Tarihte bugün: 12 Kasım'da Türkiye ve dünyada neler yaşandı?

12 Kasım, tarih boyunca birçok önemli gelişmeye sahne olan özel günlerden biri olarak dikkat çekiyor. Siyasi kararlar, bilimsel keşifler, toplumsal dönüşümler ve dünya tarihini etkileyen olaylar bu tarihte yaşandı. Bazı gelişmeler kendi dönemini şekillendirirken, bazıları ise yıllar sonra bile etkisini sürdürdü.

Tarihin akışını değiştiren olayların bir araya geldiği 12 Kasım, geçmişten günümüze uzanan önemli izler taşıyor. Dünya ve Türkiye tarihinde derin izler bırakan bu gelişmeler, bugün hâlâ önemini koruyor.

İşte tarihin sayfalarında 12 Kasım'da yaşanan dikkat çekici olaylar…1799 - Leonid meteor yağmurunun olağanüstü yoğunluğu kayıtlara geçti1799 yılında Leonid meteor yağmurunun son derece yoğun bir görünümü Amerika kıtasında ve Karayipler çevresinde gözlemlendi. 11-12 Kasım gecesinde gökyüzünde çok sayıda meteor görülmesi dönemin bilim insanlarının ve gezginlerinin dikkatini çekti.

Alman doğa bilimci Alexander von Humboldt da Güney Amerika seyahati sırasında bu olağanüstü gök olayına ilişkin kayıtlar tuttu. Bazı tarih listelerinde olay “ilk kez meteor yağmuru kaydedildi” şeklinde aktarılır. Ancak insanlar meteor yağmurlarını bundan çok daha eski dönemlerden beri gözlemlemiş ve çeşitli kroniklere kaydetmişti.

1799 gözleminin önemi, Leonid yağmurunun modern bilimsel incelemelerine temel oluşturan erken ve ayrıntılı kayıtlardan biri olmasıdır. Leonidler her yıl kasım ayında Dünya'nın bir kuyruklu yıldızın bıraktığı parçacık akışından geçmesiyle oluşur.

Daha sonraki büyük meteor fırtınaları bu olayların belirli aralıklarla tekrarlandığının anlaşılmasını sağladı. 1833'teki olağanüstü Leonid yağmuru ise astronomi tarihinde çok daha büyük etki yarattı. Bu nedenle 1799'u “ilk meteor yağmuru” değil, Leonidlerin önemli erken bilimsel gözlemlerinden biri olarak tanımlamak daha doğrudur.

1833 - Leonid meteor fırtınası Kuzey Amerika'da gökyüzünü kapladı1833 yılında Kuzey Amerika, tarihin en etkileyici meteor fırtınalarından birine sahne oldu. 12-13 Kasım gecesinde gökyüzünde saatte on binlerce meteor görüldüğü yönünde kayıtlar tutuldu.

Olay halk arasında büyük şaşkınlık yarattı ve bazı kişiler bunu kıyamet işareti olarak yorumladı. Bilim insanları ise meteorların atmosferik olaylardan ziyade uzaydan gelen parçacıklarla ilişkili olabileceğini araştırmaya başladı.

Bu meteor yağmuru bugün Leonidler adıyla bilinmektedir. Kaynağı 55P/Tempel-Tuttle adlı kuyruklu yıldızın yörüngesinde bıraktığı parçacıklardır. Ancak 1833 yılında bu kuyruklu yıldız henüz keşfedilmiş ve meteorlarla ilişkilendirilmiş değildi; Tempel-Tuttle 1865-1866 döneminde bağımsız olarak keşfedildi.

Daha sonraki hesaplamalar Leonid meteorlarının bu kuyruklu yıldızla bağlantısını ortaya koydu. 1833 fırtınası meteor astronomisinin bağımsız bir bilimsel araştırma alanı hâline gelmesini hızlandırdı. Bu nedenle “Temple-Trupple Kuyrukluyıldızı 1833'te meteor yağmuruna sebep oldu” ifadesi sonuç olarak doğru olsa da bağlantı o tarihte henüz bilinmiyordu.

1877 - Gazi Osman Paşa Plevne'de direnişi sürdürdü1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın en önemli cephelerinden biri Bulgaristan'daki Plevne oldu. Gazi Osman Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri Rus ve Rumen ordularına karşı aylarca süren güçlü bir savunma gerçekleştirdi.

Rus kuvvetleri birkaç kez doğrudan saldırıya geçti ancak ağır kayıplarla geri püskürtüldü. Bunun üzerine Plevne kuşatma altına alındı ve Osmanlı garnizonunun dışarıyla bağlantısı büyük ölçüde kesildi. Kasım 1877'ye gelindiğinde şehirde yiyecek, mühimmat ve sağlık koşulları giderek kötüleşiyordu.

Osman Paşa'ya teslim olma çağrıları yapılmasına rağmen direnişi sürdürdü. Bazı kronolojiler 12 Kasım tarihinde teslim olmayacağını açıkça bildirdiğini belirtmektedir. Ancak Plevne'nin asıl düşüşü 10 Aralık 1877 tarihinde Osman Paşa'nın kuşatmayı yararak çıkma girişiminin başarısız olması sonrasında gerçekleşti.

Yaralanan Osman Paşa teslim olmak zorunda kaldı. Plevne savunması Osmanlı askerî tarihinde uzun süre kahramanlık ve direnç sembolü olarak anıldı.

1905 - Norveç halkı monarşinin devamından yana oy kullandı1905 yılında Norveç'te ülkenin gelecekteki yönetim biçimini belirlemek amacıyla halk oylaması yapıldı. Norveç aynı yıl İsveç ile 1814'ten beri devam eden siyasi birliğini sona erdirmişti.

