İnsanları Yıllarca Hareketsiz Bırakan Gizemli Salgın

Hayatta kalanların bir bölümü, yıllarca ağır hareket bozukluklarıyla yaşamak zorunda kaldı. Ensefalitis letarjika adı verilen hastalık, 1920'lerin sonlarında büyük ölçüde geriledi. Ancak salgının nedeni, bir asrı aşan bilimsel araştırmalara rağmen kesin olarak açıklanamadı.

1927: Bir Hastanın Yüzünde Kaybolan İfade

1927 yılında İngiliz nörolog Samuel Alexander Kinnier Wilson'ın hastalarından biri hakkında tutulan tıbbi kayıt, dönemin hekimlerinin karşılaştığı olağanüstü nörolojik tabloyu gözler önüne seriyordu.

Hasta yatağında neredeyse tamamen hareketsizdi. Yüzündeki ifade büyük ölçüde kaybolmuştu. Muayene notunda, hastanın hareketsizliği tuzdan bir sütuna, yüzünün ifadesizliği ise taştan oyulmuş bir yüze benzetiliyordu.

Bu gözlem, sıradan bir felç veya uyku bozukluğunu değil, 20. yüzyılın en gizemli nörolojik salgınlarından biri olan ensefalitis letarjikanın ağır sonuçlarını yansıtıyordu.

Kinnier Wilson'ın hasta kaydı, yaklaşık bir asır sonra, 2024 yılında Brain Communications dergisinde yayımlanan kapsamlı bir araştırmanın giriş bölümünde yeniden bilim dünyasının karşısına çıktı.

Araştırmacılar, o döneme ait yüzlerce hasta dosyasını incelemişti. Kayıtlar, bazı hastaların neden uzun süre hareketsiz kaldığını açıklamaya yardımcı oluyordu.

Ancak hastalığın neden ortaya çıktığı sorusu hâlâ yanıt bekliyordu.

Avrupa'da Tanımlanamayan Bir Hastalık Ortaya Çıkıyor

Birinci Dünya Savaşı devam ederken Avrupa'daki hekimler, daha önce karşılaştıkları hastalık tablolarına tam olarak benzemeyen nörolojik vakalar görmeye başladı.

Fransız hekim Jean-René Cruchet ve çalışma arkadaşları, 1915–1916 döneminde alışılmadık nörolojik belirtiler gösteren hastaları değerlendirdi.

Avusturyalı nörolog Constantin von Economo ise 1916 sonlarında Viyana'da benzer vakalarla karşılaştı.

Von Economo, 17 Nisan 1917 tarihinde Viyana Psikiyatri Derneğinde yaptığı sunumda, hastalığın klinik özelliklerini ayrıntılı biçimde tanımladı.

Hastalığa encephalitis lethargica adı verildi.

Türkçede ensefalitis letarjika veya letarjik ensefalit olarak anılan bu hastalık, özellikle uyku düzenindeki ağır bozulmalarla dikkat çekiyordu.

Ancak zaman içinde tablonun yalnızca uykuyla sınırlı olmadığı anlaşıldı.

Bazı hastalarda göz hareket bozuklukları, kas sertliği, titreme, ruhsal ve davranışsal değişiklikler, konuşma güçlüğü ve hareketlerde belirgin yavaşlama görülüyordu.

Hastalığın ilk örneklerinin tam olarak ne zaman ortaya çıktığı konusunda farklı tarihsel değerlendirmeler bulunmakla birlikte, büyük salgın dönemi çoğunlukla 1916–1927 yılları arasında ele alınıyor.

Salgın Avrupa'yla sınırlı kalmadı. Kuzey ve Orta Amerika, Japonya, Avustralya, Orta Doğu ve Afrika'nın farklı bölgelerinden benzer vakalar bildirildi.

Bir Milyondan Fazla İnsan Etkilenmiş Olabilir

Ensefalitis letarjika salgınının gerçek boyutları hâlâ kesin olarak bilinmiyor.

Bazı tarihsel ve bilimsel değerlendirmelerde bir milyondan fazla kişinin hastalıktan etkilenmiş olabileceği, ölüm sayısının ise yüz binlerle ifade edilebileceği belirtiliyor.

Buna karşılık daha ihtiyatlı epidemiyolojik incelemelerde, 1927 yılına kadar yaklaşık 65 bin bildirilmiş vakaya ilişkin tarihsel verilerden söz ediliyor.

Bu rakamlar aynı şeyi ölçmüyor. Bildirilmiş vaka sayıları dönemin sağlık kayıtlarına dayanırken, çok daha yüksek küresel sayılar tahmini hastalık yükünü yansıtıyor.

