; tarihsel araştırma yerleşik anlatılarla çelişen sonuçlar ortaya koyabilir. Ancak bu ihtimaller, tek başlarına cezai sorumluluğun gerekçesi sayılamaz. Aksi hâlde kamusal yaşamın sınırları, somut fiiller ve hukukun öngörülebilir ölçütleri üzerinden değil, faaliyetlerin iktidar açısından doğurabileceği muhtemel sonuçlar üzerinden çizilmeye başlanır.

Kavala’nın yaşadığı süreç, bu ayrımın önemini yeniden gündeme getirir. İnsan hakları savunuculuğuyla, kültürel ve toplumsal faaliyetlerle bağlantılı çalışmaların ağır suçlamalarla ilişkilendirilmesi, yalnızca doğrudan hedef alınan kişinin özgürlüğünü etkilemez. Benzer alanlarda çalışan başka insanların da kendi faaliyetlerini nasıl sürdüreceklerini yeniden düşünmelerine yol açabilir. Böylece tek bir kişinin etrafında gelişen hukuki süreç, daha geniş bir çevrede ihtiyatın, geri çekilmenin ve kendini sınırlamanın yayılmasına neden olabilir.

İnsanlar faaliyetlerinin hangi somut fiillere dayanılarak değerlendirileceğinden emin olamadıklarında, muhtemel sonuçları düşünerek kendilerini sınırlamaya başlayabilirler. Bir konuda konuşmaktan vazgeçebilir, bazı ortaklıklardan uzak durabilir ya da belirli araştırmaları yürütmenin getireceği riskleri üstlenmeyebilirler. İktidarın etkisi böylece yalnızca yasaklanan faaliyetlerde değil, artık düşünülmeyen ya da dile getirilmeyen ihtimallerde de ortaya çıkar.

Sivil toplumun özgürlüğü açısından temel paradoks budur: Kurumlar biçimsel olarak varlıklarını sürdürebilir, etkinlikler düzenlenebilir ve haklar hukuken tanınmaya devam edebilir. Fakat insanlar bu hakları kullanırken duydukları güveni kaybederlerse özgürlüğün fiilî kapsamı daralır. Hukuki güvenceler, yalnızca kâğıt üzerinde mevcut olmalarıyla değil, insanların haklarını gerçekten kullanabilmelerini mümkün kılmalarıyla anlam kazanır.

Sivil toplumun özerkliği, devletin her türlü etkisinden bütünüyle bağımsız bir alan yaratmak demek değildir. Asıl mesele, siyasal iktidarın toplumun kendi kendisini örgütleme kapasitesini ortadan kaldıracak ya da bu kapasiteyi yalnızca kabul edilebilir görülen faaliyetlerle sınırlayacak bir güç kullanmamasıdır. Özgür bir kamusal alan, yalnızca iktidarın izin verdiği düşüncelerin ifade edildiği değil, iktidarın kendisinin de eleştirilebildiği bir alandır.

Hannah Arendt’in eylem kavrayışı, bu tartışmaya daha derin bir boyut kazandırır. Arendt için eylem, insanların ortak bir dünyada birbirlerine görünür olmalarını, söz ve davranış aracılığıyla ilişki kurmalarını ve yeni başlangıçlarda bulunmalarını mümkün kılar. Eylemin anlamı yalnızca önceden belirlenmiş bir amacın gerçekleştirilmesinde değil, farklı insanların bir araya gelmesiyle beklenmedik sonuçların ortaya çıkabilmesindedir.

Kamusal hayat, bu nedenle, önceden hazırlanmış faaliyetlerin toplamına indirgenemez. Bir toplantıda dile getirilen düşünce, bir sanat etkinliğinde kurulan ilişki ya da ortak bir araştırma sırasında ortaya çıkan soru, başlangıçta kimsenin öngöremediği başka eylemlere yol açabilir. Kamusal alanın özgürlüğü, insanların yalnızca mevcut seçenekler arasında tercih yapabilmelerine değil, yeni seçenekler yaratabilmelerine de bağlıdır.

Kavala’nın özgürlüğünden yoksun bırakılmasıyla çevresindeki bazı faaliyetlerin kesintiye uğraması arasındaki ilişkiyi bu açıdan düşünmek gerekir. Burada söz konusu olan yalnızca belirli projelerin durması ya da bazı sorumlulukların başkalarına devredilmesi değildir. Daha kapsamlı soru, insanların kamusal eylemde bulunma imkânları daraldığında toplumun hangi karşılaşmalardan, hangi başlangıçlardan ve hangi gelecek ihtimallerinden yoksun kaldığıdır.

