Yarınlar; Gücü Merhametle Dengeleyenlerin ve Bilgiyi Hikmetle Birleştirenlerindir

Kişiliğini dünyalıktan alanlar, kaçıp giden balonlara benzerler; onlara yalnızca el sallayın. Çünkü insanı yükselten şey kendi özü değil de başkalarının nefesi, alkışları ve geçici itibarlarıysa, o yükselişin ömrünü zaman belirler.

Her yükseklik büyüklük, her görünürlük değer, her alkış haklılık değildir. Kimi insanlar kök salarak büyür, kimileri başkalarının rüzgârıyla yükselir. Aralarındaki farkı ise hayatın en tarafsız terazisi ortaya çıkarır ve zaman, gösterişin boyasını döker, maskelerin ardındaki yüzü açığa çıkarır ve insanı eninde sonunda kendi hakikatiyle baş başa bırakır. Yarınlar, işte bu yüzden, fabrika ayarını bozmayanların olacaktır.

İnsan, tarih boyunca kendisini farklı şeylerle tanımladı. Kimi tahtıyla, kimi servetiyle, kimi soyuyla, kimi makamıyla; bugün ise sahip oldukları, görünürlüğü ve başkaları üzerindeki etkisiyle var olmaya çalışıyor. Araçlar değişti, fakat insanın kabul görme arzusu pek değişmedi.

Kendisinde bulamadığı değeri dışarıda arayan insan, bir süre sonra sahip olduklarını kimliği, başkalarının kanaatini de kendi hakikati sanmaya başlıyor. Oysa sahip oldukların sen değilsin; onlar senden alınabilir. Makamın elinden gidebilir, servetin tükenebilir, alkışların susabilir.

Bütün bunlar eksildiğinde insanlığın da eksiliyorsa, inşa ettiğin şey bir kişilik değil, şartlara bağlı bir görüntüdür.

İnsanın gerçek büyüklüğü, ne kadar yükseldiğinde değil, yükselirken neyi koruduğunda saklıdır. Güç kazandığında merhametini, başarı elde ettiğinde tevazusunu, haksızlığa uğradığında adalet duygusunu, yalnız kaldığında ilkelerini muhafaza edebiliyor mu?

Karakter, insanın rahat zamanlarda sergilediği güzel davranışlardan çok, zor zamanlarda vazgeçmediği değerlerde görünür. Bolluk paylaşmayı, güç adil olmayı, eleştiri olgunluğu, kayıp ise insanın neye gerçekten bağlı olduğunu sınar.

Çünkü insanın kimliği, elindekilerin toplamından değil, elindekiler eksildiğinde geriye kalan özünden anlaşılır.

Yunus Emre'nin kendini bilmeye çağıran irfanı, tam da bu noktada anlam kazanır. “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir.” İnsan, başkalarının kusurlarını görmekte çoğu zaman mahir; kendi kusurlarıyla yüzleşmekte ise isteksizdir.

Başkasının kibrini eleştirirken kendi kibrini haklılıkla, çıkarcılığını hayatın gerçekleriyle, öfkesini ise adalet arayışıyla açıklayabilir. Böylece hakikati aradığını sanırken, yalnızca kendisini doğrulayacak gerekçelerin peşinde yürür.

Kendini bilmek, yalnızca iyi yanlarını keşfetmek değildir; korkularını, kıskançlıklarını, hırslarını ve onaylanma ihtiyacını da tanıyabilmektir. Çünkü insan, yüzleşmekten kaçtığı duyguları çoğu zaman başkalarının üzerine yansıtır.

Kendi yetersizliğini başkasının başarısında bir tehdit olarak görür, içindeki değersizlik duygusunu üstünlük taslayarak bastırır, incinme korkusunu sertlikle örter. Kimi insan güçlü görünmek için kırılganlığını inkâr eder; kimi sevilmek için kendisi olmaktan vazgeçer.

Fakat başkalarını kandırmak için takılan maskeler, zamanla insanın kendi yüzünü de görünmez kılar.

