Karanlıkdere: Bir Köyün Sessizliğinde Saklı çığlıklar

Okuduğunuz bazı kitapların son sayfasını çevirip kapağını kapattığınızda hikâye de biter. Bazı kitaplarda ise tam tersine, okuduğunuz kitabın hikâyesi asıl o zaman zihninizde yaşamaya başlar. Kahramanları peşinizi bırakmaz, yaşananlar aklınızdan çıkmaz.

Kimi zaman bir sahneye takılıp kalırsınız, kimi zaman da bir cümleye... Hatta kendinizi romanın kahramanlarından biriyle tartışırken bile bulabilirsiniz. Suna Topçu’nun Karanlıkdere romanı da benim için böyle eserlerden biri…

Romanı okurken yalnızca bir insanın hikâyesine tanıklık etmiyorsunuz. Bir köyün geçmişine, bir coğrafyanın hafızasına, bir dönemin insan ilişkilerine de ortak oluyorsunuz. Üstelik bütün bunlar, büyük sözler söyleme kaygısından uzak, hayatın kendi doğallığı içinde çıkıyor karşınıza.

Önce romanın adına takıldım: Karanlıkdere…

Karanlık ve dere. Biri bilinmezliği, korkuyu, insanın içine çöken çaresizliği çağrıştırıyor. Diğeriyse akışı, hayatı, zamanı… Bir yanda karanlık, öte yanda durmadan akan su… İnsanın içindeki karanlıkla hayatın akışı yan yana gelmiş sanki. Kitabı okudukça bu adın yalnızca bir yer ismi olmadığını daha iyi anlıyorsunuz.

Topçu’nun anlatımında sevdiğim taraflardan biri de sahnelerin gözünüzde canlanması... Köy yollarında yürüyorsunuz âdeta. Tarlada çalışan insanların yanından geçiyor, ormanın içine giriyor, derenin sesini duyuyorsunuz. Kahramanların konuşmaları, davranışları, korkuları ve sevinçleri öylesine tanıdık geliyor ki bir süre sonra onları roman kişisi olarak değil, sanki yıllardır bildiğiniz insanlar olarak görmeye başlıyorsunuz. Çünkü bu hikâyenin insanları bize yabancı değil.

BİR COĞRAFYANIN İNSAN HÂLLERİ

Köy denilince çoğumuzun aklına önce tabiat gelir. Yemyeşil tarlalar, kuş sesleri, çeşme başları, dağlar, dereler… Biraz huzur, biraz sükûnet, biraz da geçmişe duyulan özlem.

Oysa köy hayatı yalnızca bunlardan ibaret değildir. Orada da kıskançlık vardır, hırs vardır, korku vardır. İnsanların birbirine söyleyemediği sözler, içine attığı acılar, yıllarca sakladığı sırlar vardır. Kimi zaman bir bakış, kimi zaman bir dedikodu, kimi zaman da bir insanın başka bir insan üzerinde kurmaya çalıştığı hâkimiyet, hayatları altüst etmeye yeter.

Suna Topçu, Karanlıkdere’de köy hayatının işte bu yüzünü de gösteriyor. Köyü yalnızca güzel manzaralarla anlatmıyor. Toprağın üzerinde yaşayan insanları, o insanların birbirleriyle ilişkilerini, çatışmalarını ve çaresizliklerini de anlatıyor.

Üstelik romanda mekânlar öylesine seçilmiş yerler değil. Tarla, orman, dere ve köy yolları olayların dışında kalmıyor. Her biri yaşananların bir parçasına dönüşüyor. Özellikle orman… Bazen insanın saklandığı, bazen korkularıyla yüzleştiği, bazen de başkasının iradesine boyun eğmek zorunda bırakıldığı bir yer.

İnsan ister istemez düşünüyor: Aynı ağaçların altında kim bilir kaç sevda yaşandı, kaç umut yeşerdi, kaç insanın hayatı karardı? Doğa kendi hâlinde dururken insanın insana ettikleri geliyor aklıma.

MUSTAFA’NIN KARANLIĞI, HALİME’NİN ÇIĞLIĞI

Romanın üzerinde en çok düşündüğüm kahramanlarından biri Mustafa oldu. Mustafa’nın dünyasında sevgi, kıskançlık ve sahip olma arzusu birbirine karışıyor. Onun davranışlarını okurken insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: “Birini sevmek, onun hayatı üzerinde hak sahibi olmak mıdır?”

