Borç batağından fon batağına: Değişen yüzyıl, değişmeyen hikaye

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemleri... Sürekli kaybedilen savaşlar ve topraklar. Rothschild gibi bankerlerden alınan yüksek faizli borçlar ve kaçınılmaz son. 1875’te Osmanlı hazinesi iflasını ilan ediyor. Borçlarını ödeyemez duruma gelince de moratoryum ilan ediliyor.

Ardından Düyun-u Umumiye kurularak devletin gelirlerinin önemli bir bölümü yabancı alacaklıların denetimine giriyor. Nedeni sadece kaydedilen savaşlar değildi. Yıllarca alınan dış borçlar, üretime ve kalkınmaya yeterince dönüşmüyor, şatafatlı sarayların yapımına ve saray eğlencelerine harcanıyor ve devletin maliyesi sürdürülemez bir noktaya geliyor.

Tarih tekerrür eder mi?

Ders alınmazsa eder.

Yüzlerce kez kanıtlanmış bir tümce.

Benzerini bugün de yaşayarak görüyoruz.

Aradan yaklaşık 150 yıl geçti. Yine Rothschild ailesinin karargahı olan London City’den çok yüksek faizle borç alıyoruz. Carry Trade uygulaması ile dünyanın en yüksek fazini vererek borç yükümüzü artırıyoruz.

Bugün yine milyarlarca liralık fonları, kaybolan servetleri, finansal ilişkileri ve hesap sorulamayan kazançları konuşuyoruz.

Durum Osmanlı’nın son dönemine bire bir benzemiyor belki ama bazı hikayeler şaşırtıcı biçimde birbirini andırıyor.

Bir ülkenin çöküşü her zaman cephede başlamıyor.

Bazen sarayların gösterişli salonlarında, bazen devletin maliye koridorlarında, bazen de kimsenin tam olarak anlamadığı finansal hesapların arasında başlıyor.

1881 yılında Muharrem Kararnamesi ile Düyun-u Umumiye İdaresi kuruluyor.

Böylece tuz, tütün, damga vergisi ve bazı önemli devlet gelirleri başta olmak üzere çeşitli gelir kaynakları yabancı alacaklıların tahsilatına bırakılıyor.

Bir imparatorluk, kendi gelirlerinin önemli bir bölümü üzerindeki mali tasarrufunu kaybediyor.

Fakat burada asıl acı olan yalnızca devletin borçlanması değildi...

Bu borçların ve mali çöküşün bedelini kimlerin ödediği, kimlerin ise bu düzenden kazanç sağladığıydı.

PADİŞAHIN SERVETİ, DEVLETİN BORCU!

Osmanlı'nın son dönemindeki mali tabloya bir de saray penceresinden bakalım...

Tahtta II. Abdülhamid var.

Devlet borç batağında.

Hazine kaynak arıyor, borçlar ödenemiyor, sonunda devletin gelirlerinin önemli bir bölümü Düyun-u Umumiye'nin denetimine giriyor.

Ancak aynı dönemde padişahın şahsi servetinin yönetiminde farklı bir finansal mekanizma işliyor.

Bu mekanizmanın önemli isimlerinden biri Galata bankerlerinden Yorgo Zarifi...

Yorgo Zarifi, yalnızca Osmanlı Devleti'ne kredi sağlayan güçlü bir banker değildi.

Abdülaziz, V. Murat ve II. Abdülhamid gibi padişahların mali ilişkilerinde de önemli rol oynuyor.

Özellikle II. Abdülhamid'in şehzadelik döneminden itibaren şahsi parasını yönettiği, maaş gelirlerini değerlendirdiği ve yatırım işlemlerinde danışmanlık yaptığı akademik çalışmalarda anlatılıyor.

Abdülhamid'in şahsi serveti, Avrupa sermaye piyasalarındaki yatırımlarla değerlendiriliyor; altın ve tahvil gibi araçlarla güvence altına alınıyor.

Burada insanın aklına ister istemez şu soru geliyor...

Bir tarafta borçlarını ödeyemediği için mali bağımsızlığını kaybeden bir devlet, diğer tarafta şahsi servetini finans piyasalarında değerlendiren bir hükümdar...

Devletin ekonomik geleceğiyle yöneticilerin şahsi servetlerinin geleceği aynı şey miydi?

Elbette şahsi servet yönetimini doğrudan kamu parasının kaçırılması olarak nitelendirmek doğru olmaz. Ancak devletin mali çöküşü ile sarayın servet yönetimi arasındaki bu çelişki, tarihsel olarak sorgulanmayı hak ediyor.

Üstelik Zarifi'nin ilişkisi yalnızca sarayla sınırlı değildi. Osmanlı maliyesine kredi sağlayan, devletin finansmanında etkili olan ve bu ilişkilerden önemli bir servet elde eden bir finans aktörüydü.

Yani devlet borç içindeyken, saray ve bankerler arasındaki finansal ilişkiler de kendi kazanç ve çıkar dengeleri içinde işlemeye devam ediyordu.

Şimdi takvimi yaklaşık 150 yıl ileri saralım.

2026 Türkiye'sindeyiz.

Bu kez karşımızda Düyun-u Umumiye yok. Ama milyarlarca liralık fonlar, olağanüstü getiriler, küçük yatırımcıların kayıpları ve finansal denetimin yeterliliğine ilişkin ciddi sorular var.

