Aklın Terazisi, İnancın Kalbi: Hayatı Kaç Parçaya Bölüyoruz?

Bazen hayatı gereğinden fazla parçalıyoruz.

Aklımız başka yerde, inancımız başka yerde, bilim ise sanki bambaşka bir dünyanın meselesiymiş gibi davranıyoruz. Oysa aynı insanın içinde düşünen bir akıl, sorgulayan bir vicdan, inanan bir kalp ve merak eden bir zihin birlikte yaşıyor.

Belki de asıl mesele, hayatı kaç parçaya böldüğümüz değil; bu parçaların birbirinden ne kadar uzaklaştığıdır.

İnsanlık, yüzyıllardır aynı büyük soruların etrafında dolaşıyor: Nereden geldik? Nereye gidiyoruz? Nasıl yaşamalıyız? Doğru nedir, yanlış nedir? Evren nasıl işliyor? Bildiklerimizin sınırı nerede bitiyor, inanmanın alanı nerede başlıyor?

Bu soruların tamamına tek bir pencereden bakmaya çalıştığımızda ise çoğu zaman manzaranın bir bölümünü kaçırıyoruz.

Akıl bize düşünmeyi, sorgulamayı ve ayırt etmeyi öğretir. Bilim, merakımızı bilgiye dönüştürür; gözlem, deney ve kanıtla dünyayı anlamamıza yardımcı olur. İnanç ise insanın varlığına, sorumluluğuna ve hayatın anlamına ilişkin daha derin sorularla buluştuğu manevi bir alan oluşturur.

Bunları birbirinin rakibi haline getirmek yerine, kendi sınırlarını ve işlevlerini bilerek birlikte düşünmek belki de daha sağlıklı bir hayatın kapısını aralayabilir.

Çünkü akıl sustuğunda insan, sorgulamadan kabullenmeye başlayabilir.

İnanç, aklın ve sorgulamanın tamamen dışına çıkarıldığında hurafelerle, korkularla ve kör taklitle iç içe geçebilir. Sorgulamayan bir dindarlık, zamanla inandığı değerlerin özünü bile gözden kaçırabilir. İnsan, hakikati aramak yerine kendi alışkanlıklarını hakikat zannetmeye başlayabilir.

İşte burada aklın önemli bir sorumluluğu vardır: İnsana durup düşünmeyi, “Neden?” diye sormayı ve gerektiğinde kendi kanaatini bile yeniden gözden geçirmeyi hatırlatmak.

Fakat işin diğer tarafında da önemli bir gerçek var.

Akıl ve bilim, insanlığın eline olağanüstü imkânlar verdi. Hastalıkların tedavisinden uzay araştırmalarına, iletişimden enerji teknolojilerine kadar hayatımızı değiştiren sayısız gelişme, insan aklının ve bilimsel araştırmanın ürünü oldu.

Ama insanın yapabiliyor olması, her yaptığının doğru olduğu anlamına gelmiyor.

Bir şeyi teknik olarak gerçekleştirebilmek ile onu ahlaken doğru bulmak aynı şey değildir.

Atom bombasının ortaya çıkışı bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Bilimsel bilgi ve ileri teknoloji, insanlık için büyük faydalar sağlayabildiği gibi, yanlış amaçlarla kullanıldığında büyük yıkımlara da yol açabilir. Aynı şekilde biyolojik ve kimyasal araştırmaların insan hayatına katkıları olabileceği gibi, etik sınırlar göz ardı edildiğinde ciddi tehlikeler doğurabileceği de açıktır.

Demek ki mesele yalnızca “Yapabilir miyiz?” sorusu değildir.

Bazen asıl soru şudur:

“Yapabiliyor olmamız, bunu yapmamız gerektiği anlamına gelir mi?”

Bilim bize çoğu zaman “Nasıl?” sorusunun cevabını arar.

Bu nedenle bilimi küçümsemek kadar, bilimin her sorunun cevabı olduğunu düşünmek de hayatı tek bir pencereden okumaktır.

İnanç açısından baktığımızda da benzer bir denge ihtiyacı karşımıza çıkar.

İnanç, insanın yalnızca bilgiyle açıklayamadığı varoluşsal sorularına anlam arayışıyla yaklaşabilir. İnsana sorumluluk, merhamet, sabır, adalet ve vicdan gibi değerleri hatırlatabilir.

Fakat inanç adına aklı tamamen kapının dışında bırakmak da sağlıklı bir yaklaşım değildir. Çünkü insanın aklı vardır.

Sormak için, anlamak için, ayırt etmek için, yanlışı doğrudan ayırabilmek için...

Dolayısıyla akıl ile inancı sürekli bir kavga halinde göstermek, belki de insanın kendi içindeki iki önemli ihtiyacı gereksiz yere karşı karşıya getirmektir.

Nitekim Albert Einstein'a sıklıkla atfedilen “Dinsiz ilim kör, ilimsiz din topaldır” sözü, yıllardır bu tartışmada kullanılan çarpıcı ifadelerden biridir. Sözü kimin, hangi bağlamda ve tam olarak nasıl söylediği ayrı bir tartışma konusu olsa da, ifade ettiği düşünce bugün de üzerinde durmaya değer bir soruya işaret ediyor: Bilgi ile anlam, akıl ile değer, bilim ile vicdan birbirinden tamamen kopabilir mi?

