İbrahim Sarı: “Benim kitabımın hayali de bu: Bir çocuğun, bir gencin ve bir yetişkinin aynı ateşin başında aynı hikâyeyi dinleyebilmesi.”

MÖ 40.000’lerde, doğanın hem yaşamın kaynağı hem de en büyük tehdit olduğu bir dünyaya uzanıyoruz. Dr. İbrahim Sarı, Bilgi Yayınevi’nden çıkan Av Vadisi – Tanrı Dağı’nın Habercisi adlı romanında beş klanın hayatta kalma mücadelesini; macera, gizem ve mitolojik unsurlarla buluşturuyor.

Roman; 15 yaş ve üzeri genç okurların yanı sıra macera, mitoloji ve gizem dolu dünyaları keşfetmek isteyen yetişkin okurlar için de sürükleyici bir okuma deneyimi sunuyor.

Tıp, klinik psikoloji yüksek lisans ve nörobilim doktora eğitiminin ardından psikanaliz, psikoterapi ve kognitif nörobilim alanlarında çalışmalarını sürdüren Dr. İbrahim Sarı, insan zihnine ve davranışlarının kökenlerine duyduğu merakla tarihöncesi insan topluluklarını araştırıyor.

Bilimsel birikimini edebiyatla buluşturduğu Av Vadisi – Tanrı Dağı’nın Habercisi üzerinden tarihöncesine, mitlere ve insanın doğayla ilişkisine dair konuştuk.

Bir psikoterapist olarak insan zihnine ve davranışlarına duyduğunuz ilginin yanında; tarihöncesi insan topluluklarına yönelik araştırmalarınızın Av Vadisi – Tanrı Dağı’nın Habercisi romanının ortaya çıkışında rolü var mıydı?

Kesinlikle vardı, hatta roman bu iki ilginin kesiştiği yerde doğdu diyebilirim. Bir psikoterapist olarak insanın acıyı, kaybı ve korkuyu nasıl anlamlandırdığı üzerine düşünüyorum. Tarihöncesi topluluklara yönelik araştırmalarım sırasında bu anlam arayışının insanlık tarihi kadar eski olduğunu fark ettim.

Kırk bin yıl önce yaşayan bir insan, bir yanardağın kül yağdırmasını, sevdiği birinin ölümünü ya da kendisine benzemeyen yabancılarla karşılaşmasını nasıl açıklardı? Bugün bilimsel bilgilerle anlamlandırabildiğimiz pek çok olayı onlar, mitler, ritüeller ve inançlar aracılığıyla kavramaya çalışıyordu.

Ancak aramızdaki zaman farkına rağmen temel ihtiyacımız değişmedi: Yaşadıklarımızı anlamlı bir hikâyeye dönüştürmek. Terapi odasında da bunun modern bir karşılığını görüyorum. İnsan, yaşadığı acıyı anlamlandırabildiğinde onunla baş etmenin bir yolunu bulabiliyor.

Av Vadisi de bir bakıma, insanın bu kadim anlam arayışını tarihöncesi bir dünyada keşfetme isteğimden doğdu.

Romandaki karakterleri oluştururken onların iç dünyalarını, yaşadıkları çatışmaları ve dönüşümlerini nasıl kurguladınız? Bu süreçte psikoloji ve mitoloji çalışmalarınızdan nasıl yararlandınız?

Karakterleri oluştururken psikoloji ve mitolojiyi birbirine bağlayan en güçlü kavramlardan biri benim için “yaralı şifacı” oldu. Bu kavramın kökleri, Yunan mitolojisindeki kentaur Kheiron’a uzanır. Herakles’in zehirli okuyla yaralanan Kheiron, ölümsüz olduğu için ölemez ama yarası da hiç iyileşmez.

Buna rağmen şifa sanatının ustası olur. Jung’un psikoterapiye taşıdığı bu imge, insanın kendi yarasını tanımasının başkasının acısını anlamasındaki önemini vurgular. Üstelik kavramın bir de terapistin kendisine dönük yüzü vardır.

Her şifacı bir yara taşır, ama şifa vermek için o yarayı tanımış ve anlamlandırmış olması gerekir. Aksi hâlde kendi acısını hastasının acısına karıştırır. Mircea Eliade’nin şamanizm çalışmaları da benzer bir örüntüyü ortaya koyar: Şaman, çoğu zaman ağır bir hastalık ya da ölümün eşiğine varan bir krizden geçerek topluluğunu iyileştirme gücünü kazanır.

