Bir Neslin Yükselişi

“Sizleri birer kıvılcım olarak gönderiyorum; alevler olarak dönmelisiniz” demişti Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Atatürk. Genç Cumhuriyet’in sınırlı kaynakları ile başarılı öğrenciler devlet bursuyla yurtdışındaki üniversitelere gönderildiler ve hepsi memleketlerine hizmet etmek için döndüler.

Kuzey Anadolu fay hattının varlığını ilk kez ortaya çıkaran İhsan Ketin, ünlü matematikçi Cahit Arf, Sorbonne’da Madam Curie’den ders alan, ilk Türk kadın kimyager olarak tarihe geçen Remziye Hisar ve niceleri...İş Sanat Kibele Sanat Galerisi, yeni sezonu “Bir Neslin Yükselişi: Erken Cumhuriyet’te Yurtdışı Eğitim Seferberliği” sergisiyle açtı. Küratörlüğünü İzzeddin Çalışlar ve Hülya Öz’ün üstlendiği sergi, yurtdışı eğitim programının 1924-1954 yılları arasındaki otuz yıllık dönemine odaklanıyor.

Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında tarım, eğitim, savunma, madencilik, enerji, kültür ve sanat gibi alanlarda ihtiyaç duyulan insan kaynağını yetiştirmek için başlatılan program, 1929’dan itibaren sistemli hale geldi. Sınavlarda başarılı olan gençler devlet bursuyla yurtdışındaki üniversitelere gönderildi.

Amaç, edindikleri bilgi ve deneyimi Türkiye’ye taşıyarak ülkenin geleceğini şekillendirecek bir kuşak yetiştirmekti. LİYAKAT, FIRSAT EŞİTLİĞİ VE DENETİM TEMELLİ BİR PROJEKüratör İzzeddin Çalışlar, “Atatürk’ün ‘Kıvılcımlar’ nitelendirmesiyle anılan devlet bursuyla yurtdışında yüksek eğitim hamlesi, şimdiye kadar defalarca kitaplara ve belgesellere konu oldu; ama bu projenin boyutları ve çıktıları, sınırlı sayıdaki üstün başarılı ve ünlü bursiyerin gölgesinde kaldı.

Bu sergiyle hem döneme dair literatüre katkı yapmayı hem de eğitim seferberliğinin asıl etki yarattığı bilimsel ve akademik alanlara dikkat çekmeyi hedefledik. 1921’de Kurtuluş Savaşı ortamında düzenlenen Maarif Kongresi’yle başlayan süreçte, Mustafa Necati ve Hasan Âli Yücel gibi bakanların uygulamalarıyla ortaya çıkan sistem, çağdaş uygarlığa erişim vaadinin bir yansıması ve ülkenin ihtiyaçlarını giderecek insan kaynaklarının yetiştirilmesini hedefliyor.

Yaklaşık yirmi yıllık bir zaman diliminin bir nesli kapsıyor olmasından hareket ederek Cumhuriyet’in yetiştirdiği ilk nesle bakıyoruz. Liyakat, fırsat eşitliği ve denetim temelli bir projenin kahramanlarını görüyoruz. Sergilediklerimizin kaynağının ise ikinci neslin mensupları olması ayrıca anlamlı” diyor.

BAVULLARI DIŞINDA TAŞIDIKLARI YÜKLER DE VARDIBakanlıklar ve kamu kurumları uzman ihtiyaçlarını Maarif Vekâleti’ne bildiriyor, adaylar mezun oldukları liselerin eğitmen kurullarınca “bilgi, zekâ ve kişilik” bakımından değerlendirilip sağlık kontrolünden geçtikten sonra merkezi “müsabaka imtihanı”na giriyordu. Sınavı kazananlar branş tercihinde bulunabiliyor fakat son karar ilgili kamu birimi tarafından veriliyordu.

Burs karşılığı istenen taahhüt, kesintisiz başarı ve zorunlu kamu hizmetiydi. Sağlık sorunu dışında bir nedenle eğitim yarıda bırakılırsa bursiyer, devlete tazminat ödemekle yükümlü oluyordu. Yurtdışı eğitim programına katılma hakkı kazanan bursiyerler farklı ülkelere doğru yola çıkarken bavulları dışında ağır bir sorumluluk da taşıyordu.

Devletin sağladığı burs imkânının yoksul bir milletin fedakârlığıyla finanse edildiğinin bilincindeydiler. Onlardan sadece akademik başarı değil, modern Türkiye imajının örnek temsilcileri olmaları da bekleniyordu. Ayrıca notları en yakın diplomatik temsilcilikteki maarif müfettişleri tarafından takip ediliyor, programı aksatanlar geri çağrılıyordu.

II. Dünya Savaşı sırasında Avrupa alarm sesleri ve bombalar altındayken bile program sürdürüldü, bursiyerler güvenli bölgelere alındı, eğitim planları değiştirildi bazıları ABD’ye gönderildi. SANDIKLARDAN ÇIKAN HAYATLARKendisi de bir bursiyer kızı olan serginin Küratörü Hülya Öz, “Sergide Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin tam bağımsızlık yolunda ihtiyaç duyduğu nitelikli kadroları, eğitimi merkeze alarak nasıl yetiştirdiğini anlatıyoruz.

Savaşların içinden geçen fakir bir ülkenin çocukları olmalarına rağmen kendilerine devlet tarafından imkanlar sağlanmış bir neslin, liyakat, cesaret, güven ve en önemlisi vatan sevgisi temelinde canla başla çalışmasını, kendisinden bekleneni layıkıyla yerine getirişini ve dahi ötesine geçişini aktarmaya çalışıyoruz. Bizler babalarımızın yaşamlarına, ahlak, çalışkanlık ve adanmışlıklarına şahitlik etmiş temsilciler olarak devraldığımız idealist mirası günümüz hafızasına taşımayı hedefledik.

Onların yaşadığı zorlu koşulları, bugünün gençlerine örnek ve umut olması için yeniden canlandırmak istedik. Bir araya gelerek sakladığımız anı, belge ve fotoğraflarla otuz yıllık bir eğitim ve gelişim sürecini aydınlatmaya gayret ettik.

Sergimiz, genişleme potansiyeli olan kapsamlı bir projenin aşamalarından biri” diye konuştu. MTA, ETİBANK, SÜMERBANK, ÜNİVERSİTELEROkulları bitikten sonra da Atatürk’e verdikleri sözü tuttular ve akın akın yurda döndüler.

Sergiyi dolaşırken duvarlara asılmış özgeçmiş kutuları dikkatimi çekiyor. Mezunların fotoğrafları ve isimlerinin olduğu bu kutularla kariyerlerinin nasıl ilerlediğini de öğreniyoruz. Kimi Maden Tetkik ve Arama, Etibank, Karabük Demir Çelik ve Sümerbank gibi kurumlarda yöneticilik yapmaya başlamış kimi akademide kürsüler açmış, öğrenci yetiştirmiş.

O kıvılcımlardan biri olan ve verilen bursla Fransa ile Almanya’da eğitim alan, Florya Köşkü’nün mimarı Seyfi Arkan’ı da 1935 yılında köşkün inşaatını denetleyen Atatürk’le bir fotoğrafta görüyoruz. Sergiye dair anlatmak istediğim çok detay var ama yerim bu kadar.