Orta Doğu’da bölgesel dengeleri değiştiren iç dinamik: Su, gıda ve bütçe baskısı

Orta Doğu coğrafyasında bölgesel dengeleri etkileyen unsurlar arasında küresel aktörlerin hamlelerinin yanı sıra iç dinamikler de yer alıyor. Bu iç dinamiklerin ortak noktası su, gıda ve istihdam gibi başlıkların birbirine bağlı olması.

Su krizi tarımı etkiliyor, tarımdaki daralma gıda ithalatını artırıyor, gıda ithalatı bütçeyi zorluyor, bütçe baskısı ise genç işsizliğini etkiliyor. Bu zincir, petrol fiyatları kadar etkili bir tablo ortaya çıkarıyor.

Su krizi tarımı ve gıdayı etkiliyor

Bu zincirin ilk halkası su. Yemen, Dünya Bankası verilerine göre dünyanın en fazla su kıtlığı yaşayan ülkeleri arasında yer alıyor. Dünya Bankası'nın 1990 verilerinde nüfusun%71'inin suya erişimi bulunurken, bu oran 2004'te%67'ye geriledi.

Kişi başına düşen yıllık su payı 2025 itibarıyla 127 metreküp civarında bulunuyor ve 85 metreküpe kadar düşmesi öngörülüyor. Bu rakam, 500 metreküp olan mutlak su kıtlığı eşiğinin altında.

Suyun azalması doğrudan tarımı etkiliyor. Kuyuların kuruması ve tarım arazilerinin daralması, ülkelerin kendi gıdasını üretme kapasitesini düşürüyor. Ürdün de benzer durumda. Birleşmiş Milletler verilerine göre dünyanın en fazla su stresi yaşayan ülkeleri arasında gösterilen Ürdün'de kişi başına düşen su miktarı yıllık 100 metreküpün altında bulunuyor.

Gıda açığı buğday ithalatını artırıyor

Su ve tarımdaki daralma, ikinci halkayı yani gıda açığını beraberinde getiriyor. Kendi buğdayını üretemeyen ülkeler ithalata yöneliyor. Mısır, ABD Tarım Bakanlığı'nın 2026 yılı verilerine göre dünyanın en büyük buğday ithalatçısı konumunu sürdürüyor ve yıllık 12,5 milyon ton seviyesinde buğday ithal ediyor.

Sübvansiyonlu ekmek programı yaklaşık 70 milyon kişiyi kapsıyor ve yıllık 8,6 milyon ton buğday bu program için gerekiyor.

Bu tablo, su krizi ile gıda krizi arasındaki doğrudan bağlantıyı gösteriyor. Su azaldıkça tarım küçülüyor, tarım küçüldükçe ithalat artıyor. Buğday tedariki ve sübvansiyon bütçesi, bu nedenle dış yardımlar kadar belirleyici bir başlık haline geliyor.

Bütçe baskısı istihdamı etkiliyor

Zincirin üçüncü halkası bütçe ve istihdam. Gıda ithalatına ayrılan bütçe, yatırımlar için ayrılacak kaynağı daraltıyor. Bu durum genç nüfusta işsizlik olarak kendini gösteriyor.

Irak, OPEC verilerine göre üretim kapasitesi 5,4 milyon varil seviyesinde bulunuyor, fiili üretim ise 4,3 ila 4,5 milyon varil bandında seyrediyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin 2025 verilerine göre ortalama 4,39 milyon varil üretimle dünyanın en büyük beşinci üreticisi konumunda yer alıyor. Ülkenin 2029'a kadar üretimi 7 milyon varile çıkarma hedefi bulunuyor.

Siyasi yapı zinciri yönetmeyi zorlaştırıyor

Lübnan'da siyasi sistem mezhep temelli bir üzerine kurulu bulunuyor. Anayasal teamüle göre Cumhurbaşkanı Maruni Hristiyan, Başbakan Sünni Müslüman, Meclis Başkanı ise Şii olmak zorunda. Parlamento'daki 128 sandalye eşit bölünmüş durumda ve 18 farklı mezhep resmi olarak tanınıyor.

Bu yapı su, gıda ve istihdam gibi birbirine bağlı sorunların tek bir merkezden yönetilmesini zorlaştırıyor.

Petrolden sonra yeni gerçeklik: Su, gıda ve istihdam zinciri

Orta Doğu'da su havzalarındaki daralma, buğday ithalatına bağımlılık ve genç işsizliği birbirine bağlı bir zincir oluşturuyor. Bu zincir, petrol fiyatları kadar etkili bir başlık olarak öne çıkıyor. Bu nedenle bölgeye ilişkin değerlendirmelerde su, gıda ve istihdam verileri birlikte ele alınan göstergeler arasında yer alıyor.