Bağımsızlığın kesinleşmesinden sonra ülkenin cumhuriyet mi yoksa monarşi mi olacağı önemli bir siyasi mesele hâline geldi. Referandum 12 ve 13 Kasım 1905 tarihlerinde gerçekleştirildi. Seçmenlerin yaklaşık yüzde 79'u monarşinin devam etmesini destekledi.

Bunun üzerine Danimarka Prensi Carl'a Norveç tahtı teklif edildi. Prens teklifi kabul ederek VII. Haakon adını aldı. Eşi Maud, İngiltere Kralı VII. Edward'ın kızıydı. Yeni kralın seçilmesi Norveç'in Avrupa monarşileriyle diplomatik bağlarını da güçlendirdi.

Haakon VII, II. Dünya Savaşı sırasında Nazi işgaline karşı Norveç direnişinin önemli sembollerinden biri oldu. 1905 referandumu modern Norveç monarşisinin demokratik meşruiyet temelini oluşturan önemli olaylardan biridir.

1912 - İspanya Başbakanı José Canalejas suikast sonucu öldürüldü1912 yılında İspanya Başbakanı José Canalejas Madrid'de düzenlenen suikast sonucu hayatını kaybetti. Liberal Parti'nin önde gelen siyasetçilerinden olan Canalejas 1910 yılından beri hükûmetin başındaydı.

Yönetimi sırasında devlet ile Katolik Kilisesi arasındaki ilişkileri yeniden düzenlemeye, sosyal reformlar gerçekleştirmeye ve ülkenin siyasi sistemini modernleştirmeye çalıştı. 12 Kasım 1912 tarihinde Madrid'deki Puerta del Sol yakınlarında bir kitapçı vitrininin önünde dururken anarşist Manuel Pardiñas tarafından vuruldu.

Canalejas olay yerinde hayatını kaybetti. Saldırgan kısa süre sonra kendi silahıyla intihar etti. Suikast İspanyol siyasetinde büyük sarsıntı yarattı. Canalejas'ın ölümü Liberal Parti içindeki birlik sorunlarını daha da derinleştirdi.

İspanya ilerleyen yıllarda siyasi istikrarsızlık, toplumsal çatışmalar ve askerî müdahalelerle karşı karşıya kaldı. 1912 suikastı ülkenin 20. yüzyıl başındaki siyasi şiddet ortamının en önemli olaylarından biri oldu.

1918 - Avusturya'da cumhuriyet ilan edildi1918 yılında I. Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle Avusturya-Macaristan İmparatorluğu dağıldı ve Avusturya'da cumhuriyet ilan edildi. İmparator I. Karl, 11 Kasım tarihinde Avusturya devlet işlerine katılmaktan çekildiğini açıkladı ancak resmî olarak tahttan feragat ettiğini söylemedi.

Ertesi gün, 12 Kasım 1918 tarihinde Viyana'da Alman-Avusturya Cumhuriyeti ilan edildi. Yeni devlet eski imparatorluğun Almanca konuşulan bölgelerini temsil etmeyi amaçlıyordu. Kurucu Meclis parlamenter ve demokratik bir yönetim modeli benimsedi.

Başlangıçta Almanya ile birleşme düşüncesi güçlüydü. Ancak I. Dünya Savaşı'nın galip devletleri bu birleşmeye izin vermedi. 1919 Saint-Germain Antlaşması ülkenin adını Avusturya Cumhuriyeti olarak belirledi ve sınırlarını büyük ölçüde şekillendirdi.

Avusturya-Macaristan'ın dağılması Orta Avrupa'nın siyasi haritasını tamamen değiştirdi. 12 Kasım 1918 modern Avusturya Cumhuriyeti'nin kuruluş tarihinin temel dönüm noktalarından biri oldu.

1927 - Troçki Sovyet Komünist Partisi'nden çıkarıldı1927 yılında Sovyet Devrimi'nin önde gelen isimlerinden Lev Troçki, Sovyetler Birliği Komünist Partisinden çıkarıldı. Lenin'in 1924 yılında ölümünden sonra parti yönetiminde büyük bir iktidar mücadelesi başlamıştı.

Troçki, Kızıl Ordu'nun kurucusu ve Ekim Devrimi'nin başlıca liderlerinden biri olarak önemli siyasi güce sahipti. Josef Stalin ise 1922'den beri Komünist Partisi Genel Sekreteri olarak parti örgütü üzerindeki etkisini giderek artırıyordu.

Troçki, Stalin'in politikalarına karşı Sol Muhalefet hareketinin başlıca lideri oldu. Kasım 1927'de düzenlenen muhalif gösterilerden sonra parti yönetimi Troçki ve Grigori Zinovyev'e karşı harekete geçti. 12 Kasım tarihinde Troçki partiden çıkarıldı.

Bu nedenle “Troçki çıkarıldı ve Stalin o gün başa geçti” demek doğru değildir; Stalin zaten yıllardır iktidar mücadelesinde güçleniyordu. Troçki 1929 yılında Sovyetler Birliği'nden sürgün edildi. 1940 yılında Meksika'da Stalin yanlısı bir ajan tarafından öldürüldü.

1927 - Holland Tüneli açılış töreni yapıldı1927 yılında Hudson Nehri'nin altından New York ile New Jersey'i birbirine bağlayan Holland Tüneli'nin resmî açılış töreni gerçekleştirildi. Tünel Manhattan ile Jersey City arasında otomobil ulaşımı sağlamak amacıyla inşa edilmişti.

Yapım çalışmalarına 1920 yılında başlandı ve proje dönemin en büyük mühendislik girişimlerinden biri hâline geldi. Tünele, inşaat çalışmalarında önemli rol oynayan başmühendis Clifford Milburn Holland'ın adı verildi. Resmî açılış töreni 12 Kasım 1927 tarihinde yapıldı.

