Üç kuşak, bir mücadele: Hakan Akpınar Serencam'ı anlattı

Gazeteci-yazar Hakan Akpınar, Gazeteciler Cemiyeti Başkanı Nazmi Bilgin’in üç kuşaklık aile hikayesini konu alan “Serencam” kitabını 24 Saat’e anlattı. Kitabında Türkiye’nin siyasi tarihiyle birlikte basın özgürlüğü mücadelesine ve gazetecilik mesleğindeki değişimlere yer verdiğini belirten Akpınar, eserin ortaya çıkış sürecini ve araştırma sırasında kendisini etkileyen olayları paylaştı.

Gazeteci-yazar Hakan Akpınar’ın kaleme aldığı, Gazeteciler Cemiyeti Başkanı Nazmi Bilgin’in yaşamını ve ailesinin üç kuşaklık geçmişini konu alan “Serencam - Üç Kuşak Bir Ömür”, Dorlion Yayınları etiketiyle okurlarla buluştu. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden günümüze uzanan 400 sayfalık eser, İbrahim Nazmi Bey, gazeteci ve eski Devlet Bakanı Mehmet Turhan Bilgin ile Gazeteciler Cemiyeti Başkanı Nazmi Bilgin’in yaşamlarını ele alıyor.

Üç kuşağın hikayesinden hareketle Türkiye’nin siyasi ve toplumsal değişimini anlatan kitap, basın özgürlüğü mücadelesine ve gazetecilik mesleğinin geçirdiği dönüşüme de yer veriyor. Kitabın yazarı Hakan Akpınar ile Serencam’ın ortaya çıkışını, araştırma sürecinde karşılaştığı olayları ve üç kuşağı birbirine bağlayan ortak değerleri konuştuk.

Serencam'ın doğuşu: Üç kuşağın mücadele hikayesi 1.Serencam, yalnızca Nazmi Bilgin’in yaşamını değil, üç kuşaklık bir aile tarihini ele alıyor. Sizi bu kitabı yazmaya yönelten ne oldu? Bu ailenin hikâyesinde anlatılmaya değer bulduğunuz en önemli özellik neydi?

Hakan Akpınar – Esasında bu kitabın doğuşu da başlı başına güzel bir hikâyedir. Bir gün Cemiyet’te Nazmi Bey ile sohbet ederken kendisine, "Neden hatıralarınızı yazmıyorsunuz?" diye sordum. Hatıralarını kaleme almayı kesinlikle istemediğini söyledi.

Gerekçe olarak da geçmişteki olumsuz konuları gündeme getirmek istemediğini; hayatta olan ya da aramızdan ayrılan kişileri incitebilecek bilgi ve değerlendirmelerin, onların yakınlarını üzeceğini belirtti. Hiç unutmam, bu hususta Türk siyasetinin çınarlarından biri olan merhum Osman Bölükbaşı ile olan bir hatırasını aktarmıştı.

Nazmi Bey, benim kendisine yönelttiğim bu soruyu uzun yıllar önce Osman Bölükbaşı’na sormuş ve şu cevabı almıştı: “Hatıralarımı yazmayacağım. Pek çok ihanete uğradım; öyle ki göğsüm Karacaahmet Mezarlığı’na döndü. Eğer bu vefasızlıkları kâğıda dökersem, o insanların eşleri, çocukları, sevenleri kahrolur.

Onların hiçbir günahı yok. Masum insanlara bu haksızlığı yapamam, bu cezayı onlara kesemem.” Nazmi Bilgin, Bölükbaşı’nın bu sözlerini aktardıktan sonra bana, "Hakan Bey, bu sözler benim kulağıma küpe oldu. Kimsenin üzülmesini, incinmesini istemediğim için ben de anılarımı yazmak istemiyorum," dedi.

Bu sohbetin üzerinden uzunca bir zaman geçti. Bir gün Cemiyet’te yeniden bir araya geldiğimizde konuyu tekrar hatıralara getirdim; ama bu kez kendisine başka bir kapı araladım. Kitabı her türlü polemiğin ve olumsuzluğun üzerinde tutarak, sadece sıcak bir insan hikâyesi, yani edebi bir biyografi olarak kurgulamayı teklif ettim.

