Sosyal medya yine mahkemede: Meta ve Snap, gençlere zarar iddiasıyla jüride

ABD'de sosyal medyanın genç kullanıcılar üzerindeki iddia edilen zararlarına ilişkin bir başka dönüm noktası niteliğindeki davada, Los Angeles'ta çarşamba günü jüri seçiminin başlaması bekleniyor; bu kez sanık sandalyesinde Meta ve ilk kez Snap oturacak. Son yıllarda sosyal medya şirketlerinin çocuklara ve gençlere verdikleri iddia edilen zararlarla ilgili binlerce dava, ABD'de yerel, eyalet ve federal mahkemelerde, ayrıca Fransa, İtalya, Danimarka ve Hollanda'daki Avrupa mahkemelerinde açıldı.

Sosyal medya platformları, algoritmalarının yarattığı tehlikeler nedeniyle dünya çapında tepkiyle karşı karşıya; Avustralya ve Avrupa'daki sosyal medya yasaklarından, çocukların çevrimiçi korunmasına dair sorumluluğu ebeveynlerden alıp yeniden platformlara yüklemeyi ve 15 yaş altına sosyal medya yasağı getirmeyi amaçlayan Avrupa Komisyonu'nun EU Kids Act önerisine kadar uzanan bir baskıyla karşılaşıyor. ABD'deki ve dünyanın diğer yerlerindeki davalar, şirketleri platformlarını ve özelliklerini daha güvenli hale getirmek için kayda değer değişiklikler yapmaya zorlayarak benzer bir etki yaratıyor.

Meta ve YouTube, bu yıl mart ayında sonuçlanan ilk ABD davasını kaybetti; jüri, baş harfleri KGM olan genç bir kullanıcıya verdikleri zarar nedeniyle iki şirketi birlikte sorumlu buldu ve teknoloji devlerine toplam 6 milyon dolar (5,4 milyon avro) ceza ödemeleri talimatını verdi. Meta o dönemde karara “saygıyla katılmadıklarını” açıkladı.

Snap ve TikTok, dava başlamadan önce KGM ile uzlaşmaya varmıştı. Birkaç ay sonra Snap, TikTok ve YouTube, ağustosta görülmesi planlanan başka bir dava için de uzlaşma yoluna gitti; davacı RKC olarak anılan kişi, bunun ardından Meta'ya yönelik kalan iddialarını da geri çekti ve Instagram ile Facebook'un sahibi şirket, herhangi bir uzlaşma ödemeden yargılamadan kurtulmuş oldu.

Yeni davada TikTok ve YouTube da başlangıçta sanık olarak yer alıyordu, ancak iki şirket de baş harfleri SJ ve KDB olan davacılarla yargılama başlamadan önce uzlaşma anlaşmasına vardıklarını, avukatları aracılığıyla duyurdu. Avukatlara göre Meta ise davacılardan SJ ile anlaşmaya vardı, ancak KDB ile henüz uzlaşmadı.

Kaliforniya'da görev yapan bir eyalet yargıcı, iki dosyayı tek bir davada birleştirdi. Açılış konuşmaları 4 Kasım'da başlayana kadar ek bir uzlaşma sağlanmazsa, yeni dava Meta ve Snap'in birlikte sanık olduğu bir yargılamayla devam edecek.

Kasım ortasından itibaren, Meta CEO'su Mark Zuckerberg, Instagram yöneticisi Adam Mosseri ve Snap CEO'su Evan Spiegel'in de aralarında bulunduğu kilit tanıkların kürsüye çıkması bekleniyor. Bu ayın başlarında New Mexico'da bir yargıç, Cambridge Analytica skandalıyla bağlantılı bir dosyada, Meta'nın eyaletteki kullanıcıları verilerinin nasıl kullanıldığı konusunda aldattığına hükmedilmesinin ardından, şirkete 25 milyar dolar (22,5 milyar avro) ödeme cezası verdi.

New Mexico'da bir jüri, daha önce de sosyal medya devini çocuklara verdiği zararlar nedeniyle sorumlu bulmuş ve toplam 942 milyon dolar (846,7 milyon avro) tutarında ceza kararı çıkarmıştı. Ağustosta Meta, Kaliforniya'da görülen bir davanın birkaç gün sonrasında 52 başsavcı ile vardığı uzlaşma kapsamında, 18 milyar doların (16,1 milyar avro) üzerinde ceza ödemeyi ve gençlere yönelik Instagram ile Facebook'ta değişikliğe gitmeyi kabul etti.

Bu uzlaşmanın bir bölümünde YouTube ve TikTok'un da günlük ekran süresini sınırlamak gibi benzer değişiklikleri kendi ürünlerinde hayata geçirmesi şart koşuldu.'Bağımlılık yapıcı ve sorunlu'Dünyanın dört bir yanında düzenleyiciler, gençlerin sosyal medya kullanımını sınırlamaya ya da tamamen yasaklamaya çalışırken, ABD'deki davalar sosyal medya şirketlerinin bağımlılık yapıcı tasarım anlayışı ve aldatıcı uygulamalarına ilişkin iddialara odaklanıyor. Kasım ayında Los Angeles'taki iki davacının – SJ ve KDB'nin – avukatları, müvekkillerinin 13 ve 15 yaşlarında sosyal medya kullanmaya başladıklarında “bağımlılık yapıcı ve sorunlu” uygulamalara maruz kaldıklarını savunacak, mahkeme dosyalarına göre.