Tarihe baktığımızda bilim insanlarının ve düşünürlerin tamamını tek bir kalıba sığdırmanın da mümkün olmadığını görüyoruz. Kimi inançlı, kimi farklı metafizik görüşlere sahip, kimi ise dine mesafeli olmuştur. Bu çeşitlilik bize önemli bir şey söylüyor:

Bilim yapmak ile belirli bir inanç biçimine sahip olmak arasında herkes için geçerli tek bir kişisel formül yoktur. Bu nedenle meseleyi insanları kutulara yerleştirmeden konuşmak gerekir.

Pasteur'e atfedilen, doğayı araştırdıkça Yaratıcı'ya ilişkin hayranlığının arttığı yönündeki ifadeler de bu tartışmalarda sıkça hatırlanır. İbn Rüşd'ün akıl ile vahiy arasındaki ilişkiyi ele alan düşünceleri ise yüzyıllardır tartışılmaktadır.

Onun “Hakikat, hakikate zıt olamaz” şeklinde özetlenen yaklaşımı, akıl ile inanç arasında zorunlu bir düşmanlık bulunmadığı düşüncesini anlatmak açısından dikkat çekicidir.

Fakat belki de bütün bu isimlerden ve bütün bu tartışmalardan önce kendimize bakmamız gerekiyor. Çünkü mesele yalnızca filozofların, bilim insanlarının veya ilahiyatçıların meselesi değil.

Mesele bizim evimizin içinde.

Çocuk yetiştirirken, bir hastalıkla karşılaştığımızda, bir haber okuduğumuzda, bir sosyal medya paylaşımına inanırken, bir konuda karar verirken, bir başkasını değerlendirirken, bir yanlış bilgiyle karşılaştığımızda, bir haksızlık gördüğümüzde.

Tam da bu sıradan anlarda akıl, bilim, inanç ve ahlak arasındaki ilişki gerçek anlamını buluyor.

Örneğin bilimsel bir konuda kanıt yerine söylentiyi tercih ediyor muyuz?

İnancımızı yaşarken düşünmeye ve öğrenmeye açık kalabiliyor muyuz?

Kendi doğrularımızı sorgularken başkalarının doğrularına da saygı gösterebiliyor muyuz?

Bilginin bize güç verdiği yerde, o gücün beraberinde sorumluluk getirdiğini hatırlıyor muyuz?

Ve belki en önemlisi...

Doğru bildiğimiz şeyleri savunurken bile yanılabileceğimiz ihtimaline hayatımızda küçük de olsa bir yer bırakıyor muyuz?

Bunlar kolay sorular değil.

Zaten önemli soruların çoğu kolay değildir.

Bugün modern hayat bize hız kazandırıyor ama her zaman derinlik kazandırmıyor. Bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay; doğru bilgiyi yanlış bilgiden ayırmak ise hiç olmadığı kadar önemli.

Bir telefon ekranında saniyeler içinde yüzlerce bilgiyle karşılaşıyoruz. Birkaç cümleyle öfkeleniyor, birkaç görüntüyle kanaat oluşturuyor, bazen hiç araştırmadan bir iddiayı başkasına aktarıyoruz.

Belki de çağımızın en büyük ihtiyaçlarından biri, yalnızca daha çok bilmek değil; bildiğimiz şeyi nasıl bildiğimizi de sorgulayabilmek.

İşte burada akıl devreye giriyor.

Bilim devreye giriyor.

Vicdan devreye giriyor.

Ve inanç, kişinin hayatındaki yerini ve anlamını buluyorsa, o da devreye giriyor.

Bunların her birini diğerinin düşmanı haline getirmek yerine, insanın hayatındaki farklı sorulara cevap arayan alanlar olarak görebilmek mümkün.

Çünkü insan sadece maddeden ibaret olmadığını düşünen bir varlık olduğu kadar, sadece duygularından ibaret de değildir.

Düşünür, araştırır, inanır, şüphe eder, yanılır, öğrenir, değişir ve bütün bunları aynı hayatın içinde yaşar.

Belki de olgunluk, hiçbir zaman yanılmayacağını düşünmek değil; yanılabileceğini kabul ederek düşünmeye devam etmektir.

İnancı kaybetmeden sorgulayabilmek...

Sorgularken saygıyı kaybetmemek...

Bilime değer verirken ahlakı unutmamak...

Ahlaktan söz ederken bilginin ve aklın kapısını kapatmamak...

Asıl denge belki de burada başlıyor.

Hayatı üç ayrı odaya bölüp bir odadan diğerine geçerken kapıları kilitlemek yerine, aralarındaki geçişleri açık tutabilmekte.

Çünkü akıl bize yolu sorgulatabilir, bilim yolun nasıl işlediğini gösterebilir, inanç ve vicdan ise o yolda nasıl bir insan olmak istediğimizi düşündürebilir.

Sonuçta hepimiz aynı hayatın içindeyiz.

Aynı gökyüzünün altında, aynı dünyada, aynı belirsizliklerle karşılaşıyoruz.

Öyleyse belki de bugün birbirimize verebileceğimiz en değerli öğüt, “Sen yanlış düşünüyorsun” demek değil; önce kendi düşüncemize dönüp bakmak.

Çünkü bazen insanın en zor sorgusu başkasına sorduğu soru değil, kendisine sormaya cesaret ettiği sorudur.

Ve şimdi aynayı biraz da kendimize çevirelim:

Bilimi konuşurken vicdanımızı, inanırken aklımızı, düşünürken merhametimizi ve bildiğimizi sanırken yeniden öğrenme ihtimalimizi ne kadar koruyabiliyoruz?

Belki hayatı bölmek kolaydır.

Asıl mesele, parçaları yeniden insanın içinde buluşturabilmektir.