Algernon’a Çiçekler / Daniel Keyes İçimiz Eksik Bir Hikâye | Elif Kaymazlı

Hayat dediğin şey nedir ki? Labirentlerden oluşan bir kutu…” Daniel Keyes

Koridor Yayınları tarafından yayımlanan ve Handan Ünlü Haktanır çevirisiyle dilimize kazandırılan bu eser zekâ, kabul görme arzusu ve insanın kendi değerini başkalarının gözünden ölçme çabası üzerine sarsıcı bir hikâye anlatıyor. Daniel Keyes, Charlie Gordon’un değişen bakış açısı üzerinden insanın anlaşılmak ve sevilmek uğruna kendinden nelerden vazgeçebileceğini sorgulatıyor.

Daniel Keyes, 9 Ağustos 1927’de New York’un Brooklyn bölgesinde doğdu. New York Üniversitesi’nde kısa bir süre tıp eğitimi aldıktan sonra, henüz on yedi yaşındayken ABD Denizcilik Hizmeti’ne katıldı ve petrol tankerlerinde gemi kâhyası olarak çalıştı.

Denizcilik hizmetinin ardından New York’a dönerek Brooklyn College’da psikoloji eğitimi sonrası 1950’de lisans derecesini aldı.

Keyes’in Algernon’a Çiçekler adlı eseri, önce Nisan 1959’da The Magazine of Fantasy & Science Fiction dergisinde yayımlanan bir kısa öykü olarak okurla buluştu. Yazar, daha sonra bu öyküyü genişleterek 1966’da aynı adla bir romana dönüştürdü.

Kısa öykü Hugo Ödülü’nü, roman ise Nebula Ödülü’nü kazandı. Keyes, Wayne State Üniversitesi’nde yaratıcı yazarlık dersleri verdi ve 1966’da Ohio, Athens’teki Ohio Üniversitesi’nde İngilizce ve yaratıcı yazarlık profesörü oldu ve 2000 yılında fahri profesör olarak onurlandırıldı. 15 Haziran 2014’te Boca Raton’daki evinde zatürre komplikasyonları nedeniyle vefat etti.

Keyes’in çıkış noktası, insan zekâsının yapay yollarla artırılmasının mümkün olması durumunda neler yaşanabileceği sorusuydu. Öğretmenlik deneyimleri ve zihinsel engelli genç bir adamla karşılaşması da Charlie Gordon karakterinin oluşumunda etkili oldu.

Böylece başlangıçta bilimsel bir meraktan doğan bir fikir, insanın zekâsı değiştiğinde kendisiyle, geçmişiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin nasıl dönüşebileceğini sorgulayan bir hikâyeye dönüştü.

İnsan, başkalarının gözünde eksik kaldığını düşündüğü yerde kendini neden tamamlamaya çalışır? Ne istediğini, kim olduğunu, nasıl biri olması gerektiğini bile başkalarının beklentileri üzerinden anlamlandırmaya başladığında, kendine ait bir hayat kurduğunu sanırken başkalarının görmek istediği kişiye dönüşebilir.

Oysa insanın kendine yabancılaşması, çoğu zaman olduğu hâliyle kabul edilmeyeceğine inanmasıyla başlıyor.

Algernon’a Çiçekler’i okurken Charlie Gordon’un hikâyesinde yalnızca değişmek isteyen bir adamı değil, kabul görmek için kendinden başka biri olmaya çalışan insanı gördüm.

Charlie, zihinsel engeli nedeniyle çevresindeki insanların davranışlarını ve dünyayı anlamlandırmakta zorlanan, daha zeki olmayı isteyen bir adam. Zekâsının artmasının, başkalarının dünyasında ona bir yer açacağına inanıyor.

İnsanların kendisine gülümsemesiyle onunla alay etmesi arasındaki farkı anlamaya çalışırken, bir yandan da hepimizin tanıdığı o ihtiyaca dokunuyor: Görülmek, anlaşılmak ve olduğumuz hâlimizle kabul görmek. Charlie, belki de bu yüzden zekâsının artmasını, hayatındaki her şeyin değişebileceği bir başlangıç olarak görüyor.

Oysa Charlie’nin zekâsı değişmeden önce de duyguları, korkuları, hayalleri ve sevilme ihtiyacı vardı. Değişmesi gereken gerçekten o muydu, yoksa onu anlamak için çaba göstermeyen insanların dünyası mı?

Charlie, başkalarının kendisine nasıl davrandığını anlamayı öğrendikçe, bir zamanlar ait olduğunu düşündüğü dünyada aslında ne kadar yalnız bırakıldığını da görüyor. Geçmişi değişmiyor fakat geçmişe baktığı yer değişiyor.

Bir zamanlar anlamlandıramadığı davranışlar, hatırladığı anılar ve çocukluğundan taşıdığı izler, şimdi başka bir anlam kazanıyor. Bazen insanı yaralayan yalnızca yaşadıkları değil, yıllar sonra onların ne anlama geldiğini fark etmek oluyor.

Charlie’nin yaşadıkları, kendini tanımanın her zaman kendine yaklaşmak anlamına gelmediğini düşündürüyor bana. Rollo May’in “Kendini Arayan İnsan” kitabındaki şu sözleri bu düşüncenin başka bir yönünü açıyor: “Modern insan bedeni üzerindeki egemenliğinden vazgeçerken aynı zamanda kişiliğinin bilinçdışı yanından da feragat etmiştir ve böylece ona yabancılaşmıştır.” Bazen insan, başkalarının gözünde bir yer edinebilmek için değişirken kendinden uzaklaşıyor.

Zekâsı arttıkça daha önce göremediği gerçeklerle yüzleşiyor fakat anlamak onu özgürleştirmek yerine, bir zamanlar ait olduğunu düşündüğü dünyayla arasındaki mesafeyi büyütüyor.