Mevlânâ'ya atfedilen “Ya olduğun gibi görün ya göründüğün gibi ol” sözü, insanın bu içsel parçalanmasına karşı güçlü bir çağrıdır. Düşüncesiyle davranışı, sözüyle eylemi, savunduğu değerlerle yaşadığı hayat arasında mesafe büyüdükçe insanın iç huzuru zayıflar.

Her ortamda kabul görmek için başka bir kimliğe bürünen kişi, sonunda kendisiyle baş başa kaldığında kim olduğunu sorgulamaya başlar. Çünkü sürekli rol yapan insan, başkalarının gözünde var olmaya çalışırken kendi iç dünyasındaki yerini kaybedebilir.

Samimiyet, her düşünceyi söylemek veya her duyguyu denetimsizce dışa vurmak değildir. Samimiyet, insanın inandıklarıyla yaptıkları arasında tutarlı bir bağ kurabilmesidir. Olgunluk hiç yanılmamak değil, yanıldığında hakikati inkâr etmemektir.

Erdem hiç düşmemek değil, düştüğünde başkasını suçlamadan ayağa kalkabilmektir. Fabrika ayarını korumak da değişmemek anlamına gelmez. Asıl mesele, hayatın öğrettikleriyle gelişirken vicdanı, adaleti ve insanlık onurunu kaybetmemektir. Kökünü koruyarak dallanmak, toprağa bağlı kalırken göğe yükselebilmektir.

Hacı Bektaş Velî'ye atfedilen “İncinsen de incitme” öğretisi, bu içsel olgunluğu toplumsal sorumluluğa dönüştürür. Çünkü her yara insanı merhametli yapmaz; bazı yaralar insanı sertleştirir, bazılarıysa başkasının acısını anlayabilen bir vicdan geliştirir.

İnsan, kendisine yapılan haksızlığı başkasına yapmayı hak gördüğünde acıyı çoğaltır; yaşadığı kötülüğün başkasına ulaşmasını engellediğinde ise o zinciri kırar. Asıl güç, incitebilmekte değil, incitme imkânına sahipken bunu seçmemektedir.

Merhamet zayıflık, öfke ise güç değildir. Öfkesini yönetemeyen, çoğu zaman kendi davranışlarının da yönetimini kaybeder. Güç, insanın elindekini büyütür. Vicdanlı birinin elinde adalete, kibirli birinin elinde tahakküme dönüşebilir.

Bu nedenle insanın ne kadar güçlü olduğundan önce, gücünü hangi değerlerin emrine verdiğine bakmak gerekir. Bir toplumun gerçek seviyesi de en güçlülerinin ne kadar yükseldiğiyle değil, en güçsüzlerinin karşısında nasıl davrandığıyla ölçülür.

Anadolu'nun ahlâk mirası, bu anlayışın yalnızca bireysel değil, toplumsal bir mesele olduğunu da gösterir. Ahi Evran geleneğinde emeğin, dürüstlüğün ve dayanışmanın önem kazanması boşuna değildir. Çünkü alışveriş yalnızca malın değil, güvenin de el değiştirdiği bir ilişkidir.

Terazide eksik tartmamak, emeğin hakkını gözetmek, kazancı vicdanın önüne koymamak; ekonomik hayatı ahlâkın dışında görmemektir. Bir toplumda herkes birbirini aldatmanın yolunu arıyorsa, en gelişmiş sistemler bile güvenin yerini bütünüyle tutamaz.

Güven, yalnızca kurallarla değil, kimse denetlemediğinde de doğru davranabilen insanların varlığıyla yaşar.

Bugünün dünyası teknik olarak ilerlerken insanı yalnızca ölçülebilir sonuçlarla değerlendirme tehlikesiyle de karşı karşıya. Daha hızlı iletişim kuruyoruz ama birbirimizi daha az dinleyebiliyoruz; daha fazla bilgiye ulaşıyoruz ama onu hikmete dönüştürmekte zorlanabiliyoruz.

