Profesyonel: Yaşamadığımız Hayatların da Bir Hikâyesi Var
- Bir gün iş yerinizde, ofisinizde otururken sizi sizden bile iyi tanıyan, sizin unuttuğunuz her şeyi hatırlayan biri karşınıza çıksa ne yapardınız
- Üstelik bu kişi, hayatının 18 yılını sizi izleyerek geçirmiş eski bir gizli polis olsa?
Bir ülkenin yıkılışı, iki adamın hesaplaşması ve yaşayamadığımız hayatlar… Yetkin Dikinciler ve Bülent Emin Yarar’ın güçlü oyunculuklarıyla sahneye taşınan Profesyonel, geçmişi, hafızayı ve özgürlüğü sorgulatıyor.
Bir gün iş yerinizde, ofisinizde otururken sizi sizden bile iyi tanıyan, sizin unuttuğunuz her şeyi hatırlayan biri karşınıza çıksa ne yapardınız? Üstelik bu kişi, hayatının 18 yılını sizi izleyerek geçirmiş eski bir gizli polis olsa?
Yıllarca biletini kovaladığım, Emir Kusturica’nın yönettiği, “İkinci Dünya Savaşı’nın da komedisi mi olur?” dedirten Altın Palmiye ödüllü Yeraltı filminin senaristi Dušan Kovačević’in kaleminden çıkan Profesyonel’i sonunda dünya gözüyle izleme fırsatı yakaladım.
“Once Upon a Time There Was One Country” (Bir Zamanlar Bir Ülke Vardı) sözünü hatırlatırcasına, artık var olmayan bir ülkenin, Yugoslavya’nın soğuk ve gri başkenti Belgrad’da geçen oyun, Türkiye’de ilk kez 2009–2010 sezonunda İstanbul Devlet Tiyatrosu tarafından sahnelenmeye başladı. Yıllarca kapalı gişe oynanan Profesyonel, bu sezon itibarıyla devlet tiyatrosunun kanatları altından çıkarak özel tiyatro sahnelerine de kondu ve seyirciyle buluşmaya devam ediyor.
Benim için en büyük şans, bazıları içinse belki de oyundan buz gibi soğuma sebebi, Profesyonel’in metnini önceden okumuş olmamdı. Şans diyorum çünkü sahnelenmese bile okuruna oyun içinde oyun zevki veren, şaşırtan ve sonunda kime üzüleceğinizi bilemediğiniz tiyatro mentni bu.
Kovačević ders vermiyor, öğretmeye çalışmıyor; yalnızca gösteriyor olan biteni. Koskoca bir ülke, bir rejim yıkılırken geriye ne kazananlar ne de kaybedenler kalıyor. Saklanan, başkalarının bildiği, gördüğü ve belki bir gün ortaya çıkmasını umduğumuz hayatlar var o büyük siyasi kararların altında.
Berlin Duvarı 1989’da yıkılmış, milliyetçiliğin ayak sesleri yükselmeye başlamış. Soğuk Savaş’ın gölgesindeki Milošević Yugoslavyası ha yıkıldı ha yıkılacak. Komünist yoldaşlar artık eski formlarında değil; ülkede bağımsızlık ve özgürlük türküleri söyleniyor.
Milošević rejiminin muhaliflerinden, yalnızca iki kitabı yayımlanmış bohem yazarımız ve çiçeği burnunda genel yayın yönetmenimiz Teodor Teya Kray, ofisinde yazar bozuntularıyla uğraşırken sekreteri Marta kapısını çalıyor. Çünkü onu ısrarla görmek isteyen biri var.
Bu beklenmedik ziyaretçi, ömrünü gizli polis olarak geçirmiş, sistemin adamıyken sistem dışına itilmiş, 18 yıl boyunca Teya’nın peşinden ayrılmamış emekli polis ve yeni taksi şoförü Luka Laban.
Luka, Teya’ya tam da doğum gününde şimdiye kadar yazamadığı hikâyelerini, yayımlamadığı söylevlerini ve yıllarca biriktirdiklerini elindeki bavula sığdırdıklarıyla bırakmaya gelmiş. Ancak bu kısa buluşma, birbirine taban tabana zıt düşüncelere sahip iki adamın yalnızca geçmişleriyle değil, birbirleriyle ve ülkelerinin onları mahkûm ettiği düzenle de yüzleşmesine dönüşüyor.