Charlie, kendisiyle aynı deneyden geçen Algernon’u izlerken yalnızca bir deney hayvanının başarısını gözlemlemiyor ve kendi geleceğine dair işaretler de arıyor. Algernon’un zihinsel gerilemeye başlaması, Charlie’nin elde ettiği zekânın kalıcı olmayabileceği ihtimaliyle yüzleşmesine neden oluyor.

Ama Algernon, Charlie için yalnızca geleceğini gösteren bir işaret değil. Çevresindeki insanlarla arasındaki mesafe büyürken, Algernon’la kurduğu bağ, Charlie’nin kendisini açıklamak zorunda kalmadan yakınlık kurabildiği bir alana dönüşüyor.

İkisi aynı deneyin içinde, aynı yükselişin ve aynı gerileme ihtimalinin karşısında duruyor. Belki de Charlie, Algernon’a duyduğu yakınlıkta, anlaşılmak için kendisini sürekli anlatmak zorunda kalmadığı bir yer buluyor.

Charlie’nin yaşadıkları, insanlarla kurduğumuz ilişkilerin neye dayandığını da düşündürüyor bana. Belki de insanları oldukları hâlleriyle sevdiğimizi sanırken, onların bize kendimizi nasıl hissettirdiklerini seviyoruz. Bazen değişen insan değil, ona bakarken kendimiz hakkında bildiğimizi sandığımız şeylerdir.

Başkasını sevdiğimizi, onu anladığımızı, hatta onun iyiliğini istediğimizi düşünürken bile onun adına karar verme hakkını kendimizde bulabiliyoruz.

Charlie’nin hikâyesinde bilim, bir insana yeni imkânlar sunarken onun hayatına da müdahale ediyor. Ancak bir insanın zihnini değiştirebilmek, onun neye ihtiyaç duyduğunu, neyle mutlu olacağını ya da nasıl sevilmek istediğini bildiğimiz anlamına gelmiyor.

Charlie, zekâsı arttıkça kendisini inceleyen bilim insanlarının gözünde nasıl bir yerde durduğunu sorgulamaya başlıyor. Bir zamanlar sonuçlarını merak ettiği deneyin öznesiyken, giderek kendisine ne yapıldığını ve bu kararların hangi anlayışla verildiğini kavrıyor.

Algernon’un bir deney nesnesi olarak görülmesiyle kendi durumunu ilişkilendirmesi, bilimsel başarının arkasındaki insanı görme meselesini de gündeme getiriyor. Bir insanın hayatını değiştirebilecek imkâna sahip olmak, onun adına neyin iyi olduğuna karar verme hakkını da verir mi?

Algernon’a çiçek bırakma isteği, kitabın bende bıraktığı duyguyu başka bir yere taşıyor. Charlie’nin hikâyesi boyunca zekânın insana ne kazandırdığını, onu başkalarının gözünde nasıl değiştirdiğini ve kendi geçmişiyle yüzleşmenin ne kadar acı olabileceğini düşünüyoruz.

Ama bütün bu değişimin sonunda geriye yalnızca kayıplar kalmıyor. Bir canlıya duyulan bağlılık, onunla kurulan bağ ve ardından hissedilen yas da var. Charlie’nin Algernon’a gösterdiği özen, insanın değerini yalnızca ne bildiğiyle ya da ne kadar anladığıyla ölçemeyeceğini düşündürüyor bana.

Bazen birine duyduğumuz bağlılık, kendimiz hakkında kurduğumuz bütün yargılardan daha sahici bir söylüyor.

Charlie’nin hikâyesinden geriye dönüp kendime baktığımda, değiştirmek istediğim şeylerin ne kadarı gerçekten bana ait ne kadarı başkalarının gözünde eksik kalmamak için öğrendiğim bir ihtiyaç? Bazen kendimizi geliştirmekle kendimizden uzaklaşmak arasındaki farkı göremiyoruz.

Birilerinin bizi daha çok sevmesi, daha kolay anlaması ya da aralarına kabul etmesi için değiştirdiğimiz yanlarımızı zamanla kendimize ait doğal özellikler sanabiliyoruz. Üstelik bunu yaparken kaybettiğimiz şeyin ne olduğunu hemen fark edemiyoruz, çünkü başkalarının onayını aldığımızda, kendimizden ne kadar vazgeçtiğimizi görmezden gelmek kolaylaşıyor.

Charlie’nin hikâyesi bana, insanın değerini kanıtlamak zorunda hissettiği yerde kendisiyle kurduğu ilişkinin de değişebileceğini düşündürüyor. Belki de asıl mesele, değişmek isteyip istemediğimizden çok, bu isteğin nereden geldiğini anlayabilmek.

Çünkü insan bazen kendi hayatında ilerlediğini sanırken, başkalarının kendisi için çizdiği yolda yürümeye başlıyor. Sanırım en zor fark edilen kayıp, insanın kendinden uzaklaşırken bunu ilerlemek sanması.

Kategoriler Yazı Kader Kayığı | Duygu Uzel Sözün ardı/önü 8: Sanki sözdü ötemizdeki | Feridun Andaç Museu Del Joguet'te bulduğum Tenten | Başak Canda Umberto Arte ile “sanat yolculuğu” | Burak Soyer Goethe’nin'Faust II' Yapıtında Serimlediği Filhelenizm ve Türk İmgesi | Prof. Dr.

Onur Bilge Kula Sözün Ardı/Önü: 51 Anonimleşmeden kurtulmak istiyorsak eğer... | Feridun Andaç Hiçliğin şiirselliği | Adnan Gerger Yorum yapın Yanıtı iptal et Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.