Başarı kazanca, itibar görünürlüğe, mutluluk ise sergilenebilir bir görüntüye indirgenebiliyor. Oysa her ölçülebilen şey değerli, her değerli şey de ölçülebilir değildir. Sadakat bir rakama, vicdan bir unvana, merhamet bir istatistiğe sığmaz.

Hayatın en kıymetli davranışlarının bir kısmı, tam da ödül beklemeden yapıldıkları için değerlidir.

Görünürlük tutkusu, insanı yaşadıklarından çok yaşadıklarını başkalarına nasıl gösterdiğiyle ilgilenmeye yöneltiyor. İnsan yalnızca mutlu olmak değil, mutlu görünmek; yalnızca başarılı olmak değil, başarısının fark edilmesini de istiyor.

Böylece hayat, deneyim olmaktan çıkıp vitrine dönüşebiliyor. Başkalarının parlatılmış anlarını kendi sıradan günleriyle kıyaslayan insan, gerçekte ne yaşadığını bilmediği hayatlar karşısında kendisini eksik hissediyor. Oysa başkasının vitrini, senin hayatının ölçüsü olamaz.

İnsanların gösterdiği şey çoğu zaman gerçeğin bütünü değil, görünmesini istedikleri kısmıdır.

Kendi değerini dışarıdan gelen onaya bağlayan kişi, alkış kesildiğinde yalnızca sessizlikle değil, kimlik boşluğuyla da karşılaşır. Çünkü insanların kanaatleri değişir, gündemler yenilenir, güç dengeleri yer değiştirir. Herkes tarafından beğenilmek isteyen insan, zamanla kendi ilkelerini başkalarının beklentilerine göre düzenlemeye başlayabilir.

Bu, uyum sağlamak değil, kendinden vazgeçmektir. İnsan başkalarının ne düşüneceğini bütünüyle yönetemez; fakat onların düşüncelerine ne kadar bağımlı yaşayacağını sorgulayabilir. Özgürlük, herkesin onayını kazanmak değil, onaylanmadığında da kendi vicdanıyla yaşayabilmektir.

Elbette değişmek gerekir. Değişime kapalı olmak her zaman sağlam karakterin değil, bazen korkunun işaretidir. Fakat her değişim gelişme, her yenilik ilerleme değildir. Değişen insan, öğrendikçe düşüncesini gözden geçirir; savrulan insan ise bulunduğu çevrenin rüzgârına göre yön değiştirir.

Biri özünü derinleştirirken diğeri özünü terk ederek kabul görmeye çalışır. Fabrika ayarını korumak, ilk hâlinde kalmak değil; değişirken insanlığını kaybetmemektir. Bilgiyi artırmak, bakış açısını genişletmek ve hatalardan öğrenmek gerekir; ancak bunlar insanı daha adil, daha dürüst ve daha merhametli kılmıyorsa gelişimin yönünü de sorgulamak gerekir.

Toplumların da bireyler gibi bir iç pusulaya ihtiyacı vardır. Bir yerde dürüstlük saflık, merhamet zayıflık, haksızlığa karşı çıkmak ise gereksiz bir risk olarak görülmeye başlanırsa, sorun yalnızca bazı insanların davranışları değildir; değerlerin ölçüsü değişmektedir.

Çünkü toplumlar, neyi ödüllendirip neyi küçümsediklerine göre insan davranışlarını biçimlendirir. Hile başarı, gösteriş itibar, acımasızlık güç olarak sunuluyorsa, doğru kalmaya çalışan insan akıntıya karşı yüzmek zorunda kalabilir.

Fakat çoğunluğun yaptığı her şey doğru değildir. Ahlâkın asıl sınavı, doğruluğun alkışlandığı yerde değil, çıkarımıza aykırı düştüğü yerde başlar.

