Borsa stresi yalnızca cüzdanı değil, sağlığı da etkiliyor!

Kontrolsüz işlemlerin yatırımcıyı daha büyük zararlara sürükleyebileceğini belirten Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, "Kaçanı kovalıyor, kovaladıkça daha çok kaybediyor" diyerek piyasa stresinin yalnızca cüzdanı değil, genel sağlığı da tehdit ettiğine dikkat çekti.

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, yatırımcı psikolojisini, borsada kaybetme korkusunu, kayıpları geri kazanma çabasının oluşturduğu riskleri ve finansal stresin insan sağlığı üzerindeki etkilerini değerlendirdi.

Riskten kaçış kazanç hırsının önüne geçebiliyor

Finansal piyasalarda yatırımcıların risk karşısında farklı tepkiler verdiğini anlatan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kişilik özelliklerinin finansal kararlar üzerinde önemli rol oynadığını belirtti.

Bazı kişilerin risk almayı heyecan verici bulduğunu, bazılarının ise sahip olduklarını kaybetmemek için kazanç fırsatlarından vazgeçebildiğini ifade eden Tarhan, şöyle konuştu:

“Bazı kişiler de beyinleri savunmaya odaklı çalışırlar. Kaybetmenin acısını yaşamaktansa kazanmaktan vazgeçerler bu kişiler. Hep savunma halinde çalışır. Kişilik yapısıyla ilgili. Yani bir olay olduğu zaman hemen beyinleri onların, futbolda defans gibidirler. Devamlı hep kaybetme korkusuyla hareket ederler.”

Kritik Soru: "Bu kaybı göğüsleyebilir miyim?"

Finansal piyasalarda risk almanın tamamen yanlış olmadığını ancak riskin hesaplanabilir olması gerektiğini dile getiren Prof. Dr. Tarhan, “Burada onun arasındaki dengeyi bulmak, yani hesaplanabilir riskleri desteklemek gerekiyor.

Burada gençler hesaplanabilir bir riske giriyorsa, kaybetmeyi göze alıyorsanız o riske girilir. Kaybettiğin zaman yıkılmayacaksanız o riske girin. Kaybettiğin zaman tolere edemeyecekseniz girmeyin o riske. Buradaki ölçü o. ‘Kaybettiğim zaman ben bunu tolere edebilir miyim?’ sorusunu sorsunlar.” dedi.

Yatırım kararlarında yalnızca beklentilerle hareket edilmemesi gerektiğini kaydeden Tarhan, ekonomik gerçekler ile kişisel arzular arasında denge kurulmasının önemine işaret etti.

Piyasalardaki en büyük tehlike: İntikam trade

“İntikam trade'i” konusuna değinen Prof. Dr. Tarhan, bu davranışın temelinde duygu yönetimindeki sorunların bulunduğunu söyledi.

Kaybettiği parayı geri kazanmaya odaklanan yatırımcının çoğu zaman daha fazla risk aldığını belirten Tarhan, şöyle devam etti:

“Burada duygu yönetiminde sorun oluyor kişilerde. Kişi intikam ticareti yapıyor. Yani burada kaybı kovalamaya çalışıyor. Kaybı kovalıyor, kovaladıkça yakalamaya çalışıyor. O kaçıyor, o yakalıyor ve burada zararı daha çok büyütüyor. Çünkü kaybetmekten korkuyor.”

Kayıpları geri kazanma çabasının zamanla kontrolsüz bir davranış biçimine dönüşebileceğine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, yatırımcının para kazanma arzusunu yönetemediğinde yeni ve daha büyük kayıplarla karşılaşabileceğini ifade etti.

“Burada da para aşkı var. O konudaki aşırı arzusunu, isteğini yönetememe oluyor. Kaçanı kovalıyor, kovaladıkça daha çok kaybediyor.” diyen Tarhan, bu davranışın psikolojideki bazı zihinsel yanılgılarla yakından ilişkili olduğunu anlattı.

Kontrolsüz duygular aklı köreltiyor

İntikam trade'i davranışının “batık bedel yanılgısı” ile benzerlik gösterdiğini dile getiren Prof. Dr. Tarhan, kişinin geçmişte yaptığı yatırımları veya yaşadığı kayıpları gerekçe göstererek yanlış bir kararı sürdürmesinin daha büyük zararlara neden olabileceğini söyledi.

Kayıpları kabullenemeyen yatırımcıların gelecekte elde etmeyi umdukları kazanca odaklanarak mevcut riskleri göz ardı edebildiğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, şunları söyledi:

“Kazanma ihtimalini kaybetme korkusundan daha yüksek tutuyor. Gelecekteki hazlar daha çok kişiye güven veriyor, korkusunu gideriyor ama kaybetme riskini görmüyor. Zihinsel körlük oluşuyor bu kişilerde. Duygular aklı köreltiyor.”

Bu tür davranışların yalnızca maddi kayıplara değil, ciddi psikolojik sorunlara da yol açabildiğini ifade eden Prof. Dr. Tarhan, finansal kayıplar nedeniyle psikiyatri kliniklerine başvuran kişilerin bulunduğunu kaydetti.

Borsada ayı mı, boğa mı, yoksa bilge baykuş mu?

Finansal piyasalarda yükselişlerin “boğa”, düşüşlerin ise “ayı” sembolleriyle ifade edildiğini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, bu iki sembolün yatırımcı psikolojisindeki umut ve korku duygularını temsil ettiğini söyledi.

Boğa piyasasının yükseliş ve kazanç beklentisiyle, ayı piyasasının ise kaybetme korkusuyla ilişkilendirildiğini belirten Tarhan, her iki durumda da duygusal karar verme riskinin ortaya çıkabileceğini ifade etti.

“Birisi ümitle, aşırı kazanç beklentisiyle hareket ediyor; diğer taraftan da düşüş esnasında kayıptan kaçınma refleksiyle hareket ediyor. Birisi haz veriyor, diğeri acı veriyor.” diyen Tarhan, yatırımcıların sağlıklı karar verebilmeleri için üçüncü bir yaklaşım benimsemeleri gerektiğini dile getirdi.

Başarılı yatırımcının anahtarı: "bilge baykuş" yaklaşımı

Borsada yatırımcıların yalnızca yükseliş beklentisine veya düşüş korkusuna göre hareket etmemesi gerektiğini belirten Tarhan, bu yaklaşımı “bilge baykuş” sembolüyle anlattı.

“İnsanın doğru karar vermesi için ne ayı gibi davranması gerekiyor ne de boğa gibi davranması...” diyen Tarhan, şöyle devam etti:

“Üçüncü bir hayvana ihtiyaç var. Böyle durumlarda ben şu anda duygularıyla karar vermek yerine ‘Ben bu yatırımı sıfırdan yapsaydım ne karar verirdim?’ diyerek, düşünerek hareket etmesi... Bu bir hayvan sembolü varsa bu bilgeliğin sembolü olan baykuş olur.”