Kimseyi suçlamayacak, karalamayacaktık; yalnızca çocukluğundan günümüze Nazmi Bilgin’in yaşam öyküsünü yazacaktık. Bunu yaparken de bu yaşamı, Türk siyasi ve basın tarihinin nehir yatağında akıtacaktık. Nazmi Bey, bu teklifim üzerine biraz düşündü ve bir müddet sonra kitabın yazılmasına rıza gösterdi.

Böylece aylar süren uzun, titiz ve yorucu bir çalışmanın ardından ortaya "SERENCAM - Üç Kuşak Bir Ömür" başlıklı biyografi kitabımız çıktı. Bu aile hikâyesinde beni en çok cezbeden ve anlatılmaya değer bulduğum unsur, kuşaklar boyu süren o kesintisiz mücadele ruhu oldu.

Örneğin, Nazmi Bilgin’in dedesi ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kurucu önderlerinden olan İbrahim Nazmi Bey’in arkadaşlarıyla birlikte yürüttüğü Meşrutiyet mücadelesi tek kelimeyle büyüleyiciydi. Bu süreçte yakalanarak önce Manastır’a, ardından Fizan’a sürülmüş.

Bu arada Fizan deyip geçmemek gerekir; bugünkü Libya topraklarında, Osmanlı’nın muhalif ve tehlikeli gördüğü münevverleri gönderdiği o dipsiz, uçsuz bucaksız çöldür Fizan... Öte yandan Nazmi Bey’in gazeteci babası Mehmet Turhan Bey’in mücadelesi de çok kayda değer.

Erzurum’da Doğu Gazetesi’nin sahipliği ile başlayan bu zorlu yolculuk; sürgünler ve hapislerin ardından milletvekilliği ve bakanlık gibi çok önemli devlet görevlerine kadar uzanmış. Elbette dedesinin adını taşıyan Gazeteciler Cemiyeti Başkanı İbrahim Nazmi Bilgin’in kendi meslek hayatı ve uzun yıllara yayılan cemiyet yöneticiliği dönemleri de Türk basın tarihinin perde arkasına ışık tutan, çok ilginç ayrıntılar ve eşsiz hatıralar barındırıyor.

Ancak buralardaki sürprizleri ve o derin hafızayı artık kitabın okurlarına bırakalım. 2.Serencam, bir ailenin hikâyesi üzerinden Türkiye’nin siyasi tarihine ve gazetecilik mesleğinin geçirdiği değişimlere de ışık tutuyor.

Bu üç kuşağın yaşadıklarını bugünün Türkiye’si ve basın özgürlüğü açısından değerlendirdiğinizde nasıl bir tablo görüyorsunuz? Özellikle genç gazetecilerin bu kitaptan nasıl bir ders çıkarmasını istersiniz? Hakan Akpınar - Demokrasi mücadelesi ile basın özgürlüğü mücadelesi yan yana, beraber, hatta iç içe sürdürülür.

Demokrasinin temelinde var olan fikir ve ifade özgürlüğü, esasında basın özgürlüğünün de ön koşulu olan temel ilkedir. Gazeteci eğer yazdıklarını, ürettiklerini, görüşlerini veya haberlerini özgür bir şekilde kamuoyuna iletemiyorsa demokraside de bir sorun ve eksiklik vardır.

Demokrasinin geliştiği ülkelerde basın özgürlüğünün de ilerlemesi bunun tipik bir örneğidir. Gazetecilik faaliyeti, demokrasinin bir bileşenidir. Basının “Dördüncü Kuvvet Olarak”nitelendirilmesi boşuna değildir. Bu kitapta, özellikle genç meslektaşlarımın Türkiye’deki basın özgürlüğü mücadelesine dair çok kritik tarihsel kırılmalara tanıklık edeceğine hiç şüphe yok.

Kitapta, 1950’den günümüze uzanan süreçte basının ve gazetecilerin verdiği varoluş mücadelelerini, mesleki ahlaktaki aşınma ve yozlaşmaları, bu yozlaşmaya inatla karşı duran onurlu kalemleri derinlemesine ele aldım. Geleneksel Babıali Yokuşu’ndan günümüzün dijitalleşen medyasına uzanan bu geniş panoramayı hafızalarda yeniden canlandırmak, bana da tarifsiz bir mesleki tecrübe ve birikim kattı.

