Boris Johnson “köle tazminatı” tartışmalarına katıldı: Büyük büyükannem Kapalıçarşı’da köle olarak satıldı

Britanya’nın eski başbakanı Boris Johnson, Çerkes kökenli büyük büyükannesinin Hanife Feride’nin çocukken İstanbul’da köle olarak satıldığını, 13 yaşındayken de 43 yaşında bir erkekle evlendirildiğini yazdı. Johnson, daha önce de anlattığı aile hikâyesini bu kez Britanya’nın köle ticaretindeki rolü nedeniyle tazminat ödemesine karşı çıkmak için gündeme getirdi.

Paylaş Paylaş WhatsApp Kopyala Kısa Dalga - Britanya’nın eski başbakanı Boris Johnson, Daily Mail’de yayımlanan köşe yazısında Britanya’da süren kölelik tazminatı tartışmasını ailesinin dört kuşak önceki bir ferdinin hikâyesi üzerinden ele aldı.

Yazısının başlığında, çocukken köle olarak satılan bir kadının soyundan geldikleri için Johnsonların da tazminat isteyip istememesi gerektiğini sordu. Soruyu, Başbakan Andy Burnham’ın Karayip ülkeleriyle başlattığı görüşmelere itiraz etmek için yöneltti.

Johnson’ın kız kardeşi Rachel ile kuzeni Sinan’ın araştırmalarına dayandırdığı anlatıya göre, Hanife Feride, 19. yüzyılın ortasında Rus İmparatorluğu’nun Kafkasya’daki savaşı nedeniyle yurdundan ayrılan Çerkes çocuklarından biriydi. Ahşap bir gemiyle Karadeniz’i geçen Hanife Feride, on günlük yolculuğun ardından İstanbul’a getirildi.

Johnson, onun Kapalıçarşı’nın kuzeydoğu köşesinde, dillerini bilmediği alıcıların önünde satışa çıkarıldığını yazdı.

Johnson’ın aktardığına göre, Hanife Feride’yi satın alan kadın onu evine götürdü, eğitim almasını sağladı ve daha sonra kendi oğluyla evlendirdi. Hanife Feride evlendirildiğinde 13, dul bir iş insanı olan erkek 43 yaşındaydı. Johnson, atasının kaç yaşında ve kaça satıldığını belirtmedi.

Johnson, 2008’de Londra belediye başkanlığına aday olduğu sırada da Çerkes bir kadının köle olarak satıldığını ve onun soyundan geldiğini söylemişti. O günkü anlatısında Hanife Feride’yi satın alan kişinin evleneceği erkek olduğunu öne sürüyordu. Yeni yazısında ise onu satın alan kişinin erkeğin annesi olduğunu belirtiyor.

Guardian’ın 2008’deki haberine göre BBC’nin aile tarihlerini araştıran Who Do You Think You Are? programının ekibi, Johnson’ın soyunu Osmanlı gazetecisi ve eski Dahiliye Nazırı Ali Kemal’e kadar belgelemişti. Ancak ekip, Ali Kemal’in anne ve babasının hangi koşullarda bir araya geldiğini doğrulayacak kayda ulaşamamıştı.

Johnson yeni yazısında ise kardeşiyle kuzeninin araştırmasının kendisini ikna ettiğini söylüyor.

Johnson’a göre, atasının uğradığı haksızlık açık. İtirazı, bunun bedelinin kimden isteneceğine. Eski başbakan, Osmanlı İstanbul’unda bir çocuğun köle olarak satılması nedeniyle bugünün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının neden ödeme yapması gerektiğini sordu.

Çerkesleri yurtlarından çıkaran Rus İmparatorluğu’nun rolü esas alınırsa aynı talebin Kremlin’e de yöneltilebileceğini yazdı.

Johnson aynı gerekçeyle, Britanya’nın köle ticaretindeki rolü nedeniyle bugünkü vergi mükelleflerinin mali sorumluluk üstlenmesine karşı çıkıyor. Burnham’ın başlattığı görüşmelerin ileride yüz milyarlarca sterlinlik taleplere yol açabileceğini öne sürüyor. Bu rakam Johnson’ın tahmini. Hükümetin açıkladığı bir tazminat tutarı yok.

Tartışmayı yeniden gündeme taşıyan, Antigua ve Barbuda’da düzenlenen İngiliz Milletler Topluluğu zirvesi oldu. Başbakan Andy Burnham, Britanya’nın Atlantik ötesi köle ticaretindeki rolü için devlet adına resmî özür dilemeye açık olduğunu söyledi.

Hükümet, köle ticaretinin yol açtığı zararlar üzerine ilgili ülkelerle görüşmeyi kabul etti. Burnham bununla birlikte doğrudan mali tazminata karşı olduğunu açıkladı. Karayipler’de enerji ve diğer altyapı yatırımları için duyurduğu 40 milyon sterlinlik üç yıllık kaynağın mevcut bütçelerden karşılanacağını belirtti.

Britanya iç siyasetindeki ayrım, özür konusunda belirginleşiyor. Muhafazakâr Parti lideri Kemi Badenoch, devlet adına dilenecek bir özrün ileride ödeme taleplerine dayanak yapılabileceğini savunuyor. Burnham ise bugünkü Britanyalıların şahsen işlemedikleri suçlardan mali olarak sorumlu tutulamayacağını söylerken ülkenin bu tarihle yüzleşmesi ve sonuçlarını Karayip ülkeleriyle konuşması gerektiğini belirtiyor.

Kral III. Charles da zirvede köle ticaretinin kendisinde derin bir üzüntü yarattığını dile getirdi. Konuşmasında devlet adına özür dilemedi.

Johnson tartışmayı kendi ailesine bir çek yazılıp yazılmayacağı üzerinden kuruyor. Karayip Topluluğu’nun (CARICOM) muhatabı ise Avrupa devletleri. Topluluğun temmuz ayında güncellediği on maddelik plan, sömürge yönetimlerinin kurduğu ve bağımsızlıktan sonra da etkileri süren ekonomik ve toplumsal düzeni konu alıyor.

Talepler arasında resmî özür, kamu sağlığı ve eğitime yatırım, kültürel mirasın iadesi, teknoloji transferi ve borçların silinmesi var. CARICOM Dönem Başkanı ve Saint Lucia Başbakanı Philip J. Pierre, zirvede özrü gerekli bir ilk adım olarak gördüklerini, ancak somut telafi olmadan eksik kalacağını söyledi.

Bu talebin arkasında Britanya tarihinden somut bir karar da var. Parlamento 1833’te köleliği kaldıran yasayı kabul ettiğinde, köleleştirdikleri insanlar üzerindeki mülkiyet haklarını kaybeden plantasyon sahiplerine ödeme yapmak üzere 20 milyon sterlinlik bir fon kurdu.

Köleleştirilenlere tazminat ödenmedi. Üstelik Britanya Karayipleri’nin büyük bölümünde serbest bırakılan insanlar, “çıraklık” adı altında eski sahipleri için yıllarca daha çalışmak zorunda kaldı. CARICOM’un bugün Londra’ya yönelttiği talep, devletin o dönemde kimin kaybını tazmin etmeyi seçtiğiyle de ilgili.