Bazen insan, kendi değerlerini korumak için yalnız kalmayı göze almak zorundadır. Yine de yalnızlık, insanı kendiliğinden haklı kılmaz; kalabalık da insanı kendiliğinden haksız yapmaz. Önemli olan, düşüncelerini sorgulayabilmekle ilkelerini koruyabilmek arasındaki dengeyi kurmaktır.

Olgun insan eleştiriyi kişiliğine yönelmiş bir saldırı olarak değil, kendisini düzeltme fırsatı olarak değerlendirebilir. Kibirli insan ise hakikati bulmaktan çok haklı görünmeye ihtiyaç duyar. Çünkü onun için hata yapmak kadar, hatalı olduğunun görülmesi de bir tehdittir.

Haklı çıkmakla doğru olmak arasındaki mesafe bazen bir ömür kadar uzundur. İnsan bir tartışmayı kazanıp bir gönlü kaybedebilir; bir anlaşmadan kârlı çıkıp güveni tüketebilir; bir makam elde edip saygınlığını yitirebilir.

Hayatın görünmeyen muhasebesi, kazanç sandığımız şeylerin bedelini de kayıp sandığımız şeylerin değerini de zamanla ortaya çıkarır. Bazen insanın vazgeçtiği şey, onu insan yapan en kıymetli parçadır; bazen kaybettiği şey ise kendisini kurtaran son ağırlıktır.

Zaman, yalnızca yaşlandıran değil, değerleri ayıklayan bir süreçtir. Makamlar el değiştirir, servetler dağılır, alkışlar başka isimlere yönelir. İnsan geriye baktığında, bazı büyük başarıların ne kadar gürültülü ama boş, bazı küçük iyiliklerin ise ne kadar sessiz ama kalıcı olduğunu fark eder.

Hayatın sınırlı olduğunu bilmek, bu yüzden karamsarlık değil, bir öncelik meselesidir. Herkesin bir gün bırakacağı dünyada geriye yalnızca sahip olduklarımız değil, başkalarında bıraktığımız izler de kalır. Bir insana verdiğimiz güven, sessizce yaptığımız iyilik, haksızlık karşısında gösterdiğimiz cesaret; bazen en büyük mirasımız bunlardır.

Kökü sağlam ağaçların dalları rüzgârda sallanır ama her esintide yer değiştirmez. İnsan da kayıplarla sarsılabilir, başarısızlıklarla düşüncelerini gözden geçirebilir, yeni deneyimlerle dönüşebilir. Fakat içindeki değer pusulası sağlamsa, her değişimde kendisini baştan yaratmak zorunda kalmaz.

Her iyiliğinin karşılığını alamayacağını, herkes tarafından anlaşılmayacağını, her mücadeleden galip çıkamayacağını öğrenir. Bu kabulleniş umursamazlık değil; insanın değiştirebileceği şeylerle kabullenmesi gereken şeyler arasındaki farkı kavramasıdır.

Anadolu irfanının ortak çağrısı, insanı yalnızca bilen değil, bildiğini yaşayabilen bir varlık olmaya davet eder. Yunus Emre'nin kendini bilme anlayışı, Hacı Bektaş Velî'nin merhamet öğretisi, Mevlânâ'nın içsel dönüşüm çağrısı ve Ahi Evran geleneğinin emek ahlâkı, farklı yollardan aynı soruya yaklaşır: İnsan, insanlığını nasıl koruyacaktır?

Kadim sözlerin kıymeti, eski olmalarından değil, bugün de çözmeye çalıştığımız sorunlara ayna tutmalarından gelir. Ancak bir hikmeti ezberlemekle onu yaşamak aynı şey değildir. Merhameti anlatırken incitmemek, dürüstlüğü savunurken çıkarımızdan vazgeçebilmek, adaleti överken bize yakın olanın haksızlığına da karşı çıkabilmek gerekir.

Belki de insanlığın en büyük çelişkisi, dünyayı değiştirmek isterken kendi payına düşen değişimden kaçmasıdır. Herkes daha adil bir toplum ister, fakat adalet kendi çıkarına dokunduğunda aynı kararlılığı göstermek zorlaşır.