Sevdiğimiz insanı gerçekten seviyor muyuz, yoksa onu kendi istediğimiz hayatın içine hapsetmeye mi çalışıyoruz? Bence romanın en önemli meselelerinden biri burada yatıyor.

Halime’nin Salim’e duyduğu sevgi, yalnızca iki genç arasındaki gönül ilişkisi olarak kalmıyor. Aynı zamanda bir kadının kendi hayatına dair karar verebilme isteğini de ortaya koyuyor. Halime sevmek istiyor. Sevdiği insanla bir hayat kurmak istiyor.

Kendi geleceğinde söz sahibi olmak istiyor. Bundan daha doğal ne olabilir? Ne var ki insanın en doğal hakkı bile bazen başkalarının hırslarına, kıskançlıklarına ve dayatmalarına takılıp kalabiliyor.

Mustafa’nın Halime’ye yaklaşımı da tam bu noktada düşündürücü bir hâl alıyor. Sevginin yerini sahiplenme arzusu aldığında, insan karşısındakinin duygularını görmez oluyor. Kendi isteğini her şeyin üzerinde tutmaya başlıyor. Ve ne yazık ki böyle durumlarda en çok da kadınların sesi kısılıyor.

Halime’nin mezarda yaşadığı korkuyu okurken yalnızca bir roman kahramanını düşünmedim. Kendi hayatına karar vermek istediği için baskı gören, sevdiği insanı seçtiği için cezalandırılan, susturulan nice kadını düşündüm. Bir ormanda yükselen çığlık, bazen bir köyün sınırlarını aşar.

Halime’nin çığlığı da bana biraz öyle geldi.

DÖNDÜ: SUSKUNLUĞUN KADIN HÂLİ

Romanda beni ayrıca düşündüren bir başka karakter Döndü oldu. Mustafa’nın annesi Döndü… Onu yalnızca bir anne olarak değerlendirmek eksik kalır. Çünkü Döndü’nün geçmişinde biriktirdiği acılar, korkular ve hatıralar var. Yaşadığı şiddetin, kaçışların ve çaresizliklerin izlerini taşıyor.

İnsanın başından geçen her şey geçmişte kalmıyor ne yazık ki. Bazı olaylar bitiyor ama acısı bitmiyor. Bazı yaralar kapanıyor gibi görünüyor ama en küçük dokunuşta yeniden kanıyor. Döndü’nün hikâyesi bana bunu hatırlattı.

Bir kadının yıllar önce yaşadığı korkunun, yıllar sonra başka biçimlerde yeniden ortaya çıkması ne kadar acı! Daha da acısı, geçmişte acı çekmiş insanların bazen aynı acıların başkalarının hayatında yaşanmasına engel olamaması.

Burada insanın zihnini kurcalayan başka bir soru çıkıyor karşımıza: “Acı çeken herkes başkasının acısını anlayabilir mi?”

Keşke anlayabilse… Keşke şiddete uğrayan herkes şiddetin karşısında durabilse. Keşke geçmişin yaraları geleceğin insanlarına miras kalmasa. Ama hayat her zaman böyle işlemiyor.

Döndü karakterinin romandaki önemini biraz da burada görüyorum. Onun geçmişiyle Mustafa’nın davranışları ve Halime’nin yaşadıkları arasında düşünmeye değer bir bağ kuruluyor. Bir kadının geçmişte yaşadığı acıyla başka bir kadının bugün yaşadığı korku, aynı hikâyenin farklı zamanlarına dönüşüyor.

YEREL DİLİN EDEBÎ GÜCÜ

Romanın hoşuma giden yanlarından biri de kahramanların kendi ağızlarıyla konuşmaları.

Bunu özellikle önemsiyorum. Çünkü bir köyü anlatırken yalnızca evlerini, yollarını, tarlalarını ve dağlarını anlatmak yetmez. O köyün insanlarının nasıl konuştuğunu, birbirlerine nasıl seslendiğini, kızdıklarında hangi kelimeleri kullandığını da bilmek gerekir.

Dil dediğimiz şey biraz da insanın memleketidir. Bir annenin çocuğuna seslenişinde, bir köylünün öfkesinde, yaşlı bir insanın duasında o coğrafyanın geçmişi saklıdır.

Topçu’nun yöresel söyleyişleri koruması, kahramanları daha sahici kılıyor. Konuşmaların içine yerleştirilen yerel ifadeler, anlatıya yalnızca renk katmıyor; o insanların kimliklerini de taşıyor.