Av Vadisi’ni yazarken bu örüntünün peşinden gittim. Tara-Nau’nun yaşadıkları, yalnızca bir gencin hayatta kalma mücadelesini değil, acı ve kayıplar yoluyla geçirdiği dönüşümü de anlatıyor. Bedensel ve ruhsal yaraları, onun dünyayı ve kendisini farklı bir gözle görmesini sağlıyor.

Bu dönüşüm, romanın diğer karakterlerinin yaşadıklarıyla da farklı biçimlerde karşılık buluyor.

Utanç, yas ve korku romanın duygusal omurgasını oluşturuyor. Ergenlik törenleri, ölüm ritüelleri ve yabancıya duyulan korku aracılığıyla bugün de bireylerde ve toplumlarda gözlediğimiz psikolojik süreçleri tarihöncesi bir dünyada ele almaya çalıştım.

Çünkü insanın yaşadığı çağ değişse de kayıp karşısındaki çaresizliği, ait olma ihtiyacı ve korkularıyla baş etme çabası büyük ölçüde ortak.

Arkeoloji bana tarihöncesi yaşamın somut koşullarını, mağara sanatı ve şamanizm üzerine araştırmalarımsa karakterlerin inanç dünyasını kurabileceğim zemini sağladı. Ama asıl sorum hep şuydu: Bu taşların, kemiklerin ve resimlerin arkasında nasıl bir zihin vardı?

O zihni anlamaya çalışmak, bir danışanın anlattıklarının ardındaki iç dünyayı anlamaya çalışmaktan çok farklı değildi. Belki de yaralı şifacının en eski hâli, kendi yarasından bir anlam çıkarıp onu topluluğuna bir öykü olarak geri veren kişiydi. Ben de karakterlerimi oluştururken bu insanî ortaklığın izini sürdüm.

Kültürel antropoloji çalışmalarınızdan hareketle mitlere yaklaşımınızı da sormak isterim. Claude Lévi-Strauss mitik düşüncenin kendine özgü bir mantığı olduğunu savunurken örneğin James Frazer, insan düşüncesinin din, maji ve bilim aşamalarından geçtiğini öne sürer. Yani; mitlerin bugün ruhumuzda ya da genetiğimizde yankısı sürüyor mu?

Frazer’ın Altın Dal’da ortaya koyduğu sıralamada önce büyü, sonra din, en son bilim gelir. Frazer için bu bir ilerleme çizgisidir ve mitik düşünce, bilimin ilkel bir taslağıdır. Lévi-Strauss’sa mitik düşüncenin bilimden daha az mantıklı olmadığını, yalnızca soyut kavramlar yerine somut imgelerle ve ikili karşıtlıklarla çalıştığını savunur.

Ben kendimi Lévi-Strauss’a daha yakın hissediyorum. Büyü, din ve bilim birbirini izleyen evreler değil, aynı zihnin içinde yan yana yaşayabilen düşünme biçimleridir.

Av Vadi si’ni de bu anlayışla, Neandertallerin dünyayı nasıl anlamlandırmış olabileceklerini keşfetme isteğiyle yazdım. Onların doğa olaylarını, ölümü ve yaşamı nasıl yorumladıklarını, bilinmeyen karşısında nasıl açıklamalar geliştirdiklerini düşündüm.

Çünkü mitler, yalnızca doğaüstü olayları anlatan hikâyeler değil, insanın dünyayı anlamlandırma ve kendisine bu dünyada bir yer bulma çabasının da ürünüdür. Bu bakımdan mitik düşüncenin yalnızca geçmişe ait olduğunu söyleyemeyiz.

Mitlerin genetiğimizdeki yankısına gelince, belirli mitlerin genlerle aktarıldığına dair bir kanıt yok. Kalıtsal olabilecek olan, mitlerin içeriğinden çok insan zihninin dünyayı anlamlandırmaya yönelik eğilimleridir: Her hışırtının ardında bir fail aramak, dünyayı öykülerle düzenlemek, rüyalara anlam yüklemek gibi.

Bu eğilimler, mitik düşüncenin bugün de neden karşılık bulabildiğini anlamamıza yardımcı oluyor.

