Krallar Kırıkkale’ye neden geldi? Askerî fabrikalara uzanan tarihî ziyaretler

Kırıkkale, bugün savunma sanayisiyle anılan şehirlerden biri. Ancak kentin bu alandaki geçmişi yalnızca üretim tesisleri ve fabrikalardan ibaret değil. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde kurulan askerî fabrikalar, Kırıkkale’yi yıllar boyunca yabancı devlet adamlarının, kralların, generallerin ve Türkiye’nin üst düzey yöneticilerinin ziyaret ettiği önemli bir merkez hâline getirdi.

Prof. Dr. Hamit Pehlivanlı’nın kitabında yer verdiği tarihî kayıtlarda Kırıkkale’yi ziyaret eden çok sayıda önemli isim bulunuyor. Bu ziyaretler arasında 1932’de Emir Faysal’ın fabrikalara yaptığı gezi, 1955’te Irak Kralı II.

Faysal’ın ziyareti ve 1957’de Afganistan Kralı Muhammed Zahir Şah’ın Kırıkkale’ye gelişi öne çıkıyor. Ziyaretlerin ortak noktası, şehrin askerî üretim kapasitesini yerinde görmekti. Heyetler, askerî fabrikaları ve sonraki dönemde MKE bünyesinde faaliyet gösteren tesisleri gezerek mühimmat, silah, çelik ve pirinç üretimi hakkında bilgi aldı.

Bazı ziyaretlerde cumhurbaşkanları ve bakanlar da yabancı konuklara eşlik etti.1932’DE EMİR FAYSAL FABRİKALARI GEZDİKırıkkale’nin uluslararası ziyaretçi geçmişinin dikkat çeken duraklarından biri 15 Haziran 1932 tarihiydi. Hicaz Kralı İbnü’s-Suud’un oğlu Emir Faysal, Türkiye gezisi kapsamında Kırıkkale’ye geldi.8 Haziran 1932’de İstanbul’a ulaşan Faysal, Ankara’da Mustafa Kemal Atatürk ve devlet yöneticileriyle görüştükten sonra askerî fabrikaları görmek üzere Kırıkkale’ye hareket etti.

Millî Savunma Bakanı Zekâi Apaydın, Müsteşar Sedat Doğruer ve Askerî Fabrikalar Umum Müdürü Eyüp Durukan’ın da aralarında bulunduğu Türk heyeti, yabancı konukları ağırladı. Saat 11.10’da Kırıkkale’ye ulaşan heyet, önce şehri gezdi.

Ardından Çelik Fabrikası, Mermi Fabrikası, Kuvvet Merkezi ve Pirinç Haddehanesi ziyaret edildi. Emir Faysal’ın fabrikalarda gördüklerinden etkilendiği ve Ankara’ya döndükten sonra bu düşüncesini Atatürk’e de aktardığı kayıtlara yansıdı.

Hicaz Dışişleri Bakanlığının Türkiye’deki misafirperverlik için gönderdiği teşekkür yazısı da ziyaretin diplomatik yönünü ortaya koydu. Bu ziyaretin önemli bir ayrıntısı daha bulunuyor: 1932’de Kırıkkale’ye gelen kişi, ilerleyen yıllarda Suudi Arabistan Kralı olacak Emir Faysal’dı.

Bu isim, 1955’te Kırıkkale’yi ziyaret eden Irak Kralı II. Faysal ile karıştırılmamalı. AFGANİSTAN KRALI ZAHİR ŞAH KIRIKKALE’DE AĞIRLANDIKırıkkale’nin ağırladığı önemli konuklardan biri de Afganistan Kralı Muhammed Zahir Şah oldu.30 Ağustos 1957’de Cumhurbaşkanı Celal Bayar ile birlikte özel trenle Kırıkkale’ye gelen Zahir Şah, şehirde törenle karşılandı.

Kaymakam Hakkı Kavlakoğlu, Belediye Başkanı Selim Özer ve MKE Genel Müdürü Fuat Yücesoy’un da katıldığı karşılamaya bando eşlik etti. Zahir Şah ve beraberindeki heyet, Pirinç Fabrikası ile İmla Fabrikasını gezdi. Üretim faaliyetleri hakkında bilgi alan kral, ziyaretin ardından Kırıkkalelilerin tezahüratları eşliğinde şehirden ayrıldı.

