Sonu gelmeyen savaşlar çağında savaş ve barış

Bu makalede savaş ve barış kavramları çerçevesinde bundan böyle neyi düşünmemiz gerektiğini inceleyeceğiz. Konu kesinlikle bir polemoloji (savaş bilimi) meselesidir ve klasik uluslararası ilişkiler okumalarının ötesinde, savaşın doğası, sürekliliği ve sonuçlanma biçimleri üzerinden ele alınmalıdır.

Neleri tartışmak gerekir? Terimleri, yeni durumun özelliklerini, büyük güçlerin davranış kalıplarını ve bundan sonra beklenebilecekleri. Makalenin yönteminde notları göreceksiniz. Bunlar daha önce yazdıklarımdan referans verilen ifadelerdir.

Dolayısıyla metni notlarıyla birlikte takip etmenizi beklerim; zira değerli katkılarınız konuyu daha iyi tartışılır hâle getirecektir. Şimdi sırasıyla bakalım. Savaşlar artık bitmiyor. Bitmeyen savaşlar, uzun savaşlar, sonu gelmeyen savaşlar… Terimler arasında nüans vardır; ama öz aynıdır: Barışa çevrilmeyen, süren, donan, ısınan, tekrar soğuyan bir süreç.

Ukrayna’da da İran’da da karşı karşıya olduğumuz budur. Birbirine benzemeyen iki cephe, uzama hâliyle birbirine benziyor. Klasik okuma yetmez. Eskiden savaşın bir kazananı, bir kaybedeni olurdu; sonra masa kurulur, anlaşma imzalanır, barış ilan edilirdi.

Bugün bu beklenti yetersiz kalıyor. Clausewitz’in “savaş politikanın başka araçlarla devamıdır” f ormülü hâlâ geçerliliğini korusa da modern çok alanlı ortamda politikanın savaşın araçlarını ve sürekliliğini yeterince sınırlayamadığı açıktır.

1 5. nesil hibrit savaşlarda, cephesiz ve çok alanlı mücadelelerde zafer diye bir şey yoktur. Varsa durum değişikliği vardır. Rakibi daha kötü stratejik konuma taşımak; enerjiyi, teknolojiyi, coğrafyayı, boğazı, parayı kendi lehine yeniden konumlandırmak… Kazanım budur.

“Kim kazandı?” sorusu yerine “Kim durumu değiştirdi?” sorusu geçerlidir. Klasik zafer kavramı yerini enerji, nükleer, ittifak ve bilişsel metriklerle ölçülebilen kabul edilebilir stratejik durum değişikliğine bırakmıştır.

Konu spekülasyondan çıkarılıp yönetilebilir, ancak zor bir denklem olarak ele alınır. Bu çerçeve hem büyük güçlerin davranışını hem de güncel savaşların gidişatını açıklamakta işe yarar. 2, 3, 10 Yaşamın kendisi bir sonu gelmeyen savaş biçimidir.

Güç pozisyonunu elde etmek kadar, onu sürdürmek de savaştır. 11 Eylül sonrası “uzun savaş” çağının, 2015 sonrası “sonu olmayan savaş” şartlarının bugünkü hâli budur. Büyük güçler kendi aralarındaki dengeyi gözeterek hareket eder.

ABD ile Rusya, ABD ile Çin doğrudan savaşmaz; temassız savaşır. Vekâlet, hibrit, ekonomik, bilişsel ve siber araçlarla. Nükleer gerçeklik bunu zorunlu kılar. Açık savaş istemezler; ama savaşı politik hedef hâline getirmekten de çekinmezler.

Çünkü uzatma, kaynak tüketimi, yıpratma ve yeniden konumlanma onlara kazanç sağlar. Başat güçler için savaş kendi aralarında olabilirdi; diğer türden veya coğrafyalardakiler olsa olsa operasyon kabul edilebilirdi. Hem başat güçlerin savaşı demek, bir dünya savaşı demekti.

Dünya savaşı ise artık nükleer silah kullanmadan olmazdı. 4, 5, 12 Ukrayna’da cephe donmuş, ama tehdit kalkmamıştır. İran’da kinetik vuruşlar yerini Hürmüz baskısına, nükleer eşiğe ve ekonomik savaşa bırakmıştır. Ateşkesler olur, mutabakat metinleri yazılır; ama asıl tehdit ortadan kalkmaz.

Pes etmek yoktur, geri adım atmak vardır. Barışın gri tonları vardır. Anlaşmak bu kadar zor mudur? Evet, çünkü anlaşma artık klasik barış değil, durumun geçici olarak yönetilmesidir. Oyalama, baskı ve denge formülasyonu aynı anda işler.

6,7 Savaş 3 biçimde durur. Ya karar noktası gelir, ya donar, ya sürer. • Birincisi zafer sanılır; değildir. • İkincisi barış sanılır; değildir. • Üçüncüsü unutulur; asıl tehlikeli olan odur. Donmuş kriz, sürünen savaş ve karar noktası aynı şey değildir.