3 Kasım 2026'da Adalet Bakanı Akın Gürlek'in yaptığı açıklamaya göre soruşturma kapsamında 433 şüpheli bulunuyor, 112 kişi tutuklu ve yaklaşık 30 milyar liralık varlık gönüllü iade hesabına aktarılmış durumda.

En son fon krizinin sembolü haline gelen eski bakan Fatma Betül Sayan Kaya tutuklandı.

Bunlar henüz yargılama sonucunda kesinleşmiş suçluluk hükümleri değil; devam eden soruşturmanın açıklanan verileri.

Ancak ortaya çıkan tablo son derece ciddi soruları beraberinde getiriyor...

Bu fonlar nasıl bu kadar kısa sürede olağanüstü büyüdü?

Bazı yatırım işlemlerinde astronomik kazançlar nasıl elde edildi?

Denetim mekanizmaları bu gelişmeleri neden zamanında önleyemedi?

Büyük kazanç elde edenlerle parasını kaybeden küçük yatırımcılar aynı ölçüde mi korundu?

Finans sisteminin içindeki ilişkilerden kimler yararlandı?

Kamu adına denetim yapmakla görevli kurumlar sorumluluklarını yerine getirdi mi?

Bunlar yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda hukuki ve toplumsal sorular.

Çünkü mesele sadece paranın kaybolması değil, güvenin kaybolmasıdır.

Osmanlı'nın son döneminde devlet yalnızca ekonomik krizle boğuşmuyordu.

Diğer tarafta ise devletin mali imkanları, borç ilişkileri ve finansal sistem içindeki ayrıcalıklı konumları üzerinden kazanç sağlayan çevreler bulunuyordu.

Elbette dönemin bütün yöneticilerini aynı kefeye koymak doğru olmaz. Ancak devletin maliyesi çökerken bazı kişilerin ve çıkar çevrelerinin bu düzenden kazanç sağlaması, tarihin önemli tartışma konularından biridir.

Bugün de benzer bir toplumsal çelişkiyle karşı karşıyayız.

Emekli geçim derdinde, işçi ay sonunu getirmeye çalışıyor, gençler gelecek kaygısı yaşıyor, küçük yatırımcı birikimini korumaya uğraşıyor.

Bir ülkede fedakarlık sürekli vatandaştan bekleniyor, ekonomik krizlerin faturası dar gelirliye kesiliyor, ancak büyük servetlerin nasıl edinildiği yeterince sorgulanmıyorsa toplumsal adalet duygusu yara alıyor.

Osmanlı'nın son döneminde devletin mali bağımsızlığını kaybetmesi yalnızca borçlanmayla açıklanamaz. Savaşlar, dış baskılar, üretim yetersizliği, yönetim sorunları ve mali disiplinsizlik bir araya gelmişti.

Bugün de ekonomik krizleri yalnızca piyasa hareketleriyle açıklamak mümkün değil.

Denetim, şeffaflık, hesap verebilirlik ve kamu kurumlarına duyulan güven, finansal sistemin temel direkleridir.

DEĞİŞEN İSİMLER, DEĞİŞMEYEN SORULAR!

1875'te moratoryum, 1881'de Düyun-u Umumiye vardı.

Bugün fonlar, portföy şirketleri, finansal araçlar ve milyarlarca liralık yatırım hacimleri var.

O gün devletin gelirleri üzerinde yabancı alacaklıların söz hakkı vardı. Bugün ise finansal sistemdeki denetimin ne kadar etkili olduğu, kamunun yatırımcıyı ne ölçüde koruyabildiği tartışılıyor.

Aralarında elbette tarihsel ve hukuki açıdan önemli farklar bulunuyor. Fakat iki dönemin ortak sorusu değişmiyor...

Bir ülkenin kaynakları yönetilirken kim kazanıyor, kim kaybediyor ve bunun hesabını kim veriyor?

Osmanlı'nın son döneminde yaşanan mali çöküşten çıkarılması gereken en önemli derslerden biri, devlet yönetiminin kişisel çıkarların ve denetimsiz güç odaklarının etkisine bırakılmamasıdır.

Bugün yaşanan fon krizinin üzeri birkaç tutuklama, birkaç açıklama ve geçici tedbirle örtülmemelidir.

Kim ne kadar kazandı?

Bu kazanç hangi işlemlerle elde edildi

Kimler önceden haberdardı?

Denetim görevini yerine getirmeyenler var mıydı?

Kamu zararının ve yatırımcı kayıplarının sorumluluğu kimlere ait?

Bütün bu soruların cevabı belgeleriyle ortaya konulmalı, suçlu bulunanlardan hukuk çerçevesinde hesap sorulmalıdır.

Çünkü bir ülkeyi yalnızca dışarıdan gelen borçlar batırmaz.

İçerideki denetimsizlik, çıkar ilişkileri ve hesap vermeyen güç odakları da o ülkenin geleceğini tüketebilir.

Osmanlı'da bir imparatorluk borç batağında can çekişirken halk bedel ödedi.

Bugün de küçük yatırımcı birikimini kaybederken kimin kazandığını sorguluyoruz.

Tarih kitaplarında Düyun-u Umumiye'yi okuyan çocuklarımız, gelecekte bugünün fon krizini de okuyacaklar.

Umarım o sayfalarda yalnızca kaybolan milyarlar değil, hesap sorulabilmiş bir adaletin hikayesi de yazılır.

Çünkü devletin itibarı, zenginlerinin servetiyle değil; vatandaşının hakkını ne kadar koruduğuyla ölçülür.