Akıl tutulması ve sürü psikolojisi, sorgulamayan yığınların itaat kültürü

Tarih boyunca insanlık, aklın ışığında ilerlemeyi ve özgür düşüncenin sınırlarını zorlamayı en büyük erdem saymıştır. Ne var ki toplumsal yapıların ve kitle psikolojisinin derinliklerine inildiğinde, bu ideal tablonun sık sık gölgelendiği görülür.

Mesele, bireyleri yönlendiren liderin ya da otoritenin vasıflarından ziyade, o otoritenin karşısında konumlanan yığınların ruh halidir. Buradaki odak noktası lider figürün bireysel rolünü eleştirmek değil; akıl yürütme yetisini askıya alan, eleştirel süzgeci tamamen kapatan ve körü körüne bir itaati benimseyen yığınsal refleksin ta kendisidir.

Bireyin Yok Oluşu ve Kalabalığın Gücü Fransız sosyolog Gustave Le Bon, kitleler içindeki insanın bireysel kimliğini nasıl yitirdiğini çarpıcı bir şekilde gözler önüne serer. Kalabalıklar, rasyonel düşüncenin süzgecinden geçmiş kararlar almak yerine, duyguların, korkuların ve ezberlerin sürükleyiciliğine kapılırlar.

Bir yığın haline gelen birey, kendi iradesini ve vicdani sorumluluğunu gruba devretme eğilimi gösterir.

Bu durum, düşünmenin getirdiği o zahmetli ve sancılı süreçten kaçışın en konforlu yoludur. Kendi kararlarını almak, risk üstlenmek ve yanlışların sorumluluğunu taşımak yerine, lider figürü otoritenin çizdiği sınırların içinde kalmak insana sahte bir güvenlik hissi verir.

Ancak bu yapay ve sahte güvenlik, özgürlüğün ve entelektüel varoluşun bitişi pahasına satın alınır.

Eleştirel Aklın Tasfiyesi ve Sorgulamanın İtibarsızlaştırılması Sürü psikolojisinin en belirgin özelliği, eleştirel akla karşı duyulan derin korku ve dirençtir. Sorgulayan birey, mevcut kurulu düzen ve kalıplaşmış kabuller için her zaman ciddi bir "tehdit" olarak algılanır.

Çünkü eleştiri; dogmaları sarsar, ezberleri bozar ve kitleleri uyandırma potansiyeli taşır.

Bu yüzden, körü körüne itaati esas alan yapılarda sorgulamak adeta bir suç gibi gösterilir. Yığınlar, kendilerine sunulan hazır argümanları, sloganları ve yönlendirmeleri sahiplenirken akıl süzgecini devre dışı bırakırlar.

Soru sormak yerine onaylamayı, anlamak yerine tekrarlamayı seçerler. Bu da zamanla toplumsal bir akıl tutulmasına yol açar; bilgi değerini yitirir, cehalet ise bir erdem gibi yüceltilir.

İtaatkârlığın Konforu ve Özgürlüğün Bedeli Erich Fromm, Kürkten Kaçış adlı eserinde insanın özgürlükten duyduğu korkuyu ve bu korkunun insanı nasıl bir otoriteye boyun eğmeye ittiğini ustalıkla tahlil eder. Özgür olmak, kendi kararlarının arkasında durmayı ve yalnızlaşma riskini göze almayı gerektirir.

Oysa kalabalığın bir parçası olmak, düşünme sorumluluğundan muaf tutulmak ve ortak bir iradeye sığınmak insana cazip gelir.

Ancak unutulmamalıdır ki, aklını ve iradesini başkasına devreden bir toplum, kendi kaderini tayin etme hakkını da kaybetmiş demektir. Sorgulamayan, okumayan, araştırmayan ve yalnızca kendisine dikte edilenleri kabullenen yığınlar; tarihin her döneminde manipülasyona en açık kitleler olmuştur.

Aydınlanma ve Yeniden Uyanış Bugün, toplumsal refahın ve demokrasinin kalıcı olabilmesi, ancak ve ancak eleştirel düşünebilen, olayları çok yönlü analize tabi tutabilen bilinçli bireylerin varlığıyla mümkündür. Toplumların ilerlemesi, kalabalıkların arkasından sessizce yürüyen birer nefer olmakla değil; aklın rehberliğinde doğruyu ve hakikati arayan irade sahibi yurttaşlar olmaktan geçer.

Çözüm; bireyin kendi zihinsel özgürlüğünü yeniden kazanmasında, soruları sormaktan korkmamasında ve akıl erdemini her şeyin üzerinde tutmasındadır. Çünkü ancak sorgulayan bir zihin, karanlıkta kalan yolları aydınlatabilir ve gerçek anlamda özgür bir geleceğin inşasına öncülük edebilir.