Ancak araç trafiğine fiilen 13 Kasım günü açıldı. İki ayrı tüpten oluşan yapıda araç egzoz gazlarını uzaklaştırmak için dönemin son derece gelişmiş mekanik havalandırma sistemi kullanıldı. Bu sistem daha sonraki uzun kara tünellerine örnek oldu.

Holland Tüneli New York metropol bölgesindeki ulaşımı önemli ölçüde kolaylaştırdı. Günümüzde de Hudson Nehri'nin altındaki başlıca karayolu bağlantılarından biri olarak kullanılmaktadır.

1929 - Yeni Türk harfli posta pulları kullanıma girdi1929 yılında Türkiye'de Latin kökenli yeni Türk alfabesinin kullanıldığı posta pulları dolaşıma girmeye başladı. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1928 tarihinde yeni Türk harflerini kabul etmişti.

Yeni alfabenin kamu kurumlarında kullanılmasına yönelik geçiş kısa sürede gerçekleştirildi. Posta idaresi de pul, damga ve diğer resmî materyallerini yeni harflere göre yeniden düzenledi. 1929 yılında basılan yeni seri pullarda Latin harfli “Türkiye Cumhuriyeti” veya benzeri ifadeler kullanılmaya başladı.

Bazı tarih kronolojileri 12 Kasım'ı yeni harflerle basılmış ilk Türk posta pullarının kullanım günü olarak gösterir. Pul serileri aynı zamanda genç Cumhuriyet'in uluslararası görünümünün önemli araçlarından biriydi. Üzerlerinde Mustafa Kemal Atatürk portreleri, devlet sembolleri ve çeşitli millî motifler yer aldı.

Harf Devrimi yalnızca kitap ve gazeteleri değil, para, pul, tabela ve resmî belgeleri de değiştirdi. Yeni alfabeli pullar bu dönüşümün günlük hayata yansıyan küçük fakat dikkat çekici örneklerinden biri oldu.

1933 - Nazi Almanyası'ndaki tek listeli seçimde yüzde 92 oranında destek açıklandı1933 yılında Almanya'da Nazi rejiminin iktidarı tamamen ele geçirmesinin ardından tek listeli Reichstag seçimi ve eş zamanlı halk oylaması gerçekleştirildi. Seçim 12 Kasım tarihinde yapıldı.

Ancak bunu normal, çok partili demokratik bir seçim olarak değerlendirmek doğru değildir. Adolf Hitler ocak ayında Şansölye olmuş, sonraki aylarda diğer siyasi partiler kapatılmış veya kendilerini feshetmek zorunda bırakılmıştı.

Seçmenlere Reichstag için yalnızca Nazi Partisinin kontrolündeki tek bir aday listesi sunuldu. Resmî sonuçlara göre listenin destek oranı yaklaşık yüzde 92 olarak açıklandı. Aynı gün Almanya'nın Milletler Cemiyetinden ayrılması konusunda da referandum yapıldı ve çok yüksek oranda destek bildirildi.

Seçimler yoğun propaganda, siyasi baskı ve muhalefetin ortadan kaldırıldığı ortamda gerçekleştirildi. Reichstag artık gerçek bir siyasi denetim organı olmaktan büyük ölçüde çıkmıştı. Bu nedenle yüzde 92 oranını “Nazilerin serbest seçimde aldığı oy” olarak değil, tek parti diktatörlüğündeki kontrollü oylamanın sonucu olarak değerlendirmek gerekir.

1938 - Nazi yönetiminde Yahudilerin zorla göç ettirilmesi planları tartışıldı1938 yılında Kristal Gece saldırılarının hemen ardından Nazi yönetiminin üst düzey isimleri Yahudilere karşı uygulanacak yeni politikaları görüşmek üzere toplandı. Hermann Göring başkanlığındaki 12 Kasım toplantısında Yahudilerin ekonomik hayattan tamamen çıkarılması, ağır para cezaları ve zorla göç ettirme politikaları ele alındı.

Daha sonraki yıllarda Nazi yönetimi Avrupa Yahudilerini Madagaskar'a sürme fikrini de ciddi bir plan olarak değerlendirdi. Ancak “Göring 12 Kasım 1938'de Madagaskar'ı Yahudilerin anavatanı yapacaklarını açıkladı” ifadesi fazla kesin ve yanıltıcıdır.

Madagaskar Planı özellikle 1940 yılında Fransa'nın yenilmesinden sonra Nazi Dışişleri çevrelerinde ayrıntılı biçimde geliştirildi. Plan Yahudilere bağımsız bir anavatan vermeyi değil, onları Avrupa'dan zorla uzaklaştırıp Alman kontrolü altında tutmayı amaçlıyordu.

Ayrıca bu fikrin Theodor Herzl tarafından ortaya atıldığı bilgisi de doğru değildir. Herzl esas olarak Filistin'i savunmuş, bir dönem Arjantin'i değerlendirmiş ve 1903'te Britanya'nın Doğu Afrika önerisini tartışmaya açmıştı.

Madagaskar fikrinin kökleri ise farklı Avrupalı antisemitik çevrelere dayanıyordu. Nazi politikası ilerleyen yıllarda zorla göçten sistematik soykırıma dönüştü.

1945 - Yugoslavya seçimlerini Tito'nun Halk Cephesi kazandı1945 yılında II. Dünya Savaşı'nın hemen ardından Yugoslavya'da parlamento seçimleri gerçekleştirildi. Mareşal Josip Broz Tito liderliğindeki komünist partizanlar savaş sırasında Nazi Almanyası ve müttefiklerine karşı güçlü bir direniş hareketi oluşturmuştu.

