Cumhuriyet’in İlanından Bir Gece Önce Çankaya’da Neler Yaşandı? İşte O Tarihi Gecenin Perde Arkası

İşte iki istifayla başlayan ve " Yaşasın Cumhuriyet " sesleriyle sonuçlanan dönüm noktasının tüm detayları.

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanı, yalnızca bir gecede alınan ani bir kararın değil, Millî Mücadele yıllarından itibaren örülen stratejik adımların ve dönemin derin siyasi krizlerinin bir sonucuydu. 29 Ekim 1923 akşamı saat 20.30’da Mecliste coşkuyla ilan edilen Cumhuriyet, Ankara'da günlerce süren gerilimli ve soluk soluğa bir sürecin ardından hayat buldu.

Cumhuriyet’e Giden Yolu Açan "İki İstifa"

23 Nisan 1920’de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) sisteminde, bakanlar meclis tarafından tek tek seçiliyor ve ayrı bir devlet başkanlığı makamı bulunmuyordu. Bu durum, zamanla hükümetin kurulmasında ve işleyişinde ciddi tıkanıklıklara yol açıyordu.

Siyasi dengeleri değiştiren kırılma noktası 24 Ekim 1923 tarihinde yaşandı:

Hükümet başkanlığını yürüten Ali Fethi (Okyar) Bey, İçişleri Bakanlığı görevinden ayrıldı.

Meclis İkinci Başkanı Ali Fuat (Cebesoy) Paşa da görevinden istifa etti.

Boşalan koltuklar için yapılan seçimlerin ardından Mustafa Kemal Paşa, uyumlu bir kabine kurulamayacağını görerek bakanların topluca istifa etmesini önerdi. Ali Fethi Bey başkanlığındaki hükümetin 27 Ekim’de istifa etmesinin ardından, yeni hükümet listeleri üzerinde uzlaşma sağlanamadı ve süreç derin bir hükümet krizine dönüştü.

Tarihi Kararın Alındığı Masadaki 7 İsim

Hükümet krizinin çözülememesi üzerine 28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü’nde en yakın mesai arkadaşlarını akşam yemeğinde bir araya getirdi. Tarihî karara şahitlık eden o masadaki 7 kişi şunlardı:

İsmet (İnönü) Paşa

Kâzım (Özalp) Paşa

Ali Fethi (Okyar) Bey

Kemalettin Sami (Gökçen) Paşa

Halit (Karsıalan) Paşa

Rize Milletvekili Fuat (Bulca) Bey

Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref (Ünaydın) Bey

Mustafa Kemal Paşa, Nutuk’ta da belirttiği üzere o gece arkadaşlarına net bir ifadeyle "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" dedi. Yemek sonrası konuklar ayrılırken, İsmet Paşa Çankaya’da kaldı ve ikili sabaha kadar 1921 Anayasası’nda yapılacak değişiklikler üzerinde çalıştı.

"Bir Saat Süre" ve Mecliste Tarihi Oylama

29 Ekim 1923 sabahı Halk Fırkası Meclis Grubu krizin çözümü için yeniden toplandı. Kemalettin Sami Paşa’nın önerisiyle söz alan Mustafa Kemal Paşa, çözüm hazırlamak için kendisine bir saat süre verilmesini istedi.

1921 Anayasası’nın birinci maddesine "Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir" ibaresi.

Saat 20.30’da yapılan oylamada, katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.

Saat 20.45’te gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı seçiminde ise Gazi Mustafa Kemal Atatürk, oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

Meclis kürsüsünden yükselen coşkulu "Yaşasın Cumhuriyet" sesleri, Türk milletinin kaderini değiştiren yeni bir çağın kapılarını araladı.