Ülkeler arasındaki kayıt farklılıkları, tanı yöntemlerinin sınırlılığı ve hafif vakaların fark edilmemiş olma ihtimali nedeniyle kesin bir küresel bilanço oluşturmak mümkün değil.

Bununla birlikte tarihsel kayıtlar, ensefalitis letarjikanın yalnızca nadir görülen bir nörolojik hastalık olmadığını; geniş bir coğrafyada ciddi sağlık sorunlarına yol açan bir salgın tablosu oluşturduğunu gösteriyor.

Özellikle ağır vakalarda ölüm riski yüksekti.

Hayatta kalanların bir bölümünde ise hastalığın etkileri akut dönemle sınırlı kalmadı.

Bazen hastaların yaşamlarını onlarca yıl boyunca değiştiren nörolojik sorunlar gelişti.

Hastalar Gerçekten Yıllarca Uyuyor muydu?

Ensefalitis letarjika, tarih boyunca sıklıkla uyku hastalığı olarak tanımlandı.

Ancak hastaların yıllarca kesintisiz biçimde uyuduğu düşüncesi, hastalığın klinik özelliklerini doğru yansıtmıyor.

Akut dönemde ağır uyku bozuklukları görülebiliyordu.

Bazı hastalarda günlerce süren yoğun uyku hâli, bilinç değişiklikleri ve ağır vakalarda koma gelişiyordu. Diğer hastalarda ise belirgin uykusuzluk ve uyku-uyanıklık döngüsünde bozulmalar ortaya çıkabiliyordu.

Kronik dönemde görülen uzun süreli hareketsizlik ise çoğu zaman farklı nörolojik mekanizmalarla ilişkiliydi.

Hareketleri başlatamama, kaslarda sertlik ve belirgin hareket yavaşlığı bazı hastaların neredeyse tamamen hareketsiz kalmasına yol açabiliyordu.

Bu tablo, nörolojide akinezi ve bradikinezi gibi kavramlarla açıklanıyor.

Akinezi, istemli hareketlerin başlatılmasının ciddi biçimde bozulmasını; bradikinezi ise hareketlerin belirgin derecede yavaşlamasını ifade ediyor.

Ağır vakalarda hasta yatağından kalkamayabiliyor, yürüyemiyor veya konuşmakta son derece zorlanabiliyordu.

Bazı hastalar çevrelerinde olup bitenlerin farkında oldukları hâlde buna yeterli fiziksel karşılığı veremiyordu.

Ancak bütün hastaların bilinç düzeyi ve farkındalığı aynı değildi. Hastalığa eşlik eden başka nörolojik ve psikiyatrik belirtiler de tabloyu karmaşıklaştırıyordu.

Dolayısıyla tarihsel anlatılarda kullanılan yıllarca uyuma ifadesi, gerçekte çoğu zaman ağır ve uzun süreli hareket bozukluklarını betimliyor.

Bu ayrım, hastalığın doğru anlaşılması açısından büyük önem taşıyor.

Hastalık Geçtikten Sonra Parkinsonizm Başlıyordu

Ensefalitis letarjikanın en dikkat çekici özelliklerinden biri, ilk hastalık dönemi atlatıldıktan sonra gelişebilen nörolojik bozukluklardı.

Bazı hastalar başlangıçta ateş, baş ağrısı, halsizlik ve uyku bozuklukları yaşıyordu.

Bu belirtiler zamanla hafifleyebiliyor ve hastanın iyileştiği düşünülebiliyordu.

Ancak haftalar, aylar veya yıllar sonra yeni sorunlar ortaya çıkabiliyordu.

Hareketlerde yavaşlama, kas sertliği, titreme, yürüyüş bozukluğu ve yüz ifadelerinin azalması, ensefalit sonrası parkinsonizm olarak bilinen tablonun önemli özellikleriydi.

Bazı kişilerde gözlerin istemsiz olarak belirli bir yöne, özellikle yukarı doğru dönmesiyle ortaya çıkan okülojirik krizler de görülüyordu.

Bu belirtilerin bir bölümü Parkinson hastalığında karşılaşılan klinik bulgulara benziyordu.

Ancak ensefalit sonrası parkinsonizm ile günümüzde yaygın olarak görülen Parkinson hastalığı aynı hastalık değil.

Ensefalit sonrası parkinsonizmde, geçirilmiş beyin iltihabı ve bunun sinir sistemi üzerinde bıraktığı hasar önemli rol oynuyordu.