Savaşın sonunda Tito'nun liderliğindeki Halk Cephesi ülkenin siyasi ve askerî gücünü büyük ölçüde kontrol ediyordu. Seçimler 11 Kasım 1945 tarihinde yapıldı; bu nedenle olayın 12 Kasım'a tarihlenmesi doğru değildir. Muhalefet partileri seçimlerin adil olmayacağını savunarak büyük ölçüde boykot etti.

Resmî sonuçlarda Halk Cephesi çok yüksek bir oy oranıyla kazandı. Kısa süre sonra monarşi resmen kaldırıldı ve 29 Kasım 1945 tarihinde Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti ilan edildi. Tito ülkenin en güçlü lideri olarak iktidarını pekiştirdi.

Yugoslavya daha sonra Sovyetler Birliği'nden bağımsız bir sosyalist politika izlemeye başladı. Tito 1980 yılındaki ölümüne kadar ülkenin lideri olarak kaldı.

1948 - Tokyo Savaş Suçları Mahkemesi yedi sanığa ölüm cezası verdi1948 yılında Uzak Doğu Uluslararası Askerî Ceza Mahkemesi, II. Dünya Savaşı sırasında Japonya'nın üst düzey yönetiminde görev yapan sanıklar hakkındaki cezaları açıkladı.

Tokyo'da kurulan mahkeme 1946 yılından itibaren eski başbakanlar, generaller, diplomatlar ve başka yüksek düzeyli yetkilileri yargılıyordu. Suçlamalar saldırı savaşı planlamak, savaş suçları ve insanlığa karşı işlenen suçlarla ilgiliydi.

12 Kasım 1948 tarihinde cezalar açıklandı. Eski Başbakan General Hideki Tōjō'nun da aralarında bulunduğu yedi sanık ölüm cezasına çarptırıldı. Başka sanıklara ömür boyu veya uzun süreli hapis cezaları verildi. Ölüm cezaları 23 Aralık 1948 tarihinde infaz edildi.

Mahkeme Nürnberg yargılamalarıyla birlikte II. Dünya Savaşı sonrasındaki uluslararası ceza hukukunun en önemli örneklerinden biri oldu. Ancak yargılamaların yalnızca galip devletler tarafından yürütülmesi ve bazı savaş eylemlerinin kapsam dışında bırakılması sonraki yıllarda eleştiri konusu oldu.

1967 - Rauf Denktaş Kıbrıs'ta serbest bırakıldı1967 yılında Kıbrıs Türk toplumunun önde gelen liderlerinden Rauf Denktaş, Kıbrıs'a gizlice girdikten sonra Rum güvenlik güçleri tarafından yakalandı. Denktaş 1964 yılından itibaren Kıbrıs'a giriş yasağı nedeniyle Türkiye'de bulunuyordu.

31 Ekim 1967 tarihinde gizlice adaya dönmeye çalıştı ancak birkaç gün içinde yakalandı. Tutuklanması Türkiye ile Kıbrıs Cumhuriyeti yönetimi arasında yeni bir siyasi gerilim yarattı. Türk hükûmeti Denktaş'ın serbest bırakılmasını istedi ve diplomatik girişimlerde bulundu.

Kasım ayının ilk yarısında Denktaş serbest bırakılarak Türkiye'ye gönderildi. Bazı kronolojiler 12 Kasım tarihini bu serbest bırakılma süreciyle ilişkilendirir. Denktaş 1968 yılında Kıbrıs'a yasal olarak dönebildi. Daha sonraki yıllarda Kıbrıs Türk toplumunun liderliğini üstlendi.

1983 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin ilan edilmesinin ardından ilk Cumhurbaşkanı oldu. Denktaş 2005 yılına kadar bu görevi sürdürdü.

1969 - Cevdet Sunay Sovyetler Birliği'ni ziyaret eden ilk Türk Cumhurbaşkanı oldu1969 yılında Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, Sovyetler Birliği'ne resmî ziyaret gerçekleştirerek bu ülkeye giden ilk Türkiye Cumhurbaşkanı oldu. Türkiye ile Sovyetler Birliği Soğuk Savaş döneminde farklı ittifak bloklarında yer alıyordu.

Türkiye NATO üyesiyken Sovyetler Birliği Varşova Paktı'nın merkezindeydi. Buna rağmen 1960'ların ortalarından itibaren iki ülke arasında ekonomik ve diplomatik yakınlaşma gelişmeye başladı. Sunay'ın Kasım 1969'daki Moskova ziyareti bu yakınlaşmanın önemli sembollerinden biri oldu.

Sovyet liderleriyle yapılan görüşmelerde ekonomik iş birliği, sanayi yatırımları ve bölgesel meseleler ele alındı. Sovyetler Birliği Türkiye'deki bazı büyük sanayi tesislerinin kurulmasına kredi ve teknik destek sağlıyordu.

Seydişehir Alüminyum ve İskenderun Demir Çelik gibi projeler bu dönemdeki iş birliğinin önemli örnekleri oldu. Ziyaret Türkiye'nin NATO üyeliğini değiştirmedi ancak dış politikada daha dengeli ilişkiler kurma arayışını gösterdi. Cevdet Sunay 1966-1973 yılları arasında Türkiye Cumhurbaşkanı olarak görev yaptı.

1969 - Seymour Hersh My Lai Katliamı'nı dünya kamuoyuna duyurdu1969 yılında Amerikalı araştırmacı gazeteci Seymour Hersh, Vietnam Savaşı sırasında Amerikan askerlerinin gerçekleştirdiği My Lai Katliamını ayrıntılarıyla ortaya koyan haberini yayımladı. Katliam aslında 16 Mart 1968 tarihinde Güney Vietnam'daki My Lai ve çevresindeki köylerde gerçekleşmişti.

