Yapay zeka Türkçe düşünebilir mi?

Bir süre önce Türkçenin bilim dili olarak geleceğini tartışmak büyük ölçüde üniversitelerin, bilimsel dergilerin ve kitapların meselesiydi. Artık değil. Yeni bir aktörümüz var: yapay zeka. Bugün milyonlarca insan bilgiye ulaşmak için arama motorlarının yanında yapay zeka sistemlerini kullanıyor.

Öğrenciler soru soruyor, araştırmacılar literatürü anlamaya çalışıyor, hekimler bilimsel kavramları karşılaştırıyor, yazarlar metinlerini gözden geçiriyor. Bu dönüşüm yeni bir soruyu önümüze koyuyor: Yapay zeka Türkçe düşünebilir mi?

Sorunun teknik cevabından çok kültürel ve bilimsel sonucu önemlidir. Çünkü yapay zekanın Türkçedeki başarısı yalnızca yazılım mühendislerinin geliştireceği algoritmalara bağlı değildir. Bir başka değişken daha vardır: Türkçede ne kadar ve nasıl bilgi ürettiğimiz.

İNSANLIĞIN METİNLERİBüyük dil modelleri gökten inmiş bilgi makineleri değildir. Çok büyük metin koleksiyonlarındaki örüntülerden öğrenirler. Kitaplar, makaleler, internet sayfaları, belgeler ve çeşitli metin türleri yapay zeka sistemlerinin dilsel dünyasının oluşmasında rol oynar.

Burada kritik bir eşitsizlik ortaya çıkar. Bütün diller dijital dünyada aynı ölçüde temsil edilmez. İngilizce son derece büyük bir dijital bilgi alanına sahiptir. Bazı dillerde ise özellikle uzmanlık gerektiren alanlarda erişilebilir ve nitelikli dijital içerik daha sınırlıdır.

Bu yalnızca nicelik meselesi değildir. Metnin niteliği, çeşitliliği ve kavramsal derinliği de önemlidir. Bir dilde milyonlarca gündelik iletişim metni bulunabilir. Ama aynı dilde yeterince felsefe, tıp, tarih, mühendislik, hukuk ve temel bilim metni bulunmuyorsa başka bir sorun ortaya çıkar.

Dil gündelik yaşamda güçlü, yüksek bilgi alanlarında görece zayıf temsil edilebilir. GÖRÜNÜŞTE TÜRKÇE AMA...Burada “ayımsızlık” (farklı olan şeylerin, aralarındaki anlamlı ayrımlar silinerek aynı kategoriye yerleştirilmesi) kavramı yeniden karşımıza çıkıyor.

Bir yapay zeka sistemi Türkçe soruya düzgün Türkçe cevap verdiğinde onun Türkçedeki bilgi üretiminin İngilizcedekiyle eşdeğer olduğunu düşünebiliriz. Oysa iki farklı şey birbirine karışmaktadır: Bir dili akıcı kullanmak ile o dilin bilgi birikimine dayanmak aynı şey değildir.

Yapay zeka Türkçe cümle kurabilir. Ama verdiği cevabın kavramsal altyapısı büyük ölçüde başka dillerde oluşturulmuş bilgi dünyasından geliyor olabilir. Bu durumda görünüşte Türkçe bir cevap alırız. Fakat bilginin kavramsal üretim merkezi Türkçe olmayabilir.

İşte dijital çağın yeni ayımsızlığı budur. KAVRAMSAL DÜNYABu durum ilk bakışta neden sorun olsun? Bilim zaten evrensel değil midir? Elbette bilimsel bilgi ulusal sınırlara hapsedilemez. Yerçekiminin Türkçesi veya İngilizcesi olmaz.

Bir biyokimyasal mekanizma, onu hangi dilde açıkladığımıza göre değişmez. Fakat bilim yalnızca bulgulardan oluşmaz. Soruların nasıl kurulduğu, hangi kavramların seçildiği, olayların hangi tarihsel bağlama yerleştirildiği ve hangi problemlerin önemli görüldüğü de bilgi üretiminin parçalarıdır.

Özellikle tarih, sosyoloji, antropoloji, felsefe ve hukuk gibi alanlarda dil yalnızca aktarım aracı değildir. Aynı zamanda düşüncenin ortamıdır. Eğer Türkçedeki bilimsel üretim zayıflarsa gelecekte garip bir sonuçla karşılaşabiliriz: Yapay zeka bize kusursuz Türkçeyle cevap verirken aslında başka bir dilde kurulmuş kavramsal dünyayı Türkçeye çevirebilir.

