‘Hatırla Margaret’ten ‘Hatırla Menderes’e: Bir şarkıyla kısa Türkiye tarihi

Türkiye’nin içinden geçtiği siyasi dönüşümler, büyük devrimler ve toplumsal kırılmalar çoğu zaman resmi tarih sayfalarından taşıp sanata, edebiyata ve melodilere sızdı. Bugün Yeşilçam estetiğinin vazgeçilmezi olan, “çamların altında” verilen romantik bir buseyi anlatan “Hatırla Sevgili” şarkısı da bu kırılmaların en canlı tanıklarından biri.

Eser, sanılanın aksine sadece hüzünlü bir aşkı değil; çürüyen bir istibdat rejimini, 1908 Hürriyet Devrimi’ni, Viyana’ya kaçan bir trapezciyi ve 27 Mayıs Devrimi’ni anlatan son derece keskin bir siyasi bellek. Bestekâr Muhlis Sabahaddin Bey’in notalarına dökülen bu ölümsüz melodi, yarım asırlık bir süreçte Türkiye’nin siyasi refleksleriyle birlikte sürekli biçim değiştirdi.

İSTİBDADIN ZİRVESİ VE PERA’DA BİR KABADAYIHikayenin başladığı yer, II. Abdülhamid istibdadının en karanlık günleriydi. Padişahın süt kardeşi İsmet Bey’in oğlu olan Fehim Paşa, sarayın himayesiyle çok genç yaşta “Serhafiye” (başhafiye) unvanını almıştı.

Padişahın vehimlerinden beslenen bu sistemin merkezindeki Paşa, kurduğu hafiyelik ağıyla sadece siyasi jurnaller toplayıp aydınları sürmekle yetinmedi. Aynı zamanda Beyoğlu ve Galata sokaklarında yabancı tüccarlardan zorla haraç kesen, silahlı eylemlere karışan bir yeraltı çetesi lideri gibi hareket ediyordu.

Lüks içindeki hayatının en dikkat çeken detayı ise, İstiklal Caddesi’ndeki Concordia Tiyatrosu’nda sahne alan yabancı trapez sanatçısı Margaret (Margarethe) Morgan ile yaşadığı fırtınalı aşktı. Ancak Fehim Paşa’nın Beyoğlu’ndaki Alman ve İngiliz gemilerine el koyup haraç kesmeye yeltenmesi, uluslararası bir krize yol açtı.

Büyükelçilerin saraya verdikleri sert ültimatom sonucunda, padişahın gözünden düşen Paşa 1907 yılında Bursa’ya sürgüne gönderildi.1908 HÜRRİYET DEVRİMİ VE BİLECİK YOLUNDA LİNÇTürkiye’nin kaderini değiştiren 1908 Hürriyet Devrimi, çürümüş hafiyelik teşkilatını da tarihin çöplüğüne attı. II.

Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte halk üzerinde yıllarca terör estiren düzen yıkılmıştı. Bursa’daki halkın biriken öfkesinden korkarak kaçmaya çalışan 35 yaşındaki Fehim Paşa, Yenişehir (Bilecik yolu) yakınlarında arabasının önünü kesen galeyana gelmiş bir kalabalık tarafından linç edildi.

O dönemin çalkantılı siyasi olaylarını yakından takip eden, Türk operet tarihinin usta ismi Muhlis Sabahaddin Bey (Ezgi), bu sarsıcı ölümün ardından Rus romanslarından biri olan şarkıyı uyarladı. Şarkının Türkçe sözleri “Hatırla Margarethe” adıyla, Margaret’a hitaben yazılmış siyasi bir taşlama için yazılmıştı: Hatırla Margarethe o meş’um geceyiBursa yollarında yediğin tekmeyiMabeyn kumrusu, yıldız uğursuzu(…)Fehim’in boynuzu Allah’tan buldun sen!”‘MEŞUM’ GECEDEN ‘MESUT’ BUSEYEYıllar geçti, Cumhuriyet ilan edildi ve 1908’in siyasi harareti yerini yeni bir inşaya bıraktı.

Muhlis Sabahaddin Bey’in bu muazzam melodisi halk arasında yaşamaya devam etti ancak şarkının sözleri toplumsal psikolojiye uyum sağlayarak yumuşadı. Şarkı, Fehim Paşa’nın kanlı sonundan koparılarak hepimizin bildiği romantik bir hale dönüştü.

Uğursuz anlamına gelen “meşum” sözcüğü “mesut” yapıldı. “Bilecik yolu” ifadesi ise yerini “çamların altı”na bıraktı.‘HATIRLA MENDERES’Ne var ki bu şarkı, köklerindeki siyasi genetiği kaybetmemişti. Demokrat Parti iktidarının baskıcı politikalarına karşı gerçekleşen 27 Mayıs 1960 Devrimi, şarkıyı yarım asır sonra tekrar hiciv halini aldı.

Şarkı, Kütahya’da tevkif edilen Başbakan Adnan Menderes için yeniden uyarlandı. 1908’in “Hatırla Margaret”i, 1960 Türkiyesi’nde “Hatırla Menderes” olarak yankılanıyordu: “Hatırla Menderes o meşum geceyi / Kütahya yolunda yediğin silleyi”MARGARET’İN HAZİN HİKAYESİHikayenin başlangıç noktası olan Margaret’ın sonu ise en az şarkı kadar çarpıcıydı.

Linç olayının ardından can güvenliği kalmayan trapezci, mücevherlerini satıp Viyana’ya kaçtı. Orada geçimini sağlamak için “Margaret Fehim Pasha” unvanıyla kendi kartpostallarını bastırıp bu siyasi skandalın şöhretini paraya çevirdi.

İstanbul’a beraber geldiği ailesi darmadağın oldu. Kız kardeşi İtalya’ya yerleşirken, İstanbul’u terk etmeyen küçük kardeşi Charles Junior din değiştirip Müslüman oldu. “İngiliz Hidayet” adını alan Charles, İstanbul tulumbacılarına katılarak hayatına yepyeni bir yön çizdi.

“Hatırla Sevgili”, sadece bir bestekârın notaları değil; çöken bir istibdadın, yükselen hürriyet devrimlerinin ve tarihin savurduğu hayatların asırlık müzikal hafızası olarak kayıtlara geçti.