ABD askerleri çoğu kadın, çocuk ve yaşlılardan oluşan yüzlerce silahsız Vietnamlı sivili öldürdü. Olay askerî makamlar tarafından uzun süre kamuoyundan gizlendi veya daha küçük çaplı bir çatışma gibi gösterildi. Hersh yaptığı araştırmalar sonucunda Teğmen William Calley ve birliğinin eylemlerine ilişkin tanıklıklara ulaştı.

Haberi 12 Kasım 1969 tarihinde bağımsız Dispatch News Service aracılığıyla yayımlandı ve kısa sürede çok sayıda Amerikan gazetesi tarafından basıldı. Ardından katliama ait fotoğrafların da yayımlanması kamuoyundaki tepkiyi daha da büyüttü.

Resmî soruşturmalarda öldürülen sivillerin sayısına ilişkin farklı rakamlar ortaya çıktı; Vietnam kayıtlarında 500'ün üzerinde, Amerikan soruşturmalarında ise daha düşük sayılar yer aldı. William Calley suçlu bulunmasına rağmen cezasının büyük bölümünü hapiste geçirmedi.

Hersh'in haberi Vietnam Savaşı'na yönelik Amerikan kamuoyu desteğinin daha da azalmasına katkıda bulundu ve araştırmacı gazetecilik tarihinin en önemli çalışmalarından biri olarak kabul edildi.

1970 - Bhola Kasırgası yüz binlerce kişinin ölümüne yol açtı1970 yılında tarihin en ölümcül tropikal siklonlarından biri olan Bhola Kasırgası, Doğu Pakistan'ı ve Hindistan'ın doğu kıyılarını vurdu. Kasırga 12 Kasım'ı 13 Kasım'a bağlayan dönemde özellikle Bengal Körfezi'nin alçak kıyı bölgelerinde büyük yıkıma yol açtı.

Bugünkü Bangladeş'in güneyindeki adalar ve Ganj-Brahmaputra deltası en ağır zarar gören bölgeler oldu. Şiddetli rüzgârdan çok, birkaç metre yüksekliğe ulaşan fırtına dalgası binlerce yerleşimi sular altında bıraktı. Can kaybının kesin sayısı hiçbir zaman belirlenemedi.

Farklı tahminlerde yaklaşık 300 bin ile 500 bin arasında insanın öldüğü belirtilmektedir; bu nedenle “500 binden fazla kişi kesin olarak öldü” ifadesi ihtiyatla kullanılmalıdır. Milyonlarca kişi evsiz kaldı ve tarım alanları büyük zarar gördü.

Pakistan merkezî hükûmetinin afet sonrasında yetersiz ve yavaş yardım yaptığı yönündeki eleştiriler Doğu Pakistan'daki siyasi hoşnutsuzluğu artırdı. Bu gerilimler 1971 Bangladeş Bağımsızlık Savaşı'na giden süreci etkileyen unsurlardan biri oldu.

Bhola Kasırgası günümüzde de kayıtlı tarihin en ağır can kaybına yol açan doğal afetlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

1980 - Voyager 1 Satürn'e en yakın geçişini gerçekleştirdi1980 yılında NASA'nın Voyager 1 uzay aracı Satürn gezegenine en yakın konumuna ulaştı. 1977 yılında fırlatılan araç, Jüpiter'i inceledikten sonra yolculuğunu Satürn yönünde sürdürmüştü.

Voyager 1, 12 Kasım 1980 tarihinde Satürn'ün bulut tepelerinin yaklaşık 124 bin kilometre üzerinden geçti. Uzay aracı gezegenin halkalarının son derece ayrıntılı görüntülerini Dünya'ya gönderdi. Gözlemler Satürn halkalarının daha önce düşünülenden çok daha karmaşık ve çok sayıda ince halkacıktan oluştuğunu ortaya koydu.

Voyager 1 ayrıca Titan başta olmak üzere Satürn'ün bazı uydularını inceledi. Titan'ın yoğun atmosferinin ayrıntıları bu yakın geçiş sırasında daha iyi anlaşıldı. Titan'a yakın geçebilmek için seçilen rota nedeniyle Voyager 1, Uranüs ve Neptün'e yönelmek yerine Güneş Sistemi'nin dışına doğru ilerledi.

Araç daha sonraki yıllarda Güneş'ten en uzağa ulaşan insan yapımı nesne hâline geldi. Voyager 1'in Satürn geçişi gezegen biliminde önemli keşiflerin önünü açtı.

1981 - Columbia ikinci kez uzaya fırlatılarak yeniden kullanılabilir uzay aracı tarihine geçti1981 yılında NASA'nın Columbia Uzay Mekiği STS-2 görevi için uzaya fırlatıldı. Fırlatma 12 Kasım tarihinde Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden gerçekleştirildi.

Columbia daha önce Nisan 1981'de STS-1 göreviyle ilk uzay uçuşunu tamamlamıştı. Aynı aracın yeniden uzaya gönderilmesi Uzay Mekiği programının temel hedeflerinden biri olan yeniden kullanılabilirlik açısından tarihî başarıydı.

Böylece Columbia, uzaya çıkıp Dünya'ya döndükten sonra ikinci kez insanlı görevde kullanılan ilk yörünge uzay aracı oldu. STS-2 mürettebatında Joe Engle ve Richard Truly bulunuyordu. Görev sırasında Dünya gözlemleri ve çeşitli bilimsel deneyler gerçekleştirildi.

Teknik bir sorun nedeniyle uçuş planlanandan daha kısa tutuldu. Columbia yaklaşık iki gün sonra California'daki Edwards Hava Kuvvetleri Üssü'ne başarıyla indi. Uzay Mekiği programı daha sonraki yıllarda yüzü aşkın görev gerçekleştirdi.

Columbia ise 1 Şubat 2003 tarihinde STS-107 görevinden dönüş sırasında parçalanarak kaybedildi ve yedi astronot hayatını kaybetti.