Bu soruya kesin bir yanıt vermek mümkün değildir. Gerçekleşmemiş bir faaliyetin ne doğuracağını, kurulmamış bir ortaklığın hangi düşünceleri geliştireceğini bilemeyiz. Ancak tam da bu nedenle, kaybı yalnızca gerçekleşmiş sonuçlar üzerinden değerlendirmek yetersizdir. Özgürlük, mevcut olanı korumanın yanı sıra henüz var olmayanın ortaya çıkabilme ihtimalini de korur.

Kavala’nın durumu bu açıdan bir insanın hayatında yaşanan kesintiden daha geniş bir anlam taşır; ancak bu anlam, onun bireysel hakkının önüne geçirilmemelidir. Onun özgürlüğü, çevresindeki kurumların işlevselliğinden ya da toplum açısından taşıdığı önemden bağımsız olarak korunması gereken bir haktır. Buna karşılık özgürlüğünden yoksun bırakılmasının çevresindeki toplumsal ilişkileri etkilemesi, bireysel hakların ortak dünyanın kuruluşundan ayrı düşünülemeyeceğini gösterir.

Arendt’in yaklaşımı, sivil toplumun neden yalnızca kurum devamlılığıyla ölçülemeyeceğini de açıklar. Bir kuruluş faaliyetlerini sürdürebilir; ancak insanların yeni başlangıçlarda bulunma imkânları daralmışsa kamusal yaşamın niteliği yine de değişmiş olabilir. Kurumsal süreklilik, eylem özgürlüğünü tek başına güvence altına alamaz.

Öte yandan sivil toplumun özerkliği, yalnızca belirli kişilerin varlığına da bağımlı kalmamalıdır. Kurumsal devamlılık, sorumlulukların paylaşılabildiği, deneyimin aktarılabildiği ve çalışmaların tek bir kişinin yokluğunda da sürdürülebildiği yapılar gerektirir. Ancak bu gereklilik, bireysel özgürlüğün yerine kurumsal dayanıklılığı koymak anlamına gelmez. Bir kurumun faaliyetlerini sürdürmesi, kurucusunun ya da çalışanlarının özgürlüğünden yoksun bırakılmasını önemsizleştirmez. Kurumsal dayanıklılık, hak ihlalini telafi etmez; yalnızca ihlalin toplumsal sonuçlarını sınırlamaya yardımcı olabilir.

Kavala üzerinden sivil toplumun yaşadığı kesintiyi düşünmek, geçmişte hangi faaliyetlerin gerçekleştirilemediğini belirlemekle sınırlı kalmamalıdır. Gelecekte hangi imkânların daralmış olabileceğini de sorgulamak gerekir. Bir kültür kurumunun faaliyetleri kesintiye uğradığında yalnızca mevcut programlar etkilenmez; gelecekte kurulabilecek iş birlikleri, desteklenebilecek sanatçılar, yetişebilecek araştırmacılar, geliştirilebilecek yerel girişimler ve ortaya çıkabilecek yeni düşünceler de bu durumdan etkilenebilir.

Bu sonuçların her birini kesin biçimde saptamak mümkün değildir. Ancak sivil toplumun üretkenliği uzun süreli ilişkiler, deneyim aktarımı ve toplumsal güven üzerinden geliştiğinden, bu unsurların zayıflaması gelecekteki üretim kapasitesini de etkileyebilir. Kaybedilen zamanın, dağılmış ilişkilerin ve ertelenmiş başlangıçların sonuçları, kurumların yeniden faaliyete geçmesiyle kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Bu nedenle bireysel özgürlüğün yeniden sağlanması ile toplumsal hayatın yeniden kurulması arasında bir ayrım vardır. Bir insanın özgürlüğüne kavuşması temel ve vazgeçilmez bir gerekliliktir. Ancak onun yokluğunda zayıflamış ilişkilerin yeniden kurulması, kesintiye uğrayan çalışmaların sürdürülmesi ve kurumsal güvenin onarılması zaman alabilir. Bazı projeler yeniden başlayabilir, bazı ilişkiler yeniden kurulabilir; buna karşılık kaybedilen yıllar ve hiç gerçekleşmemiş imkânlar bütünüyle geri getirilemeyebilir.

Kavala’nın özgürlüğü, topluma katkısından bağımsız olarak korunması gereken bir insan hakkıdır. Ancak bu hakkın ihlali, bireyin hayatıyla sınırlı kalmayarak kamusal ilişkileri, kurumsal kapasiteyi ve toplumun gelecekte yaratabileceği imkânları da etkileyebilir. Bu nedenle sivil toplumun özgürlüğü, yalnızca kurumların varlığını sürdürmesiyle değil, insanların güven içinde bir araya gelebildikleri, farklı düşünceler geliştirebildikleri ve yeni başlangıçlar yapabildikleri koşullarla ölçülmelidir. Özgürlük, yalnızca mevcut olanı korumak değil, henüz var olmayanın ortaya çıkabilme ihtimalini de güvence altına almaktır.