Cumhuriyet’in ilanından sonra bozkırın ortasında, Ankara’da yepyeni bir başkent basınının doğuşuna, mücadeleci bir gazeteci kuşağının yetişmesine odaklanmak benim için son derece heyecan verici bir yolculuktu. Bu bağlamda, Cumhuriyet kurulurken İstanbul basınının, yani Babıali’nin neden uzun süre Ankara’ya mesafeli kaldığını ve taşınmadığının perde arkasındaki sosyopolitik nedenleri de kitapta tüm açıklığıyla irdeledim.

Ayrıca, çatısı altında bulunmaktan onur duyduğum Gazeteciler Cemiyeti’nin tarihini, hafızasını ve hak arama mücadelesini de detaylı bir biçimde aktardım. Tüm bu yönleriyle çalışmamın, yalnızca bir biyografi kitabı değil, aynı zamanda geleceğin medyasını inşa edecek genç gazeteciler için rehber niteliğinde bir referans kaynağı olacağına inanıyorum.

3. Kitapta İttihatçı İbrahim Nazmi Bey’in sürgün yıllarından Mehmet Turhan Bilgin’in gazetecilik yaşamına ve Nazmi Bilgin’in meslek hayatına uzanan bir hikâye anlatıyorsunuz. Farklı tarihsel dönemlerde yaşamış bu üç kuşağı birbirine bağlayan ortak değerler neler?

Sizce aileden kuşaktan kuşağa aktarılan en güçlü miras ne olmuş? Hakan Akpınar – Evet, kitabın felsefesini ve kalbini çok iyi yakalayan bir soru… Farklı dönemlerde, bambaşka siyasi devirlerde yaşamış bu üç kuşağı birbirine bağlayan en temel ortak payda, hiç şüphesiz ki "mücadele azmi ve hürriyet tutkusudur." Dede İbrahim Nazmi Bey, mutlakiyet devrinin o baskıcı ikliminde hürriyet mücadelesi vermiş idealist bir Tıbbiyeli askerî hekimdi.

O; Mutlakiyet, Meşrutiyet ve Cumhuriyet gibi üç büyük devri birden göğüslemiş, bu toprakların geçirdiği tarihsel dönüşümün ve bizi bugünlere ulaştıran yolun açılmasında bizzat izi ve emeği bulunan çok kıymetli bir şahsiyet. Baba Mehmet Turhan Bilgin ise Cumhuriyet döneminde, çok partili hayata geçiş sancılarının yaşandığı yıllarda demokrasi ve basın özgürlüğü mücadelesi veren, bedel ödeyen bir gazeteci ve siyasetçiydi.

Gelelim bugüne... Torun İbrahim Nazmi Bilgin de Türk basın tarihinin en zorlu virajlarında, özellikle son çeyrek asırda, Gazeteciler Cemiyeti’ni fikir ve ifade özgürlüğü mücadelesinin tam merkezine konumlandıran, sahaya çıkaran ve mesleği koruyan ve kollayan bir cemiyet lideri.

Dolayısıyla bu ailede kuşaktan kuşağa aktarılan en güçlü miras; demokrasiye, hak arayışına ve özgür bir basına olan inançtır. Onlar, farklı zaman dilimlerinde yaşasalar da aynı fikrî nehirde yıkanmış, meşaleyi birbirine devrederek mücadeleyi bir asırdan fazla kesintisiz şekilde sürdürmüşlerdir.

4. Kitabı hazırlarken uzun bir araştırma süreci geçirdiğinizi tahmin ediyorum. Bu süreçte sizi en çok şaşırtan, etkileyen ya da daha önce bilmediğiniz hangi olayla karşılaştınız? Özellikle okurların da öğrendiklerinde şaşıracağını düşündüğünüz bir anı var mı?

Hakan Akpınar – Elbette hiç kolay bir süreç olmadı. Bir kitap kaleme almak, hele ki tarihsel bir fonun içinde üç farklı kuşağın izini sürmek, kelimenin tam anlamıyla meşakkatli bir serüvendi. Ancak süreci benim adıma kolaylaştıran ve hızlandıran en önemli unsur, Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet tarihine olan aşinalığımdı.

Bu arka plan bilgisi, kahramanlarımızın hikâyelerini doğru bir tarihsel kurguya oturtmamı sağladı. Zorlu ve zahmetli; ama bir o kadar da entelektüel haz veren bir yazım süreci oldu. Açıkçası, ortaya sadece bir hayat hikâyesi değil; basın ve siyaset tarihimiz açısından kaynak niteliği taşıyan bir başvuru eseri çıktığına inanıyorum.