Herkes dürüstlüğü över, fakat dürüstlüğün bedelini ödemek gerektiğinde mazeretler çoğalır. Oysa değişim, herkesin başkasından başlamasını beklediği bir yolculuk değildir. İnsan kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlendiğinde, dünyayı bütünüyle değiştiremese bile bulunduğu yeri değiştirmeye başlar.

Başkasını küçültmek yerine kendi eksikliğini tamamlar; üstün görünmek yerine güvenilir olmaya çalışır; her şeyin karşılığını hesaplamak yerine bazı iyiliklerin karşılıksız kalmasının değerini anlar.

İşte yeniden o balonlara geliriz. "Kendilerini yüksekte sanan, yükseldikçe büyüdüklerine inanan, başkalarının bakışlarını kendi değerlerinin kanıtı sayan insanlara…" Onları aşağı çekmek için uğraşmak, çoğu zaman insanın kendi ömründen çaldığı bir zamandır.

Her gösterişi teşhir etmek, her kibirle mücadele etmek zorunda değiliz. Bazen en doğru tavır, mesafemizi koruyup kendi yolumuza devam etmektir. Başkasının içindeki boşluğu doldurmak bizim görevimiz değildir. İnsan kendi değerini başkalarını küçülterek kuruyorsa, bunun hesabını eninde sonunda kendi vicdanıyla verecektir.

Balonla ağaç arasındaki farkı hatırlayalım. Balon içine doldurulan havayla yükselir; ağaç toprağın derinliklerinden aldığı güçle büyür. Balon dikkat çeker, ağaç gölge verir. Balonun yüksekliği rüzgâra bağlıdır; ağacın direnci köklerine.

İnsan da bir tercih yapmak zorundadır: Alkışlanan bir görüntü mü olacak, yoksa başkalarının hayatına iyilik taşıyan bir varlık mı? Kendisini başkalarının gözünde büyütmeye mi çalışacak, yoksa kendi özünde derinleşecek mi?

Yarınlar; gücü merhametle dengeleyenlerin, bilgiyi hikmetle birleştirenlerin, kazancı vicdanın önüne koymayanların, hatasını kabul edebilenlerin ve kimse görmediğinde de doğru davranabilenlerin olacaktır. Çünkü insanın gerçek yüksekliği, başkalarının üzerinden ölçülmez. İnsan, kendi özüne yaklaştıkça yükselir; başkalarını küçülttükçe değil.

Bir gün unvanlar susacak, alkışlar dinecek, kalabalıklar dağılacak. İnsan kendi hayatının sessizliğinde şu soruyla baş başa kalacak: Başkalarının gözünde biri olmaya çalışırken, kendi içimde kim oldum? Bu sorunun cevabı, çoğu zaman bütün başarılarımızdan daha ağır, bütün mazeretlerimizden daha gerçek olacaktır.

Öyleyse balonlara el sallayın; kibirle değil, hayatın geçiciliğini bilen bir sükûnetle. Her yükselişe hayran olmak, her düşüşe sevinmek zorunda değilsiniz. Başkalarının gösterişine harcadığınız dikkati kendi karakterinize yöneltin.

Köklerinizi derinleştirin, sözünüzü davranışınızla doğrulayın, gücünüzü vicdanınızla sınırlandırın ve hayatın sizi değiştirmesine izin verirken özünüzü kaybetmeyin.

Çünkü fabrika ayarını korumak, dünyadan kaçmak değil; dünyanın bütün ayartılarına rağmen insan kalabilmektir. Hava söner, alkış diner, makam el değiştirir, servet tükenir. Fakat hakikat uğruna gösterilmiş bir cesaret, karşılıksız yapılmış bir iyilik ve incitmemeyi seçmiş bir yürek, zamanın içinden geçerek yaşamaya devam eder.

Bazı insanlar yükselir ve unutulur; bazıları ise özünü koruyarak yaşar ve kendisinden sonra gelenlere yol olur. Yarın, işte onların olacaktır.