Ankara’da bir öksüz mahalle: Yahudi Mahallesi

Bazen bir çatıyı onarmamak, bir çıkmaya dayanak vermemek, kırık bir camı yerine takmamak, bir kapıyı sahipsiz bırakmak da yıkıma giden yolu açar. Bakımsızlığa, ıssızlığa, sokakların otoparka dönüşmesine göz yummak, zamanın ağır ağır yürüttüğü yıkıma ortak olmaktır.

Ankara’nın çok kültürlü, katmanlı geçmişinin kalbi Ulus’ta, İtfaiye Meydanı’ndaki yıkımın ardından sahipsiz bırakılmış mahalleleri yeniden gündeme getirmek gerekiyor. Onca sessizliğin ortasında yaşanmışlıkların sesi olmak; kültürel varlıklarımıza, geçmişten bugüne taşınan komşuluklarımıza karşı sorumluluğumuz.

İş makinelerinin gölgesinde enkaza dönüşen İtfaiye Meydanı’nı geride bırakarak Denizciler Caddesi ile Anafartalar Caddesi arasında kalan İstiklal Mahallesi’ne, nam-ı diğer Yahudi Mahallesi’ne yöneliyoruz. Kentin çok kültürlü geçmişinin mekânsal izlerini hâlâ taşıyan bu mahallede, yıkımın daha sessiz ilerleyen yüzü karşılıyor bizi.

Bir zamanlar Ladino dilinin konuşulduğu, Yahudilerle Müslümanların komşuluk ettiği bu sokaklarda evler bakımsızlıktan yıkılmaya yüz tutmuş. Sinagogun karşısında, bir dönem Ankara Yahudi Cemaati’nin başkanlığını yapmış Hayim Albukrek’in evi duruyor.

Camları kırık, duvarlarında çatlaklar var. Kalem işi bezemelerine bakmaya doyamayacağınız bu güzel yapının üzerinde yıllardır aynı uyarı: “İnşaat sahasıdır, girilemez.” Bir uyarı levhası, bir yapıyı koruyabilir mi?

Hemen yanı başında, yine cemaat başkanlığı yapmış Aron Daniyel Araf’ın konağı bulunuyor. Araf Evi’nin bakımlı görünümüyle ona sırtını dayayan Albukrek Evi’nin boynu büküklüğü aynı karede karşılıyor sizi. Birbirine komşu iki yapıda, bakımın ve bakımsızlığın açtığı mesafeyi görüyorsunuz.

Kent, bir ahşap kirişin yavaşça kırılmasıyla, bir pencerenin kapanmasıyla, bir kapının demirlenmesiyle eksiliyor. Ankara’nın geçmişini okuyabildiğimiz Yahudi Mahallesi, henüz bütünüyle kapanmamış, fakat satırları giderek silinen bir sayfa gibi duruyor karşımızda.

Sinagog, camiler, hamam, çeşme, konaklar ve mütevazı mahalle evleri, bütün yorgunluklarına rağmen insanı içine çekiyor. Birbirine yaklaşan saçaklar, sokağa uzanan cumbalar, avluya açılan kapılar, taşlıklar… Hımış yapılar, Ankara çıkmaları, binek taşları, bezemeli kapılar ve pencereler, burada yaşamış insanların gündelik hayatından izler taşıyor.

Bahçelerinde ruda otu yetiştirilen evlerin hikâyeleri, taşın ve ahşabın belleğine karışıyor.

Bu evlerin önünde durduğunuzda, yalnızca eski bir cepheye bakmıyorsunuz. Bir ailenin buraya yerleşmesine, çocukların büyümesine, sofraların kurulmasına, bir gün eşyaların toplanıp gidilmesine de bakıyorsunuz. İspanya’dan, Portekiz’den yolu Ankara’ya düşen Sefaradların hayatlarına açılan bir eşikte duruyorsunuz.

Kapı yerinde duruyor belki, pencere hâlâ açılıyor olsa da o kapıyı kimin açtığını, o pencereden kimin baktığını bilenler gittikçe azalıyor.