Bir zamanlar şifa ve ilim dağıtıyorlardı! İzmit’in kayıp hastane ve tarihi mektep yapıları şimdi nerede?

Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte İzmit; yalnızca bir liman ve sanayi kenti değil, aynı zamanda kurumsal sağlık ve mesleki eğitim yatırımlarının da Anadolu’daki öncü merkezlerinden biriydi. Gureba (Memleket) Hastanesi’nden İzmit İdadisi’ne, Sanat Mektebi’nden tarihi sıbyan mekteplerine kadar kentin siluetine damga vuran, ancak zamanla yangınlar, 1999 Marmara Depremi ve kentsel dönüşüm süreçleriyle fiziken kaybolan veya dönüşen bu yapıların teyitli geçmişi...

1. yüzyılın ikinci yarısında İzmit Sancağı’nın artan nüfusu, 93 Harbi sonrası bölgeye yerleşen muhacir kitleleri ve demiryolu işçilerinin sağlık ihtiyaçları, kentte modern hastane yapılarının inşasını zorunlu kıldı.

İzmit Gureba Hastanesi (Memleket Hastanesi): Sultan II. Abdülhamid döneminde kimsesizlerin, yoksulların ve halkın ücretsiz tedavisi amacıyla inşa edilen Gureba Hastanesi, Cumhuriyet döneminde İzmit Memleket Hastanesi (sonrasında İzmit Devlet Hastanesi'nin çekirdeği) adıyla hizmet vermeye devam etti.

Konumu ve Akıbeti: İzmit’in tepe sırtlarında, Körfez’e hakim bir noktada (günümüzdeki Cedit ve Topçular aksı çevresinde) yer alan bu tarihi taş-kâgir hastane yapıları; 20. yüzyılın ortalarından itibaren artan nüfusa yetmemesi, ek blokların inşa edilmesi, kentsel yenileme süreçleri ve 1999 Marmara Depremi’nin yarattığı yapısal hasarlar nedeniyle zaman içerisinde yıkılarak yerini modern sağlık komplekslerine bıraktı.

Kocaeli Sanayisinin İnsan Kaynağını Yetiştiren Okullar: Tarihi Mektepler İzmit, Osmanlı’nın son döneminde modern eğitim kurumlarının (Rüştiye, İdadi ve Sanat Mektepleri) açıldığı ilk Anadolu sancaklarından biriydi.

İzmit İdadisi (Kocaeli Lisesi’nin Kökeni): Sultan II. Abdülhamid döneminin eğitim reformları kapsamında inşa edilen İzmit İdadisi, kentin ilk modern ortaöğretim kurumuydu. Cumhuriyet döneminde İzmit Lisesi adını alan kurumun ilk tarihi binaları, Kurtuluş Savaşı yıllarındaki işgal tahribatı ve sonraki dönemlerdeki yangın/yenileme süreçleriyle fiziken değişime uğramıştır.

İzmit Sanat Mektebi (Erkek Sanat Okulu): 1940'lı yıllarda İzmit’te kurulan Erkek Sanat Enstitüsü / Sanat Mektebi, SEKA Kâğıt Fabrikası başta olmak üzere Kocaeli’de kurulan ağır sanayi tesislerine nitelikli teknisyen ve usta yetiştiren en kritik eğitim üssüydü. Zaman içinde yerini modern mesleki ve teknik lise kampüslerine bırakan ilk atölye ve okul binaları, kentin sanayileşme hafızasının temel taşları arasında yer aldı.

Kapanca Sokak ve Mahalle Mektepleri: İzmit’in tarihi dokusunu barındıran Akçakoca ve Hacı Hasan mahalleleri çevresindeki Osmanlı dönemi ahşap ve kâgir sıbyan mektepleri ise 20. yüzyıldaki büyük İzmit yangınları ve imar planı değişiklikleriyle büyük ölçüde yok olmuş; ayakta kalabilen sınırlı sayıdaki yapı Kocaeli Büyükşehir Belediyesi’nin tarihi sokak sağlıklaştırma projeleri kapsamında tescillenerek koruma altına alınmıştır.

Kocaeli ile Olan Doğrudan Bağlantısı ve Kent Tarihindeki Yeri Sanayi Kentinin Nitelikli İşgücü Altyapısı: Kocaeli’nin Cumhuriyet döneminde Türkiye’nin sanayi başkentine dönüşmesi tesadüf değildir. İzmit İdadisi ve Sanat Mektebi gibi köklü kurumlar, kentin kendi mühendis, teknisyen ve idareci kadrosunu yerinde yetiştirmesini sağlamıştır.

Sağlık Hizmetlerinde Bölgesel Merkez Olma Kimliği: Osmanlı’daki Gureba Hastanesi geleneği, Kocaeli’nin yalnızca kendi nüfusuna değil, çevre il ve ilçelere de sağlık hizmeti sunan bölgesel bir tıp ve şifa merkezi olma rolünün ilk adımıdır.

Kent Silueti ve Deprem Gerçeği: İzmit’in kayıp hastane ve mektep yapılarının büyük bölümünün günümüze ulaşamaması; kentin hızlı nüfus artışı, kontrolsüz kentleşme ve 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi gibi afetlerin sivil ve kamusal mimari miras üzerindeki doğrudan etkisini gözler önüne sermektedir.