1982 - Lech Wałęsa'nın gözaltı dönemi sona erdi1982 yılında Polonya'daki Dayanışma hareketinin lideri Lech Wałęsa'nın yaklaşık bir yıl süren gözaltı ve tecrit dönemi sona erdi. Polonya hükûmeti Aralık 1981'de sıkıyönetim ilan etmiş ve bağımsız Dayanışma Sendikasının faaliyetlerini yasaklamıştı.

Wałęsa da 13 Aralık 1981 tarihinde gözaltına alınarak çeşitli merkezlerde tecrit altında tutuldu. Hükûmet onu muhalif faaliyetlerinden vazgeçmeye ikna etmeye çalıştı ancak Wałęsa Dayanışma hareketiyle bağını korudu. Kasım 1982'de serbest bırakılmasına karar verildi.

Bazı kronolojiler 12 Kasım'ı serbest bırakılma kararıyla ilişkilendirirken, Wałęsa'nın fiilen evine dönüşü 14 Kasım civarında gerçekleşti. Bu nedenle 12 Kasım'ı kesin tahliye günü olarak vermek yerine serbest bırakılma sürecinin başladığı tarih olarak değerlendirmek daha doğrudur.

Wałęsa 1983 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü. Dayanışma hareketi 1989'daki demokratik dönüşümde belirleyici rol oynadı. Wałęsa 1990 yılında Polonya Cumhurbaşkanı seçildi.

1990 - Japon İmparatoru Akihito için tahta çıkış töreni düzenlendi1990 yılında Japon İmparatoru Akihito için Tokyo'da geleneksel tahta çıkış töreni düzenlendi. Akihito aslında babası İmparator Hirohito'nun 7 Ocak 1989 tarihinde ölümü üzerine imparatorluk görevini devralmıştı.

Bu nedenle 12 Kasım 1990 tarihinde ilk kez imparator olduğunu söylemek doğru değildir. Yaklaşık iki yıl süren hazırlık ve yas döneminin ardından büyük devlet töreni gerçekleştirildi. Japon geleneğinde Batılı monarşilerdeki biçimiyle bir “taç giyme” töreni bulunmadığından olay daha doğru biçimde tahta çıkışın resmî merasimi olarak tanımlanır.

Çok sayıda yabancı devlet başkanı ve temsilci törene katıldı. Akihito törende devletin ve halkın birliğinin sembolü olarak görev yapacağını ifade etti. Japonya'nın savaş sonrası anayasası imparatora siyasi yönetim yetkisi vermiyordu.

Akihito özellikle savaş anıları, doğal afetler ve halkla yakın temas konularında sembolik bir rol üstlendi. 30 Nisan 2019 tarihinde kendi isteğiyle tahttan çekildi ve yerine oğlu Naruhito geçti.

1995 - Sait Halim Paşa Yalısı büyük yangında ağır hasar gördü1995 yılında İstanbul Boğazı'nın Yeniköy kıyısındaki tarihî Sait Halim Paşa Yalısı büyük bir yangınla karşı karşıya kaldı. 19. yüzyılın önemli sivil mimari eserlerinden olan yapı, Osmanlı sadrazamlarından Sait Halim Paşa'nın adıyla anılıyordu.

12 Kasım tarihinde çıkan yangın yalının önemli bölümlerinde büyük hasara yol açtı. Bazı kronolojiler yapının “tamamen yandığını” belirtse de yalı bütünüyle yok olmadı; özellikle iç mekânları ve bazı bölümleri çok ağır zarar gördü.

Yangının ardından tarihî yapının restorasyonu için kapsamlı çalışmalar başlatıldı. Yalı mimarisi, denize bakan cephesi ve iç dekorasyonuyla İstanbul Boğazı'nın en seçkin yapılarından biri kabul edilir. Sait Halim Paşa 1913-1917 yılları arasında Osmanlı Sadrazamı olarak görev yapmıştı.

I. Dünya Savaşı'na giriş döneminde hükûmetin başındaki isimlerden biriydi. Yalı restorasyon sonrasında yeniden kullanılabilir hâle getirildi. Günümüzde çeşitli kültürel etkinlikler, toplantılar ve organizasyonlarda kullanılan tarihî mekânlardan biridir.

1996 - Yeni Delhi yakınındaki hava çarpışmasında 349 kişi öldü1996 yılında Hindistan'ın başkenti Yeni Delhi yakınlarında iki büyük yolcu ve kargo uçağının havada çarpışması sonucu 349 kişi hayatını kaybetti. Suudi Arabistan Havayollarına ait Boeing 747 tipi yolcu uçağı Delhi'den kalkmıştı.

Aynı sırada Kazakhstan Airlines'a ait İlyuşin Il-76 tipi uçak Delhi'ye yaklaşmaktaydı. İki uçak 12 Kasım tarihinde Haryana eyaletindeki Charkhi Dadri yakınlarında havada çarpıştı. Boeing 747'de 312, Kazak uçağında ise 37 kişi bulunuyordu.

Uçaklardaki 349 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Soruşturma, Kazak uçağının hava trafik kontrolünün verdiği irtifanın altına inmesinin kazada temel unsur olduğunu belirledi. İletişim sorunları ve kokpit koordinasyonu da incelendi.

Kaza, tarihte havada gerçekleşen en ölümcül uçak çarpışması olarak kayıtlara geçti. Olay sonrasında Hindistan hava sahasında çarpışma önleme sistemlerinin ve farklı yönlerdeki uçuşların ayrı irtifalarda tutulmasına yönelik uygulamaların geliştirilmesi hızlandı.