Kitapta beni etkileyen pek çok hadise var. Lakin bir gazeteci-yazar olarak İttihat ve Terakki Cemiyeti ile Sultan II. Abdülhamid dönemlerini derinlemesine bilmeme rağmen, İttihatçı İbrahim Nazmi Bey’in hikâyesinde öyle bir an var ki beni hem çok şaşırttı hem de kendisine olan hayranlığımı katbekat artırdı.

İbrahim Nazmi Bey, 1894 yılında derdest edilip ağır işkencelerden geçiriliyor. Henüz 20’li yaşlarının başında, idealist bir komitacı münevver olan bu genç adam, o ağır baskı altında ne arkadaşlarını ele veriyor ne de davasından ödün veriyor.

Hatta işkence sırasında konuşmayı bir kenara bırakın, hücresinde bağıra çağıra Namık Kemal’den hürriyet beyitleri okuyarak kendisini sorgulayanlara meydan okuyor. Üstelik onu sorgulayan sima da sıradan biri değil: Dönemin en korkulan, en kudretli isimlerinden biri olan Yedi-Sekiz Hasan Paşa (Beşiktaş Karakol Komutanı).

Tarihe ve o döneme aşina olanlar, Hasan Paşa’nın karşısında susmanın, bu şekilde ona kafa tutmanın ne demek olduğunu, nasıl bir cesaret gerektirdiğini çok iyi bilirler. İbrahim Nazmi Bey, günlerce, haftalarca süren işkenceli sorgudan ser verip sır vermeden çıkıyor ve bu dik duruşunun bedeli olarak da Fizan’a sürülüyor.

Bir gencin, inandığı değerler uğruna sergilediği bu güçlü irade, okurların da tüylerini ürpertecek ve onları etkileyecektir diye düşünüyorum. 5. Nazmi Bilgin’i kamuoyu daha çok gazeteci ve Gazeteciler Cemiyeti Başkanı kimliğiyle tanıyor.

Ancak kitabınızda onun aile yaşamına, dostluklarına ve kişisel hikâyesine de yer veriyorsunuz. Kitabı hazırlarken kamuoyunun tanıdığı Nazmi Bilgin’in dışında nasıl bir insan portresiyle karşılaştınız? Hakan Akpınar – Evet, bu soruyla birlikte aslında kitabın en keyifli ve en sıcak yönlerinden birine dokunmuş olduk.

Belki biraz klasik bir tasvir gibi görünecek ama Nazmi Bilgin, dışarıdan bakıldığında son derece sert, disiplinli ve mesafeli duruşuyla tanınan bir isimdir. Ancak o zırhı aralayıp iç dünyasına sızmayı başardığınızda, sizi fazlasıyla şaşırtacak, çok naif insani özelliklerle karşılaşıyorsunuz.

İstanbul'da 9-15 Kasım kültür sanat etkinlikleri Öncelikle şunu rahatlıkla ifade edebilirim ki karşımızda son derece merhametli, anlayışlı ve her türlü kibirden arınmış bir insan portresi var. Meslek hayatında ve ikili ilişkilerinde asla tahammül edemediği şey ise iyi niyetin suistimal edilmesidir.

İnsanları hiçbir zaman etiketlerle değil; fikirleriyle, karakterleriyle ve şahsiyetleriyle değerlendiriyor. Örneğin gazeteciler arasında bir ayrım yaparken siyasi görüş farklılıklarına değil, bizi bir arada tutan ortak mesleki değerlere ve etik ilkelere odaklanıyor.

Elbette insanları siyasi görüşlerine göre kategorize etmiyor ama buradaki en önemli nüans şu: Cumhuriyet sevdalısı ve Türkiye aşığı bir aile geleneğinden süzülüp geldiği için, bu kurucu değerler onun asla taviz vermeyeceği kırmızı çizgileridir. Nazmi Bey’in hayata ve insanlara bakarken kullandığı, adalet duygusuyla örülmüş kendine has bir terazisi var; herkesi ve her şeyi o hassas terazide tartıyor.

Şüphesiz, arkasında bıraktığı o köklü geçmişin ve mesleki olgunluk döneminin getirdiği o duruşun da karakterinin perçinlenmesinde payı çok büyük.