Illinois'te yaşayan ergen SJ'nin, Snap'in geliştirdiği Snapchat'i kompulsif biçimde kullanmaya başladığı ve bunun ardından ruh sağlığı sorunları, yeme bozukluğu ve kendine zarar verme davranışları geliştirdiği iddia ediliyor. Mississippi'li 18 yaşındaki KDB'nin de Meta ve Snap ürünlerini benzer şekilde zorlayıcı bir biçimde kullanmaya yöneldiği, bunun da ruhsal ve fiziksel sağlığında bozulmaya yol açtığı öne sürülüyor.

Meta bu tür iddiaları daha önce reddetmişti.“Asılsız davalara karşı kendimizi savunmaktan vazgeçmeyeceğiz” diyen şirket, temmuz ayında AFP'ye konuşmuştu. Snap ise Snapchat'in, öncelikle mesajlaşma platformu olmasına vurgu yaparak, uygulamasının Meta'nın Instagram ve Facebook'undan farklı olduğunu savunmayı planlıyor.

Bir Snap sözcüsü açıklamasında, “Kanıtların, topluluğumuzu her şeyin önünde tuttuğumuzu ve bu iddiaların davacıların Snapchat deneyimlerini ve platformumuzun nasıl tasarlandığını temelden çarpıttığını göstereceğine inanıyoruz” dedi. Sosyal medyanın zararları küresel bir kaygıABD sınırlarının dışında, sosyal medya şirketleri özellikle Avrupa'da ciddi bir hukuki baskıyla karşı karşıya.

Fransa son iki yılda TikTok'a karşı açılan tam üç davaya sahne oldu. Kasım 2024'te yedi aile, TikTok'un gençleri zararlı içeriklere maruz bıraktığını iddia eden ortak bir dava açtı. Dava, bu yıl mayıs ayında bir sivil dosyadan ceza dosyasına dönüştü ve davaya taraf aile sayısı 7'den 16'ya çıktı.

Bu davaların öncesinde, Marie adlı 15 yaşındaki bir kız çocuğunun annesi, 2023'te TikTok'a karşı bireysel bir suç duyurusunda bulunmuş ve bu şikayet sonraki adımlar için zemin hazırlamıştı. Davanın avukatları dosyayı Avrupa Komisyonu'nun dikkatine sundu.

Komisyon, bunun ardından TikTok'un, çocukları çevrimiçi ortamda korumak için öngörülen güvenlik ve hesap standartlarını karşılamayarak AB'nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA) olarak bilinen çevrimiçi kurallarını ihlal ettiğine hükmetti. Bu arada İtalya'da, Ekim 2025'te İtalyan Ebeveynler Hareketi (MOIGE) ve aileler, 14 yaş altı için daha sıkı yaş doğrulaması, algoritmanın işleyişine dair daha fazla şeffaflık ve sonsuz kaydırma gibi karanlık desen özellikleri talep eden bir toplu dava açtı.

İlk duruşma bu yıl mayıs ayında Milano'da yapıldı. Meta ve TikTok, İtalyan mahkemelerinin şirketlerin kurumsal davranışlarıyla ilgili hüküm verme yetkisi olmadığı gerekçesiyle dosyanın reddini talep etti. Ancak savcılık avukatları, şirketlerin algoritmalarının bağımlılık yapıcı ve avcı doğasının ve platformların çocuklar için oluşturduğu risklerin farkında olduklarını gösteren yeni deliller sundu.

Eylül ayında İtalya, yapay zekâ ve öngörücü profillemeye ilişkin sivil ve kurumsal ceza sorumluluğunu açıkça tanımlayan yeni bir yasal çerçeveyi yürürlüğe koydu. Son duruşma 19 Kasım'da yapılacak ve yargıçların platformların uygulamaları hakkında karar vermesi bekleniyor.

Davacıların kazanması halinde, şirketler üçüncü taraflarca sertifikalandırılmış yaş doğrulama sistemleri kullanmak, davacıların “avcı” olarak tanımladığı özellikleri kaldırmak ve örneğin dopamin odaklı tasarımlarla ilgili sağlık uyarıları yayınlamak zorunda kalabilir. Avrupa düzeyinde Avrupa Komisyonu, bir süredir sosyal medya platformlarını mercek altında tutuyor.

Bu yıl şubat ayında Komisyon, TikTok'un tasarımının zorlayıcı kullanım göstergeleri, ekran süresi ve ebeveyn kontrollerine ilişkin kaygılar nedeniyle DSA'yı ihlal ediyor olabileceği sonucuna vardı. Komisyon, mart ayında Snapchat hakkında benzer bir soruşturma başlattı ve henüz nihai kararını açıklamadı.

Komisyon, nisan ve temmuz aylarında açıkladığı ayrı bulgularda, Meta'nın 13 yaş altındaki çocukları hizmetlerine erişmekten korumak için yeterli adım atmayarak ve sonsuz kaydırma ile otomatik oynatma gibi bağımlılık yapıcı tasarım özellikleri kullanarak DSA'yı ihlal ettiğini tespit etti ve bu özellikleri platformlarından kaldırmasını talep etti. Komisyon, temmuz ayında yayımladığı başka bir kararında, TikTok'un kamuya açık hesap ayarları üzerinden çocukların mahremiyeti ve güvenliğini yeterince koruyamadığını belirledi.