Bazen tek bir kelime, sayfalarca betimlemenin anlatamadığını anlatır. Üstelik yöresel dilin edebiyattaki yeri yalnızca folklorik bir süs olmamalıdır. O dilin arkasında bir yaşama biçimi, bir kültür, bir hafıza vardır. Bir insanı kendi sesiyle konuşturduğunuzda, onun dünyasına da kapı aralamış olursunuz. Karanlıkdere’nin bu bakımdan önemli bir tarafı olduğunu düşünüyorum.

KARANLIK OLAN DERE Mİ, İNSAN MI?

Gelelim romanın bende bıraktığı asıl soruya…

“Karanlık olan ne? Dere mi? Yoksa insan mı?”

Bir dere düşünün. Dağların arasından doğuyor, taşlara çarpa çarpa akıyor. Kimi zaman coşuyor, kimi zaman duruluyor. Önüne çıkan engelleri aşmaya çalışıyor. Ne kimsenin sevmesine karışıyor ne de bir başkasının hayatına hükmetmek istiyor.

Oysa insan öyle mi? İnsan bazen kendi içindeki karanlığı başkasının hayatına taşıyor. Kendi korkularını başkasına yaşatıyor. Kendi kıskançlığını sevgi zannediyor. Kendi isteklerini başkalarının kaderi hâline getirmeye çalışıyor.

Sonra da bütün bunları kimi zaman gelenekle, kimi zaman töreyle, kimi zaman da sevgiyle açıklamaya kalkışıyor. İşte burada durup düşünmek gerekiyor. “Sevgi dediğimiz şey, sevdiğimiz insanın hayatını karartıyorsa ona hâlâ sevgi diyebilir miyiz?”

Bir insanı mutlu etmek yerine korkutuyorsak, onun iradesini yok sayıyorsak, ona kendi istediğimiz hayatı dayatıyorsak ortada gerçekten sevgi var mıdır? Mustafa ile Halime arasındaki çatışma, okuru bu sorularla baş başa bırakıyor.

Bana kalırsa Karanlıkdere’nin gücü de biraz burada. Bir köyde yaşananlardan yola çıkıp insanın iç dünyasına uzanabilmesinde… Çünkü kıskançlığın, korkunun, şiddetin ve sahip olma arzusunun ne köyü vardır ne de şehri. Bunlar insanın olduğu her yerde karşımıza çıkabilir.

SON SÖZ: HER DERENİN BİR HİKÂYESİ VARDIR

Suna Topçu, Karanlıkdere ile bizi Anadolu’nun bir köyüne götürüyor. Orada yaşayan insanların sevdalarına, korkularına, acılarına ve birbirleriyle mücadelelerine tanık ediyor. Ama roman bittiğinde aklımızda yalnızca yaşanan olaylar kalmıyor.

Mustafa’nın kıskançlığını, Halime’nin çaresizliğini, Döndü’nün geçmişini düşünmeye devam ediyoruz. Belki de iyi bir romanın yapması gereken budur. Okura yalnızca ne olduğunu anlatmak değil, neden olduğunu da düşündürmek.

Kahramanlarını yalnızca sevdirmek ya da onlardan nefret ettirmek değil, onların davranışları üzerinden insanı sorgulatmak. Karanlıkdere’yi değerli bulmamın nedenlerinden biri de bu.

Yerel bir hikâyenin içinde hepimizin hayatına dokunabilecek meseleler var. Sevgi var, kıskançlık var, korku var, geçmişin acıları var. En önemlisi de insanın başka bir insanın hayatı üzerindeki etkisi var. Ve kadınlar… Bazen bir annenin suskunluğunda, bazen genç bir kızın çığlığında karşımıza çıkan kadınlar… Onların hikâyeleri romanın sayfalarında kalmıyor.

Gerçek hayatın içinden sesleniyor bize. Şunu da söylemeden geçemeyeceğim: Her derenin bir hikâyesi vardır. Kimisi bir sevdaya şahitlik etmiştir, kimisi bir ayrılığa. Kimisinin kıyısında türküler söylenmiş, kimisinin başında ağıtlar yakılmıştır.

Sular akıp gider ama yaşananlar her zaman akıp gitmez. Bazı acılar toprağa siner. Bazı sesler ağaçların arasında kalır. Bazı çığlıklar yıllar geçse de duyulmaya devam eder. Suna Topçu’nun Karanlıkdere’si de bana böyle bir hikâyeyi hatırlattı.

Kitabı kapattım ama zihnimde bir dere hâlâ akıyor. Ve o derenin kıyısında, cevabını aradığım bir soru duruyor: “Karanlıkdere’nin suları mı karanlık, yoksa o sulara yansıyan insan yüzleri mi?”