Boşboğazlığın üç alameti

1-Aklından geçeni otomotikman diline havale etmek.

2-Ağzından çıkanın muhtemel etki ve sonuçlarını hesap edip, kestirememek.

3-Sonuçta pişman olup; yahu ben ne halt ettim, hay dilim kopaydı keşke! demek…

Bülbül’ün çektiği dili belasıdır diye manidar bir atasözümüz vardır ki boşboğazlık kelimesinin işaret ettiği anlam alanlarına yakın, belki de benzer durumları ifade için zaman zaman söylenir. Özellikle Şark Edebiyatında; milyonlarca şiire, gazele, şarkıya ilham kaynağı olmuş bu güzel ötüşlü efsanevi kuş; gönül çelici ve ruhları okşayıcı tatlı diliyle kimseye bir kötülük etmiş tabi ki değildir, aksine kendisi gadre uğratılmış, yaşadığı doğal ortamlardan, ölümsüz aşkı olan gül’ün dalından koparılarak kafeslere kapatılmıştır.

Kimbilir ‘bülbülün çektiği dili belasıdır’ sözünde vurgulanmak istenen belki de bu esaret durumudur.

Yukarıda üç alametini verdiğim, boşboğazlık olarak nitelendirilen insani zaafiyet çoğunlukla dilini tutamayıp, düşüncesizce konuşmak olarak değerlendirilip, tarif edilir. Ağzını her açtığında çam üstüne çam devirenleri bazen sempatik, sevimli bulup; gaflarını tebessümle karşılayabildiğimiz gibi bazen de canımızı sıkıp, sinirlerimizi hoplattığı için onlardan, halk tabiriyle, acayip gıcık da kapabiliriz.

Demem o ki tepki duruma göre değişebilir. Misalen: Esprili bir laf edeyim de dinleyenleri güldüreyim düşüncesiyle; ‘olmayasın üç beldenin birinden, Divriği’den, Darende’den, Gürün’den’ derken, bu sözlerini işitenler arasında, saydığı bu üç beldeden enaz birinin olabileceğini hiç aklına getirmeyen hatip hoşgörüyle karşılanacağı gibi, sinirli bir Divriğili, Darendeli yahut Gürünlü’nün hışmına da uğrayabilir, yakasına yapışılıp, kendisine “Ulan ne kötülük gördün bizden?

Behey densiz, deyyus herif!” filan denebilir. Aynı şekilde ‘filanca köyden adam çıkmaz’ diye pişpirik attığı kahvede salvo atışlar yapan biri, yan masada oturan ve adam çıkmaz dediği köyden diğer biri tarafından feci şekilde hırpalanabilir.

Yahut; kısa boylu, bodur kimseleri aşağılamak için halk arasında türetilmiş saçma bir söz olan “g.tü yere yakından uzak duracaksın” lafını bu tarife tıpatıp uyan birine söyleyenin karşılaşacağı tepkiyi varın siz tahmin veya tahayyül edin. Karakter olarak; belki hiç de uzak durulması gereken tehlikeli tipler kategorisine sokulmayacak birisi olan adamcağız herhangi sert bir tepki vermeyip sadece üzülüp, incinecektir.

Boşboğazlık esas itibariyle art niyetle ve kasten birini, yahut birilerini yaralayıp incitmek, hakaret edip, aşağılamak şeklinde cereyan eden iradi bir durum değildir bence. Başta da belirttiğim üzere düşüncesizce sarfedilen sözler, genelde sahibine sonradan pişmanlık getirir.

Öyle ki boşboğazlık eden kişi utanç ve üzüntüyle kendini suçlayıp cezalandırmak ister ve “Hay! keşke dilim kopsaydı da böyle laflar etmeseydim” der. Kuşkusuz hepimiz zaman zaman boşboğazlık etmiş, sonra pişmanlık hatta belki de utanç duymuşuzdur, hiçbir ademoğlu bu kaçınılmaz hayat kaidesinden vareste tutulamaz.

Nitekim size bu satırları yazanın da; bu mevzudaki kendi iç konuşmaları ve hayıflanmalarını bir duysanız eminim şaşırırsınız.

Zengin Türkçemiz’de kelime tükenmez evelallah. Bir de nerde ne bulsa onu ağzına sokup yiyenleri tarif için “pisboğaz” kelimesi vardır ki; kanımca, boşboğaz’la bu ikisi aynı aileden gelmektedir. Biri ne bulsa ağzına sokanı, öteki de aklından ne geçse ağzından çıkarını tasvir eden çok çarpıcı kelimelerdir.

Dedim ya zengin dilimiz müthiş bir hazinedir kelime, deyim, atasözü ganidir. “Boğaz dokuz boğumdur” diye bir atasözümüz vardır ki anlamak isteyene çok şey anlatır. İçinizden geçen düşünce yahut duyguları dile dökerken aklın süzgecinden geçirin, dokuz kere düşünün, onuncuda konuşun der.

Bu atasözünde önemi vurgulanmak istenen ‘ihtiyatlı olmak’ kavramını biraz abartılı bulabiliriz ama bu sözün güzelliğine ve isabetli dokusuna bir halel getirmez. Zira ağzımızdan çıkanlar muhataplarınca her zaman “boşboğazlık” olarak değerlendirilip hoş karşılanmayabilir, düşüncesizce ettiğimiz bir çift sözden dolayı uğrayacağımız zararı telafi etmeye ne gücümüz ne de ömrümüz yetmeyebilir.

O yüzden sözün en güzelini, mümkün olduğunca akıl süzgecinden geçirerek, ölçüp tartarak söylemekte insan açısından her daim çok fayda vardır.

Koca Yunus boşuna dememiş: Söz ola kese savaşı, söz ola bitüre başı/Söz ola ağulu aşı balıla yağ ide bir söz….