Dönemin gazetelerine de yansıyan ziyaret, Kırıkkale’nin uluslararası konukların ağırlandığı sanayi merkezlerinden biri olduğunu gösteriyor. 31 Ağustos 1957 tarihli Cumhuriyet gazetesinde de Afganistan Kralı ile Celal Bayar’ın Kırıkkale’de karşılandığı ve silah-mühimmat fabrikalarını gezdiği haberleştirildi.

IRAK KRALI II. FAYSAL DA FABRİKALARI ZİYARET ETTİ1 Temmuz 1955’te Kırıkkale’ye gelen bir diğer önemli konuk, Irak Kralı II. Faysal oldu. Türkiye ziyaretini sürdüren kral, Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve beraberindeki heyetle birlikte özel trenle Kırıkkale’ye ulaştı.

Şehir garında mülki ve askerî yetkililer tarafından karşılanan heyet, askerî fabrikalarda incelemelerde bulundu. Ziyaretin ardından heyetin Zonguldak programına devam etmesi planlandı. Kırıkkale’deki silah ve mühimmat tesisleri, yabancı devlet başkanlarının Türkiye gezilerinde yer verdiği duraklardan biri oldu.

İki ziyaretteki isim benzerliği dikkat çekiyor. 1932’de gelen Emir Faysal, Hicaz ve Necid yönetiminin lideri İbnü’s-Suud’un oğluydu. 1955’te gelen II. Faysal ise Irak Kralı’ydı. İki ayrı devlet adamının fabrikaları farklı yıllarda ziyaret etmesi, şehrin uzun yıllara yayılan sanayi geçmişini gösteriyor.

YABANCI GENERALLER VE DİPLOMATLAR DA GELDİKırıkkale’ye gelen konuklar yalnızca krallardan ve devlet başkanlarından oluşmadı. NATO temsilcileri, yabancı askerî heyetler, büyükelçiler ve Avrupa’dan gelen sanayi uzmanları da fabrikaları incelemek üzere şehri ziyaret etti.1943 yılında Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak’ın bildirdiği program kapsamında, bir İngiliz generalinin yedi kişilik heyetle Kırıkkale askerî fabrikalarını ziyaret etmesi planlandı.1950’li yıllarda ise yabancı askerî heyetlerin ziyaretleri yoğunlaştı.

NATO Harp İstihsal Komitesi Kanada temsilcisi P. Soolly Flood; Pirinç, Mühimmat, Çelik, Top ve Tüfek fabrikalarında incelemelerde bulundu. Batı Almanya Parlamentosu üyesi ve Bütçe Encümeni Başkanı Dr. Rudolf Vogel de 13 Eylül 1958’de Kırıkkale’ye geldi.

Fabrikaları gezdikten sonra Türk-Alman dostluğuna değinen Vogel, Kırıkkale’nin gelişmiş sanayi tesislerini gördüğünde duyduğu şaşkınlığı dile getirdi. Aynı yılın 20 Haziran günü NATO Genel Sekreterliği İstihsal ve Lojistik Dairesi Şube Müdürü Fransız General Clavier de fabrikaları ziyaret etti.

General, incelemelerinin ardından Ankara’ya döndü. İran’dan gelen askerî ve parlamento heyetleri de yabancı konuklar arasındaydı. İran Hava ve Deniz Kuvvetleri kurmay başkanları 29 Ağustos 1957’de fabrikaları gezerken Parlamento Başkanı Serdar Fahir Hekmat başkanlığındaki heyet, 31 Ekim 1958’de Kırıkkale’de ağırlandı.

CELAL BAYAR’IN ZİYARETİNDE KALABALIK KARŞILAMAKırıkkale’nin geçmişindeki önemli ziyaretlerden biri de Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın 9 Kasım 1959’da gerçekleştirdiği geziydi. Doğu seyahatinden dönen Bayar; İmar Bakanı Medeni Berk ve milletvekilleriyle birlikte trenle Kırıkkale’ye geldi.

Kitapta aktarılan bilgilere göre tren garındaki karşılamaya askerî ve mülki yetkililerin yanı sıra işçi temsilcileri, dernek üyeleri ve yaklaşık 15 bin vatandaş katıldı. Bölge Müdürlüğü lokaline geçen Bayar, burada Kırıkkalelilere hitap etti.