Karar noktası, tarafların “bu kadar yeter” diyebileceği, anlatıya çevrilebilecek bir eşiktir. Donma, kimsenin birbirini bitiremediği ve bitirmeyi de göze alamadığı yerde oluşur; resmî barış yoktur, ihlal hakkı saklıdır. Sürünen savaş ise ateşin tamamen kesilmediği, yoğunluğun düşüp yükseldiği, ne hattın kilitlendiği ne anlatının kapandığı yerdir.

İngilizcede protracted conflict, simmering conflict, neither war nor peace; Türkçede sürüncemede kalan savaş, kronik çatışma, düşük yoğunluklu harp. İran dosyası bugün karar noktasını arayan bir sürünen savaşa yakındır. Hürmüz kısmen işler, tam serbest değildir; nükleer altyapı hasarlıdır ama dosya kapanmamıştır.

Bu ayrım, güncel savaşları okurken medya ve siyasi söylemlerin sıklıkla karıştırdığı 3 farklı durumu netleştirir. 8 Bundan sonraki dönem de böyle olacaktır. Uluslararası normların eşiğinde, küresel çözüm bekleyen daha büyük sorunlar varken, savaşlar büyük güçlerin politik hedefi olarak kalacak.

Alışmamız gereken yeni normal budur. Klasik zafer beklentisi ve “savaş bitti, barış geldi” anlatısı, hem stratejik hem de politik olarak çökmüştür. Polemolojik bakış şarttır: Süreç yönetimi, durum değişikliği, büyük güçlerin denge gözeterek hareket etmesi.

Açısal farklar (kime göre, neye göre, ne zamana göre, hangi amaca göre) hesaba katılmadan yapılan değerlendirmeler eksik kalır. Bir alandaki “tam” hesap, diğerindeki boşluğu kapatmaz; aksine büyütür. “Klasik zafer yok, stratejik durum değişikliği var” tezi, bu etkileşimin modern ifadesidir.

Karar vericilerin ve kamuoyunun izlemesi gereken metrikler artık sadece toprak kazanımı veya ateşkes ilanı değil; enerji akışları, nükleer eşik, ittifak dayanıklılığı ve bilişsel etki göstergeleridir. 11 Savaş ve barış artık birbirinin zıddı değil, aynı sürecin farklı yoğunluklarıdır.

Bunu anlamak, hem gerçekçi olmak hem de stratejik uyanışı sürdürmek demektir. Klasik zafer yok; stratejik durum değişikliği var. Barış yok; yönetilen süreklilik var. Ve bu süreklilik, sonu gelmeyen savaşın ta kendisidir.

Karar noktasının belirlenmesinde maliyet eşiği, tırmanma kontrolü, fırsat penceresi ve göreli konum parametreleri esas alınır. Dengeleyiciler eklenmeden kurulan her denklem eksiktir. İllüzyon yoktur; gerçek üzerine kurulu bir değerlendirme şarttır.

Değişen gerçeklik, savaş ve barış kavramlarının yeniden düşünülmesini zorunlu kılmaktadır. Yönetilebilir, ancak zor bir denklemle karşı karşıyayız. 10 Uzmanlar polemolojik değerlendirme yapmalıdır. Ancak medya, politikacılar ve değişik disiplinlerden araştırmacılar, bundan böyle iddialı klasik savlarla bu işin uzmanlarının önünü tıkamamalıdır.

Bilakis, değişimi işaret edenlere kulak açmalıdır. Aksi hâlde yüzeysel okumalar, gerçeklikle arasındaki mesafeyi daha da açar ve stratejik uyanışı geciktirir. Notlar: 1. “Savaşların çeşitleri vardır; cephe savaşları, uzun savaşlar, donmuş savaşlar, sonu belli olmayan savaşlar, vs.

Diğer açıdan; ekonomik savaş, ticaret savaşı, istihbarat savaşı, teknoloji savaşı, vs. … Kesin sonuç almak yerine kazanım elde etmek var. Savaşların sonucu için illa ‘şu taraf kazandı’ denemez.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Yeni nesil savaşlar”, Independent Türkçe, 2 Haziran 2025.

2. “Zafer yok, durum değişikliği var.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Durum değişikliği: Küresel kaosun yönetimi ve aktörlerin stratejik handikapları”, Independent Türkçe, 13 Temmuz 2026. Ayrıca: “5. nesil hibrit savaşlarda zafer yerine stratejik yeniden konumlanma paradigması.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Yeni durum üstünlüğü ve durum değişikliği”, Independent Türkçe, 20 Haziran 2026.

3. “The decisive outcome of today’s wars is no longer marked by a ‘white flag’ or traditional declarations of victory. Instead, it lies in strategic gains, shifting regional and global balances in one’s favor, and managing uncertainty.

Peace processes operate in the same gray zone between war and peace.” — Gursel Tokmakoglu, “Russia-Ukraine and US-Iran Conflicts: An Analysis of Great Powers’ Protracted Wars and Strategic Gains”, Substack, 3 Haziran 2026. 4.