Unutulmuş anılar, kurtarılmış hayatlar, planlanan suikastlar, el örgüsü eldivenler, şemsiyeler, yerine ulaşmamış mektuplar birer birer dökülüyor ortaya. En önemlisi de Teya’yı Teya, Luka’yı Luka yapan anılar, idealler ve yaşama sebepleri hatırlanıyor.
Eski bir gizli polisle muhalif bir entelektüelin kimi zaman Karagöz ve Hacivat gibi birbirlerine laf yetiştirmeleri, atışmaları, kimi zaman da ortaoyununun Pişekâr ve Kavuklu’sunu hatırlatan çatışmaları, oyunun mizahi damarını oluşturuyor.
Ancak Teya ve Luka’nın hesaplaşmasının ardında çok daha büyük sorular var: Komünizm ve totaliter rejimler bireylerin yalnızca yaşadıkları değil, yaşayamadıkları hayatları da nasıl şekillendiriyor? Devletle vatandaş arasındaki ilişki nerede başlıyor, nerede bitiyor?
İnsan, yıllarca hizmet ettiği bir sistem tarafından bir gün gözden çıkarıldığında geriye ne kalıyor? Bir tarafta geldiği yeri beğenmeyen, geçmişinin hatırlatılmasından hoşlanmayan, zaman zaman çevresindekilere tepeden bakan bir entelektüelin gerçeklerle karşılaştığında yaşadığı hayal kırıklığı var.
Diğer tarafta ise yıllarca emek verdiği, bir baba gibi gördüğü devleti tarafından hor görülmüş Luka’nın kırgınlığı.
Ama Profesyonel yalnızca iki farklı siyasi görüşün çatışması değil. Birbirlerinin hayatlarında sandıklarından çok daha fazla yer kaplamış iki adamın hikâyesi. Kendi çocuklarına hayat gailesi içinde yeterince babalık yapamamış ama birbirlerine, belki de farkında olmadan, babalık etmeye çalışan iki adamın kol kola girdiği bir oyun bu.
Dahası, birbirlerine şefkat göstermeyi ancak hayatlarının sonbaharında öğrenen iki insanın hikâyesi.
Sahneleme, metne büyük ölçüde sadık kalıyor. Müzikli ve danslı bölümlerle Luka ve Teya’nın birbirlerine duydukları şefkatin zaman zaman fazlasıyla belirginleştirildiği anlar dışında, metinle sahne arasında ciddi farklılıklar bulunmuyor.
Yetkin Dikinciler, 40 yaşına basmış ama bir tarafı çocuk kalmış Teya olarak karşımıza çıkıyor. Gençliğindeki hareketli hayatına, ideallerine ve geçmişte bıraktıklarına sıkışıp kalmış; biraz meşgul, biraz yorgun, üretimi azalmış bir edebiyatçı.
Dikinciler, yaklaşık iki saatlik performansı boyunca sanki hiç yorulmuyor. Ya da yorulmuş bir adamı o kadar iyi oynuyor ki hangisinin gerçek olduğunu anlamak güçleşiyor.
Bülent Emin Yarar ise karşımızda sistemin bir zamanlar yetkilerle donattığı, güçlü kuvvetli halinden eser kalmamış polis eskisi Luka Laban olarak duruyor. Hikâyenin Belgrad’da, Soğuk Savaş’ın gölgesinde geçtiğini düşünürsek oldukça eğlenceli bir polis bu Luka.
Şakaları, mimikleri, zaman zaman değişen konuşma biçimi, kıpır kıpır halleri, Teya’nın ses tonunu ve tavırlarını taklit edişi, kaba ama babacan halleriyle filmlerde görmeye alıştığımız sert, soğuk yoldaşlara pek benzemiyor. Bülent Emin Yarar’ın Luka’sı, 18 yıldır gözlerinin önünde büyüttüğü, adım adım izlediği, her hâlini bildiği, hatta kokusuna ve eşyalarına bile aşina olduğu o genç adama son bir hediye vermek için çıkıyor sahneye.
Bunun için de bütün zırhını, silahını ve geçmişten taşıdığı buz gibi kinini bir kenara bırakıyor. Belki de oyunun en dokunaklı yanı burada saklı: Yıllarca bir insanı gözetlemekle görevlendirilmiş bir adamın, zamanla o insanın hayatındaki en sadık tanığa dönüşmesinde.