2024 yılında yayımlanan tarihsel arşiv araştırması, parkinsonizmin başlangıç zamanına ilişkin önemli bilgiler de ortaya koydu.

Hastalık başlangıcından parkinsonizm gelişimine kadar geçen sürenin kaydedildiği 511 hastada ortanca süre yaklaşık dört aydı. Bununla birlikte bazı hastalarda belirtiler çok daha erken, bazılarında ise yıllar sonra ortaya çıkabiliyordu.

Bu bulgu, ensefalitis letarjikanın uzun dönemli sonuçlarının bütün hastalarda aynı hızda gelişmediğini gösteriyordu.

Beyindeki Hangi Hasar İnsanları Hareketsiz Bırakıyordu?

Hastalığın nörolojik etkilerini anlamaya çalışan hekimler, özellikle beyin sapı ve bazal gangliyonlar üzerinde yoğunlaştı.

Bazal gangliyonlar, hareketlerin düzenlenmesinde ve belirli davranışsal işlevlerde rol oynayan sinir ağı yapılarıdır.

Özellikle orta beyinde bulunan substantia nigra, hareket kontrolü açısından kritik öneme sahiptir.

Bu bölgedeki dopamin üreten sinir hücreleri, hareketlerin düzenlenmesine katkıda bulunur.

Ensefalit sonrası parkinsonizm gelişen bazı hastaların beyinlerinde substantia nigra bölgesinde belirgin hücresel kayıp ve dejeneratif değişiklikler saptandı.

Bu bulgular, hastaların neden ciddi hareket güçlükleri yaşayabildiğini açıklayan önemli nöropatolojik kanıtlar arasında yer alıyor.

Ancak beynin hangi bölgelerinin hasar gördüğünü bilmek, hastalığın neden başladığını açıklamaya yetmiyordu.

Asıl sorun, bu hasarı başlatan etkenin belirlenememesiydi.

1918 İspanyol Gribiyle Bağlantısı Var mıydı?

Ensefalitis letarjikanın nedeni araştırılırken üzerinde en fazla durulan olasılıklardan biri, 1918 influenza pandemisiyle ilişkili olmasıydı.

İspanyol gribi olarak bilinen pandemiyle ensefalitis letarjika salgını kısmen aynı dönemde yaşanmıştı.

Bu durum, hastalıkların ortak bir etkenle bağlantılı olabileceği düşüncesini doğurdu.

Ancak tarihsel veriler bu bağlantıyı kesin olarak doğrulamadı.

Ensefalitis letarjika belirtileri gösteren hastaların bir bölümü, 1918 influenza pandemisi başlamadan önce bildirilmişti.

Bu zaman farkı, iki salgın arasında doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurulmasını güçleştiriyordu.

Sherman McCall ve çalışma arkadaşları, tarihsel ensefalitis letarjika vakalarından elde edilmiş arşiv beyin dokularında influenza virüsüne ait genetik materyal araştırdı.

Çalışmada beş akut ensefalitis letarjika olgusuna ve iki ensefalit sonrası parkinsonizm olgusuna ait seçilmiş doku örnekleri incelendi.

İncelenen materyalde influenza virüsünün hedeflenen gen bölgelerine ait RNA saptanamadı.

Araştırmacılar, bu bulguların 1918 influenza virüsünün doğrudan beyni enfekte ederek ensefalitis letarjikaya yol açmış olması ihtimalini zayıflattığını değerlendirdi.

Ancak negatif bir moleküler sonuç, geçmişte hiçbir enfeksiyon yaşanmadığının kesin kanıtı değil.

Özellikle onlarca yıl saklanmış dokularda genetik materyalin bozulabilmesi ve enfeksiyonun doğrudan değil, bağışıklık sistemi üzerinden dolaylı etkiler oluşturabilmesi bu değerlendirmeyi sınırlandırıyor.

Dolayısıyla İspanyol gribi ile ensefalitis letarjika arasında kesin bir nedensel ilişki gösterilemediği gibi, bütün olası dolaylı bağlantılar da dışlanabilmiş değil.

Bağışıklık Sistemi Kendi Beynine Saldırmış Olabilir mi?

Ensefalitis letarjikanın nedenini açıklamak için geliştirilen diğer önemli hipotez, hastalığın bağışıklık sistemiyle ilişkili olabileceği düşüncesiydi.

Bu yaklaşıma göre bazı enfeksiyonlar, bağışıklık sisteminin sinir hücrelerini veya sinir sistemi yapılarındaki belirli hedefleri yanlışlıkla tanımasına yol açmış olabilir.