1997 - Türk Deniz Kuvvetlerine ait AB-212 helikopteri Ege'de düştü1997 yılında Türk Deniz Kuvvetlerine ait AB-212 tipi helikopter, NATO tatbikatı sırasında Ege Denizi'nde düştü. Helikopter NATO Akdeniz Daimi Deniz Kuvveti unsurlarının yürüttüğü müşterek eğitim faaliyetlerine katılıyordu.

12 Kasım tarihinde Rodos Adası açıklarında meydana gelen kazada helikopter denize düştü. Uçakta bulunan üç Türk askeri hayatını kaybetti. Olayın ardından bölgedeki NATO ve Türk deniz unsurları arama kurtarma çalışmalarına başladı.

AB-212 tipi helikopterler Türk Deniz Kuvvetlerinde gemilerden gerçekleştirilen keşif, nakliye ve denizaltı savunma görevlerinde uzun yıllar kullanıldı. Kazanın teknik ve operasyonel nedenleri askerî makamlar tarafından incelendi.

Olay Türkiye'de ve Türk Silahlı Kuvvetlerinde büyük üzüntü yarattı. Hayatını kaybeden askerler için askerî törenler düzenlendi. Kaza NATO tatbikatları sırasında yaşanan Türk askerî havacılık kazalarından biri olarak kayıtlara geçti.

1998 - Abdullah Öcalan Roma'da gözaltına alındı1998 yılında PKK lideri Abdullah Öcalan, Suriye'den ayrılmasının ardından Avrupa'da yeni bir ülkeye sığınma arayışı sırasında İtalya'ya gitti. Öcalan 12 Kasım tarihinde Moskova üzerinden Roma'ya ulaştı.

İtalyan güvenlik makamları, Almanya tarafından çıkarılmış uluslararası yakalama kararı nedeniyle kendisini gözaltına aldı. Bu nedenle olayı doğrudan “Roma havaalanında yakalandı” şeklinde aktarmak mümkün olsa da süreç hukuki ve diplomatik boyutları olan bir gözaltıydı.

Türkiye Öcalan'ın iadesini talep etti. İtalya ise kendi hukukunda ölüm cezası riski ve diğer hukuki gerekçeler nedeniyle Türkiye'ye doğrudan iade konusunda çekinceler açıkladı. Almanya da bir süre sonra iade talebini aktif biçimde sürdürmedi.

Öcalan yaklaşık iki ay İtalya'da kaldıktan sonra Ocak 1999'da ülkeden ayrıldı. Çeşitli ülkelerde kaldıktan sonra 15 Şubat 1999 tarihinde Kenya'nın başkenti Nairobi'de Türk güvenlik güçlerinin operasyonuyla Türkiye'ye getirildi. Daha sonra yargılanarak ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edildi.

1999 - Düzce depremi büyük yıkıma yol açtı1999 yılında Marmara Depremi'nin üzerinden yalnızca birkaç ay geçmişken Düzce ve çevresi 12 Kasım akşamı yeni bir büyük depremle sarsıldı. Saat 18.57'de meydana gelen depremin büyüklüğü 7,2 olarak açıklandı.

Merkez üssü Düzce olan sarsıntı Bolu, Kaynaşlı ve çevredeki çok sayıda yerleşimde ağır hasara yol açtı. Deprem Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın Düzce segmentinde meydana geldi. Can kaybı konusunda ilk dönem kaynaklarında farklı rakamlar yayımlandı.

Resmî kayıtlarda 845 kişinin hayatını kaybettiği ve yaklaşık 4.948 kişinin yaralandığı bilgisi yaygın olarak kabul edilmektedir; eski bazı kaynaklarda ölüm sayısı 894 olarak da geçmektedir. Binlerce bina yıkıldı veya ağır hasar gördü.

İstanbul ve Ankara dahil geniş bir bölgede deprem güçlü biçimde hissedildi. 17 Ağustos Marmara Depremi'nden sonra yaşanması, Türkiye'deki yapı güvenliği ve deprem yönetmeliği tartışmalarını daha da yoğunlaştırdı. Düzce daha sonra il statüsüne kavuştu ve yeniden yapılanma süreci başlatıldı.

2001 - American Airlines'ın 587 sefer sayılı uçağı New York'ta düştü2001 yılında American Airlines'a ait Airbus A300 tipi yolcu uçağı New York'taki John F. Kennedy Havalimanı'ndan kalktıktan kısa süre sonra Queens bölgesine düştü.

587 sefer sayılı uçak Dominik Cumhuriyeti'nin başkenti Santo Domingo'ya gidiyordu. Kaza 12 Kasım tarihinde kalkıştan yalnızca birkaç dakika sonra meydana geldi. Uçağın dikey kuyruğu uçuş sırasında gövdeden ayrıldı ve pilotlar kontrolü kaybetti.

Uçakta bulunan 260 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Yerde bulunan beş kişinin de ölmesiyle toplam can kaybı 265'e ulaştı. Olay 11 Eylül saldırılarından yalnızca iki ay sonra meydana geldiği için ilk anda terör saldırısı şüphesi doğdu.

Ancak soruşturmada terör bağlantısı bulunmadı. ABD Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu, yardımcı pilotun öndeki uçağın oluşturduğu türbülansa verdiği aşırı dümen kumandalarının kuyruk yapısında büyük kuvvet oluşturduğunu belirledi. Kaza ABD havacılık tarihinin en ölümcül facialarından biri oldu.

2003 - BİLSAT uydusundan Türkiye'ye görüntüler ulaşmaya başladı2003 yılında Türkiye'nin yer gözlem uydusu BİLSAT'tan elde edilen görüntüler kullanılmaya başlanarak Türkiye'nin uydu teknolojisi çalışmalarında önemli bir aşamaya ulaşıldı. BİLSAT, TÜBİTAK Bilgi Teknolojileri ve Elektronik Araştırma Enstitüsü ile İngiliz Surrey Satellite Technology şirketinin iş birliğiyle geliştirildi.