Türkçe görünürde vardır. Ama bilgi üretiminin merkezinde değildir. BİLİMSEL YAYIN POLİTİKAMIZBu nedenle bugün üniversitelerde verilen yayın kararlarının etkisi yalnız bugünkü akademisyenlerle sınırlı değildir. Bir araştırmacı önemli çalışmasını İngilizce yayımladığında dünya bilimine katkıda bulunur.

Bu gereklidir. Fakat Türkiye’deki araştırmacıların önemli çalışmalarının Türkçe karşılıkları hiçbir zaman üretilmezse Türkçe bilimsel bilgi alanında giderek daha fazla boşluk oluşabilir. Bu boşluk geçmişte öğrencinin Türkçe kaynak bulamaması anlamına geliyordu.

Gelecekte çok daha önemli bir anlam taşıyabilir: Türkçe dijital bilgi ekosisteminin zayıflaması. Yani bugün oluşturmadığımız Türkçe bilimsel metinler yarının bilgi sistemlerinin besleneceği Türkçe kaynak havuzunda da bulunmayacaktır.

TÜRKÇE BİRİKİMİN DERİNLİĞİNİ YANSITIYOR MU?İyimser bir ihtimal de var. Yapay zeka, tarihte görülmemiş ölçüde güçlü bir çeviri ve diller arası bilgi aktarım aracı olabilir. İngilizce bilmeyen bir öğrenci İngilizce bir makaleyi Türkçe anlayabilir.

Türkçe yazılmış önemli bir çalışma başka dillere aktarılabilir. Araştırmacılar farklı bilim gelenekleri arasında daha hızlı iletişim kurabilir. Bu açıdan yapay zeka küçük ve orta ölçekli bilim dilleri için büyük fırsattır.

Ama burada bir koşul var. Yapay zekayı yalnızca çeviri makinesi olarak kullanırsak Türkçenin bilgi tüketme kapasitesi artarken bilgi üretme kapasitesi aynı ölçüde gelişmeyebilir. Türkiye dünyada üretilmiş bilgiyi kusursuz Türkçeyle tüketebilir.

Fakat dünyaya özgün kavramlar sunan Türkçe bilgi alanı küçülebilir. Bu durumda teknoloji dil eşitsizliğini ortadan kaldırmaz. Yalnızca görünmez hale getirir. Yapay zeka tartışmalarında çoğu zaman sistemlerin Türkçe dilbilgisi hatalarına odaklanıyoruz.

Bu önemli ama ikincil bir meseledir. Çok daha önemli soru şudur: Yapay zeka Türkçedeki bilimsel düşünce geleneğini ne kadar temsil ediyor? Bir tarih sorusuna cevap verdiğinde Türkçe tarih yazımının tartışmalarını biliyor mu?

Bir tıp tarihi sorusunda Türkiye’de üretilmiş literatüre erişebiliyor mu? Bir felsefe kavramını yalnız İngilizce terminolojiden mi Türkçeye aktarıyor, yoksa Türkçedeki kavramsal tartışmaları da tanıyor mu? Bir dilin yapay zeka çağındaki gücü yalnızca doğru ekleri kullanabilmesiyle ölçülmemeli.

O dilde birikmiş düşüncenin derinliğiyle de ölçülmeli. DİJİTAL BİLİMSEL HAFIZAYI BÜYÜTMEKBurada da yanlış hedef seçmemeliyiz. Çözüm yapay zekaya direnmek değildir. Tam tersine, Türkçe için yapay zeka teknolojilerini mümkün olduğunca geliştirmek ve kullanmak gerekir.

Ama bunun yanında başka bir hedefimiz olmalıdır: Türkçenin dijital bilimsel hafızasını büyütmek. Nitelikli Türkçe bilimsel dergiler dijital olarak erişilebilir olmalıdır. Eski bilimsel eserler sayısallaştırılmalıdır. Terminoloji sözlükleri geliştirilmelidir.

Üniversitelerde üretilen Türkçe tezler görünür hale getirilmelidir. Bilimsel kitapların dijital erişimi artırılmalıdır. Alanlara özgü güvenilir Türkçe bilgi koleksiyonları oluşturulmalıdır. Çünkü yapay zeka çağında bilim dili politikası artık yalnız eğitim politikası değildir.