Bayar, saat 19.55’te şehirden ayrıldı.1962’DE BAKAN VE GENELKURMAY BAŞKANI FABRİKALARI İNCELEDİ19–20 Haziran 1962 tarihlerinde Millî Savunma Bakanı İlhami Sancar, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Cevdet Sunay ve kuvvet komutanları Kırıkkale’ye geldi. Heyetin ziyaretindeki temel amaç, askerî fabrikalarda yürütülen genişletme ve modernizasyon çalışmalarını yerinde incelemekti.

MKE Genel Müdürü Selahattin Şanbaşoğlu, 19 Haziran sabahı Kırıkkale Bölge Müdürlüğü lokalinde heyete hitap etti. Konuşmasında fabrikaların kuruluş sürecini ve şehrin geçirdiği değişimi anlattı. Şanbaşoğlu’nun aktardığına göre tesislerin temelleri 1927 yılında atılmıştı.

İlk fabrikanın kuruluş döneminde bölgede bir kulübenin bile bulunmadığını, demiryolunun Yahşihan İstasyonu’nda sona erdiğini belirtti. Aradan geçen yıllarda Kırıkkale’nin yaklaşık 50 bin kişinin yaşadığı bir yerleşime dönüştüğünü anlattı.

Bu anlatım, askerî fabrikaların Kırıkkale’nin gelişiminde ekonomik olduğu kadar sosyal ve demografik bir rol de üstlendiğini gösteriyor. SANAYİ UZMANLARI VE BAKANLARIN ZİYARETLERİKırıkkale’nin sanayi tesisleri, askerî heyetlerin yanı sıra yabancı sanayi uzmanlarının da ilgisini çekti.

Fransa’da CEGOS ve L’ITAP şirketlerinin sahibi Jean Milhaud, 1962 yılında Ankara ve Kırıkkale’deki MKE fabrikalarını gezdi. Avrupa’nın farklı ülkelerinde yeniden yapılanma çalışmaları yürütmüş olan Milhaud, Türkiye’deki sanayi tesislerini inceleyerek bilgi aldı.

Tunus Cumhurbaşkanı Habib Burgiba’nın da Kırıkkale’yi ziyaret etmesi planlandı. Ancak programdaki son dakika değişikliği nedeniyle Burgiba şehre gelemedi. Bunun yerine Tunus Dışişleri Bakanı Mongi Slim başkanlığındaki heyet, 26 Mart 1965’te MKE Genel Müdürü Celal İmre, Ankara Valisi ve Emniyet Müdürü ile birlikte fabrikaları ziyaret etti.

Libya Sanayi Bakanı Hamit Alubedi’nin Kırıkkale gezisi de dikkat çeken ziyaretler arasında yer aldı. MKE Genel Müdürü Mustafa Erener’in eşlik ettiği heyet; Pirinç, Mühimmat ve Silah fabrikalarını gezdi. Libyalı konuklara üretim süreçleri hakkında bilgi verildi.

Mühimmat Fabrikası’nda teknisyenlerin mermi çeşitlerini ve kesitlerini anlatması, heyetin ilgisini çekti. Libya Sanayi Bakanı, gezi sonunda fabrikaların çalışma düzeninden ve personelin mesleki yeterliliğinden memnun kaldığını ifade etti.

FABRİKALARIN TARİHİ DİPLOMATİK TEMASLARLA KESİŞTİProf. Dr. Hamit Pehlivanlı’nın kitabında aktarılan ziyaretler, Kırıkkale’nin Cumhuriyet dönemindeki sanayileşme hikâyesinin uluslararası ilişkilerle de kesiştiğini ortaya koyuyor.1932’de Emir Faysal’ın gezisiyle öne çıkan bu süreç, 1950’li yıllarda kralların, yabancı generallerin ve diplomatik heyetlerin ziyaretleriyle devam etti.

1960’lı yıllarda ise sanayi uzmanları ve farklı ülkelerin bakanları da Kırıkkale’deki üretim tesislerini inceleyen isimler arasına katıldı. Ziyaretlerin arkasındaki temel unsur, Kırıkkale’nin askerî üretim kapasitesiydi.

Şehir, henüz bugünkü nüfusuna ve şehirleşme yapısına ulaşmadan önce Türkiye’nin sanayi yatırımlarıyla yabancı heyetlerin dikkatini çekmişti. Bu kayıtlar, Kırıkkale’nin savunma sanayisiyle ilişkisinin üretim faaliyetlerinin yanında diplomatik temaslara, uluslararası tanınırlığa ve şehir kimliğinin oluşumuna da uzandığını gösteriyor.