Uydu 27 Eylül 2003 tarihinde Rusya'daki Plesetsk Uzay Üssü'nden fırlatılmıştı. Projede yalnızca hazır bir uydu satın alınması değil, Türk mühendislerin teknoloji transferi yoluyla uydu tasarımı ve işletimi konusunda deneyim kazanması hedeflendi.

Kasım ayında uydudan gelen görüntüler işlenmeye ve kullanılmaya başladı. BİLSAT üzerinde çok bantlı görüntüleme kameraları bulunuyordu. Elde edilen veriler çevre, tarım, şehirleşme ve afet izleme gibi alanlarda değerlendirildi.

Proje daha sonraki RASAT ve GÖKTÜRK uydu çalışmalarına önemli mühendislik birikimi sağladı. BİLSAT 2006 yılında batarya sistemindeki sorun nedeniyle görev dışı kaldı. Buna rağmen Türkiye'nin yerli uydu teknolojileri tarihinde önemli bir başlangıç noktası olarak kabul edilmektedir.

2004 - Mahmud Abbas Filistin Kurtuluş Örgütünün başına geçti2004 yılında uzun yıllar Filistin hareketinin liderliğini yapan Yaser Arafat'ın ölümünün ardından Filistin Kurtuluş Örgütünde yeni liderlik dönemi başladı. Arafat 11 Kasım tarihinde Fransa'da hayatını kaybetti.

Ertesi gün Filistinli siyasi kurumlar liderlik boşluğunu doldurmak amacıyla toplandı. Mahmud Abbas, Filistin Kurtuluş Örgütü Yürütme Komitesinin başkanlığına seçildi. Abbas uzun yıllardır Fetih hareketinin ve FKÖ'nün üst düzey yöneticilerinden biriydi.

Ahmed Kurey Filistin Yönetimi Başbakanı olarak görevini sürdürürken, geçici devlet başkanlığı görevi anayasal olarak Meclis Başkanı Rawhi Fattouh'a geçti. Mahmud Abbas daha sonra Ocak 2005'te yapılan seçimleri kazanarak Filistin Yönetimi Başkanı oldu.

Abbas'ın liderliği İsrail ile barış görüşmeleri, Gazze-Batı Şeria siyasi bölünmesi ve Hamas ile yaşanan rekabet tarafından şekillendi. Arafat'ın ölümünden sonraki geçiş Filistin siyasetinin en önemli liderlik değişimlerinden biri oldu. Abbas uzun yıllar FKÖ ve Filistin Yönetimi'nin en etkili siyasi figürü olarak kaldı.

2011 - Silvio Berlusconi Başbakanlıktan istifa etti2011 yılında İtalya Başbakanı Silvio Berlusconi, ülkenin ağır borç krizi ve artan siyasi baskılar nedeniyle görevinden istifa etti. Avrupa'daki borç krizi İtalya'nın devlet tahvili faizlerini hızla yükseltmiş ve piyasalarda ülkenin borçlarını sürdürebilmesine ilişkin kaygılar artmıştı.

Berlusconi hükûmeti parlamentodaki çoğunluğunu da giderek kaybediyordu. 8 Kasım'da yapılan kritik oylamada hükûmetin yeterli desteği artık sağlayamadığı ortaya çıktı. Berlusconi, ekonomik reform paketinin parlamentodan geçmesinin ardından istifa edeceğini açıkladı.

Paket 12 Kasım tarihinde kabul edildi. Aynı gün Berlusconi Cumhurbaşkanı Giorgio Napolitano'ya istifasını sundu. Roma'da toplanan bazı göstericiler istifayı kutladı. Cumhurbaşkanı daha sonra ekonomist Mario Monti'yi yeni hükûmeti kurmakla görevlendirdi.

Monti teknokrat ağırlıklı bir kabine oluşturdu. Berlusconi'nin istifası, Avrupa borç krizinin bir ülkenin siyasi yönetimini doğrudan değiştirdiği en dikkat çekici örneklerden biri oldu.

2014 - Philae, 67P kuyruklu yıldızına indi2014 yılında Avrupa Uzay Ajansının Rosetta uzay aracından ayrılan Philae iniş aracı, 67P/Churyumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızının yüzeyine ulaşarak uzay araştırmaları tarihinde bir ilke imza attı. Rosetta 2004 yılında fırlatılmış ve yaklaşık on yıllık yolculuğun ardından 2014'te kuyruklu yıldıza ulaşmıştı.

Philae 12 Kasım tarihinde ana uzay aracından ayrıldı ve yaklaşık yedi saatlik inişin ardından yüzeye temas etti. Ancak iniş sırasında yüzeye sabitlenmesini sağlayacak zıpkınlar çalışmadı. Araç ilk temasın ardından yeniden yükseldi ve yüzeyde iki kez sekerek planlanan bölgeden farklı, daha gölgeli bir noktaya yerleşti.

Buna rağmen bilimsel cihazlarının büyük bölümü kısa süre içinde veri toplamayı başardı. Philae yüzeyin yapısı, bileşimi ve organik moleküller hakkında önemli bilgiler gönderdi. Güneş ışığının yetersizliği nedeniyle bataryaları birkaç gün içinde tükendi.

Araç daha sonra kısa süreli olarak yeniden iletişim kurdu. Philae, bir kuyruklu yıldızın yüzeyine kontrollü biçimde ulaşan ilk uzay aracı olarak tarihe geçti.

Tarihin izinde bir gün: 12 KasımHer yılın her günü, tarih sayfalarında yeni bir hikâye anlatır. Bugün, 12 Kasım'ın geçmişten günümüze uzanan izlerine birlikte göz attık. Yarın, tarihin başka bir sayfasında yeniden buluşmak üzere.