Oyunun dekoru oldukça sade. Ahşap mobilyalar, dosyalar ve Teya’nın incelemesi için ortaya saçılmış kitaplarla dolu, sıcak tonlarda döşenmiş bir ofis. Bir de elbette kayısı rakısı var. Ama ne kayısı rakısı! Teya’nın dayısının kayısı rakısı, oyunda öyle bir etki yaratıyor ki sanki sahneyi ikiye bölüyor, seyirciye iki farklı dünya sunuyor.
İlk bölümde birbirlerini sorgulayan, geçmişin hesabını soran, birbirine uzak iki adam, rakının da etkisiyle giderek birbirlerine yaklaşıyor. Oda sanki daha sarı, daha sıcak, daha samimi bir yere dönüşüyor.
Baskıcı bir rejimin altında, devletin gözetiminde var olmaya çalışmış bu iki adam, bir süreliğine kim olduklarını, neden karşı karşıya geldiklerini, hatta birbirlerine neden kızgın olduklarını unutuyor. Balkan müziklerinin ritmi de bu yakınlaşmaya eşlik ediyor.
Tek perde ve yaklaşık 120 dakika süren oyunda, anlatılan ağır hikâyenin arasına kısa bir nefes, bir müzik, bir dans giriyor. Bir de kitabını arayan, emeğinin hesabını soran bir kaçık. Ama geçmişin ağırlığı, ne kadar rakı içilirse içilsin, o odadan tamamen çıkmıyor, asılı kalıyor.
Profesyonel ‘in önemli özelliklerinden biri de dördüncü duvarı kırması ve metatiyatral öğeler taşıması. Daha oyunun başından itibaren seyirci de sahnedeki hikâyenin bir parçası hâline geliyor. Sorular soruluyor, cevaplar alınıyor.
Oyuncuların gözü yalnızca birbirlerinde değil, zaman zaman bizde de. Bu tercih, oyunun kara mizahını güçlendirirken başka bir duyguyu da beraberinde getiriyor: İzleniyor olmak. Çünkü Profesyonel, yalnızca bir gizli polisin bir yazarı gözetlemesini anlatmıyor.
Yaşadığımız hayatın da bir tiyatro olabileceğini, birilerinin bizi sürekli izlediğini, hatta bizim bile fark etmediğimiz ayrıntıları kaydettiğini hissettiriyor. Sahnede Teya’yı izleyen Luka’yı izliyoruz. Ama bir süre sonra kimin oyuncu, kimin seyirci olduğunu ayırt etmek güçleşiyor.
Üstelik oyunun asıl ironisi de burada: Hayatını başkasını izleyerek geçirmiş bir adam, belki de kendi hayatını yaşamayı unutmuş. Öte yandan izlendiğinden habersiz yaşayan bir başka adam, kendi hayatının ne kadarına gerçekten hâkim olduğunu bilmiyor. Peki, hangisi daha özgür?
Profesyonel, yalnızca totaliter rejimleri, komünizmi, devlet baskısını ya da insanların idealleriyle çelişmesini anlatan bir oyun değil. Bize yaşayamadığımız başka hayatların da olduğunu hatırlatıyor. Kaçırdığımız fırsatları, unuttuğumuz insanları, gönderilmeyen mektupları, söylenmeyen sözleri ve başkalarının hayatlarında bıraktığımız, belki de hiç fark etmediğimiz izleri… Bir insanın hayatı yalnızca kendisine mi aittir?
Yoksa hayatımızın bir kısmı bizi sevenlerin, izleyenlerin, hatırlayanların ve hatta bizden nefret edenlerin hafızasında mı saklıdır?
Kovačević, koskoca bir ülkenin yıkılışını iki adamın küçük bir ofisteki karşılaşmasına ve hesaplaşmasına sığdırırken bize tarihin yalnızca büyük olaylardan ibaret olmadığını gösteriyor. Tarih biraz da hiç gönderilmemiş bir mektupta, saklanmış bir eşyada, hatırlanmayan bir iyilikte ve yıllar sonra gelen bir ziyaretçide gizli.
Belki de hepimiz hayat tiyatrosunda birer profesyoneliz. Hepimizin oynadığı bir rol, tamamlaması gereken bir sahne var. Ama perde kapanırken insan kendine şunu sormadan duramıyor:
Kendi hayatımızın başrolünü oynadığımızı sanırken, acaba kimin hikâyesinde figüran olduk?
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Kültür-Sanat · Bölge: Erzurum/Olur
Yayın: 20 Kasım 2026 21:23 · Kaynak: 10haber.net