2004 yılında Brain dergisinde yayımlanan bir araştırmada, ensefalitis letarjikaya benzeyen belirtiler gösteren 20 çağdaş hasta incelendi.

Russell C. Dale ve çalışma arkadaşları, bu hastaların yüzde 95'inde bazal gangliyon antijenleriyle reaksiyon gösteren antikorlar saptadı.

Araştırmacılar, bu bulguların enfeksiyon sonrası gelişen bir otoimmün süreçle ilişkili olabileceğini öne sürdü.

Ancak burada önemli bir bilimsel ayrım bulunuyor.

Araştırmanın hastaları, 1916–1927 salgınının doğrudan incelenebilen hastaları değildi. Çalışma, daha sonraki dönemlerde benzer belirtiler gösteren bireyleri kapsıyordu.

Ayrıca bu antikorların hastalığa doğrudan neden olduğunu göstermek mümkün olmadı.

Sonraki bilimsel değerlendirmelerde, bazı antikor testlerinin klinik açıdan anlam taşımayan reaksiyonlar verebileceği de tartışıldı.

Bu nedenle otoimmünite hipotezi dikkat çekici olmakla birlikte, tarihsel salgının kesin açıklaması olarak kabul edilmiyor.

1969: Onlarca Yıl Sonra Gelen Uyanış

Ensefalitis letarjikanın tıp tarihindeki en etkileyici bölümlerinden biri, salgının üzerinden yaklaşık yarım yüzyıl geçtikten sonra yaşandı.

İngiliz nörolog Oliver Sacks, 1960'lı yıllarda New York'un Bronx bölgesindeki Beth Abraham Hastanesinde çalışmaya başladı.

Hastanede, geçmişte ensefalitis letarjika geçirmiş ve uzun yıllardır ciddi hareket bozuklukları yaşayan kişiler bulunuyordu.

Bu hastaların bir bölümü onlarca yıldır son derece sınırlı hareket edebiliyor, konuşmakta ve günlük faaliyetlerini yerine getirmekte güçlük çekiyordu.

1969 yılında Sacks, hastaların bir bölümüne levodopa olarak da bilinen L-DOPA tedavisini uygulamaya başladı.

Levodopa, beyinde dopamine dönüşebilen ve dopamin eksikliğiyle ilişkili hareket bozukluklarının tedavisinde kullanılan bir ilaçtı.

Bazı hastalarda beklenmedik derecede belirgin düzelmeler görüldü.

Bazıları yıllardır gerçekleştiremediği gündelik faaliyetleri yeniden yapabilir hâle geldi.

Bu gelişmeler, hastalar ve yakınları açısından olağanüstü bir değişimi temsil ediyordu.

Ancak başlangıçtaki umut verici sonuçlar bütün hastalarda kalıcı olmadı.

Bazı hastalarda tedavinin etkisi zamanla azaldı. Bazılarında istemsiz hareketler, davranışsal değişiklikler ve ciddi nöropsikiyatrik sorunlar ortaya çıktı.

Kimi hastalarda hareketsizlikle aşırı hareketlilik arasında değişken dönemler yaşandı.

Dolayısıyla L-DOPA uygulaması, hastaları kesin biçimde iyileştiren veya ensefalitis letarjikanın nedenini ortadan kaldıran bir tedavi değildi.

Daha çok hastalığın bıraktığı bazı hareket bozukluklarının ilaçla hafifletilebileceğini gösteren önemli bir klinik deneyimdi.

Sacks, bu hastalarla yaşadığı deneyimleri 1973 yılında yayımlanan Awakenings adlı kitabında anlattı.

Türkçede Uyanışlar adıyla tanınan eser, daha sonra 1990 yılında aynı adla sinemaya uyarlandı.

Filmde Robert De Niro ve Robin Williams başrolleri paylaştı.

Ancak gerçek hastaların hikâyeleri, sinema anlatısının dramatik sınırlarından çok daha karmaşık bir tıbbi ve insani deneyimi yansıtıyordu.

2024: Yüz Yıllık Hasta Dosyaları Yeniden Açıldı

4 Ekim 2024 tarihinde Brain Communications dergisinde yayımlanan araştırma, bu alandaki en kapsamlı tarihsel klinik incelemelerden birini ortaya koydu.

University College London ve diğer kurumlardan Jonathan P. Rogers ve çalışma arkadaşları, Londra'daki National Hospital for Neurology and Neurosurgery arşivlerini inceledi.