“Yaşamın kendisi bir Sonu Gelmeyen Savaş biçimidir.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Savaş ve vizyon”, Independent Türkçe, 22 Nisan 2025. (Aynı yazıda 11 Eylül sonrası “Uzun Savaşlar” ve 2015 sonrası “Sonu Olmayan Savaş / Endless, Forever, Perpetual War” tarifleri yer alır.) 5. “İkisi (ABD-Rusya) de birbirlerine karşı açık bir savaşı istemez, bu yolla dünya savaşı olmaz.” — Gürsel Tokmakoğlu, X paylaşımı, 12 Aralık 2025.

Temassız savaş ve büyük güç dengesi için ayrıca: Gürsel Tokmakoğlu, “Denklemler”, Independent Türkçe, 23 Haziran 2025. 6. “Ateşkesler olsa da asıl tehdit ortadan kalkmaz demek gerekiyor. Pes etmek yok, geri adım atmak var.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Yeni nesil savaşlar”, Independent Türkçe, 2 Haziran 2025.

7. “Anlaşmak bu kadar mı zor?” başlığı altında 5. nesil hibrit savaşta barışın gri tonları tartışılır. — Gürsel Tokmakoğlu, Independent Türkçe, Mayıs 2026 (Hürmüz bağlamı). 8. “Savaş 3 biçimde durur. Ya karar noktası gelir, ya donar, ya sürer. • Birincisi zafer sanılır; değildir. • İkincisi barış sanılır; değildir. • Üçüncüsü unutulur; asıl tehlikeli olan odur. … Donmuş kriz, sürünen savaş ve karar noktası aynı şey değildir. … Sürünen savaş ikisinin de olmadığı yerdir.

Ateş tamamen kesilmez. Yoğunluk düşer, yükselir, yine düşer. Ne hat kilitlenir ne anlatı kapanır.” — Gürsel Tokmakoğlu, “İran savaşı nereye gidiyor? Donma, karar noktası ve sürünen savaş”, Independent Türkçe, 29 Eylül 2026.

9. “Sonu olmayan savaş da ne demek? Her şeyin bir sonu olacak da savaşların mı olmayacak?” — Gürsel Tokmakoğlu, “Sonu olmayan savaş”, Independent Türkçe, 12 Eylül 2025. (Politik Merkez’deki “Sonu Gelmeyen Savaş Sürerken”, 14 Ağustos 2021 yazısı aynı çizginin erken ifadesidir.) 10.

“Bu çalışma, savaşların gidişatını belirsiz yaklaşımlardan arındırarak ‘stratejik durum değişikliği’ kavramı üzerinden analiz eder. Klasik zafer kavramının yerini, enerji, nükleer, ittifak ve bilişsel metriklerle ölçülebilen kabul edilebilir stratejik durum değişikliğine bıraktığı savunulur.

Karar noktasının belirlenmesinde maliyet eşiği, tırmanma kontrolü, fırsat penceresi ve göreli konum parametreleri esas alınır. Konu spekülasyondan çıkarılıp yönetilebilir, ancak zor bir denklem olarak ele alınır. İllüzyon yoktur; gerçek üzerine kurulu bir değerlendirme sunulmaktadır.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Savaşların gidişatı”, Independent Türkçe, 28 Ekim 2026.

11. “Açısal farklar 4 boyutta ortaya çıkar: kime göre, neye göre, ne zamana göre, hangi amaca göre. Bu boyutlar bağımsız değildir. Bir alandaki ‘tam’ hesap, diğerindeki boşluğu kapatmaz; aksine büyütür. ‘Klasik zafer yok, stratejik durum değişikliği var’ tezim, bu etkileşimin modern ifadesidir.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Stratejide eksik hesap ve açısal farklar: Siyasi aktörler perspektifinden polemolojik bir analiz”, Independent Türkçe, 2 Kasım 2026.

12. “Bugünün yöntemleriyle bu eylemler hâlen yapılabiliyorken, hem gelişmiş şekli olarak kabul edildiği üzere hem de ilave olarak daha karmaşık eylemler yapılabilmektedir. Bunlar Siber Savaş ve Hibrit Savaş teknikleriyle gerçekleşmektedir. … Bugün savaş başka bir hâl aldı.

Ama önce ‘savaş’ ile ‘operasyon’ anlayışı daha keskin anlaşılır oldu. Başat güçler için savaş kendi aralarında olabilirdi, diğer türden veya coğrafyalardakiler olsa olsa operasyon kabul edilebilirdi. Hem başat güçlerin savaşı demek, bir dünya savaşı demekti.

Dünya savaşı ise artık nükleer silah kullanmadan olmazdı.” — Gürsel Tokmakoğlu, “Günümüzün güç mücadelesi”, Independent Türkçe, 21 Mart 2025. Bu makale, Independent Türkçe, Substack, Politik Merkez ve X üzerindeki yazılarım ile Polemoloji, Politik Uyanış ve Kaos Stratejisi kitaplarımdaki temel tespitleri birleştirerek, savaş ve barış kavramlarının değişen gerçeklik karşısında yeniden düşünülmesi gerektiğini işaret eder. *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır.

Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.