Üstelik Afrika dışı kökenli insanların DNA’sının küçük bir kısmı Neandertallerden geliyor. Bu, onların inançlarını ya da mitlerini genetik olarak miras aldığımız anlamına gelmiyor elbette. Ama belki onların zamanı da tam olarak burada sürüyor: Ezgisi unutulmuş ama izi bedenimizde taşınan bir atasal öykü olarak…

Romanda kartallar, mağaralar, rüyalar ve ölüm ritüelleri güçlü sembolik anlamlar taşıyor. Romanın mitolojik dünyasını oluştururken bu sembolleri nasıl şekillendirdiniz? Hangi arkeolojik bulgulardan ve antropolojik araştırmalardan beslendiniz?

Romanın sembolik dünyasını kurarken arkeolojik bulgularla karşılaştırmalı antropoloji çalışmalarını bir arada değerlendirdim. Neandertallerin geride bıraktıkları taşlar, kemikler ve diğer maddi izler bize yaşam biçimleri hakkında çok şey söylüyor.

Ancak bu bulguların onlar için hangi anlamları taşıdığını kesin olarak bilmiyoruz. Ben de bu boşluğu, bilimsel verilerden hareketle hayal gücünün imkânlarıyla doldurmaya çalıştım.

Örneğin Neandertallerin ölüleriyle kurdukları ilişki, üzerinde en çok düşündüğüm konulardan biriydi. La Chapelle-aux-Saints ve Irak’taki Şanidar Mağarası’nda bulunan kalıntılar, bazı Neandertallerin ölülerini özenle gömdüklerine işaret ediyor.

Şanidar’da ağır yaralanmalara rağmen uzun yıllar yaşamış bireylerin bulunması da topluluk içindeki bakım ve dayanışmanın izlerini taşıyor. Buradan hareketle mağaraların yalnızca birer sığınak değil, atalarla bağ kurulan kutsal mekânlar olabileceğini düşündüm.

Romandaki Atalar Mağarası ve ölüm ritüelleri bu düşünceden doğdu. Ölülerin ruhları için yakılan ateşler ve toplanan kutsal çiçekler de bu inanç dünyasının parçaları. Özellikle çiçekler, Şanidar’daki tartışmalı “çiçekli mezar” yorumuna bir gönderme.

Kuş sembolizmi de benzer biçimde şekillendi. Neandertallerin kartal ve akbaba pençelerini, yırtıcı kuş tüylerini süs olarak kullandıklarına ilişkin buluntular var. Günümüz avcı-toplayıcı toplumlarının mitlerindeyse kuşlar sık sık gök ile yer arasında aracılık eden, atalarla ilişkilendirilen varlıklar olarak karşımıza çıkıyor.

Yükseklerde süzülen, yeryüzüne inip yeniden göğe yükselen bu canlıların Neandertaller için de benzer anlamlar taşımış olabileceğini düşündüm. Romandaki Kartal Ruhu ve kartal tılsımları bu yorumdan beslendi.

Mağaralar ve rüyalar da romanın inanç dünyasında önemli bir yere sahip. Fransa’daki Bruniquel Mağarası’nın derinliklerinde bulunan, sarkıtlardan oluşturulmuş halkalar, Neandertallerin mağaraların karanlık bölümlerini de kullandığını gösteriyor.

Bu mekânların ritüel amaçlarla kullanılmış olabileceği düşüncesi, mağarayı insanın geldiği ve ölümden sonra döneceği yer, bir bakıma dünyanın rahmi olarak kurgulamamda etkili oldu. Rüyalarıysa atalarla ve yaratıcı varlıklarla iletişim kurmanın bir yolu olarak ele aldım.

Günümüzde bazı geleneksel toplulukların inançlarında da rüyalar yalnızca kişisel deneyimler değil, ataların mesajlarını ve topluluğa ilişkin bilgileri taşıyan bir alan olarak görülüyor.

Neandertallerin kuşaklar boyunca aynı mağaralara dönmeleri ve taş hammaddelerini uzak mesafelerden taşımaları da ilgimi çekti. Bu güzergâhları, Avustralya yerlilerinin Düşler Zamanı’ndaki şarkı yollarıyla ilişkilendirerek düşündüm.

Belki de onlar için yolculuk yalnızca yiyecek ve taş aramak değil, ataların izini sürmekti. Steven Mithen’in Neandertallerin müzik, jest ve taklitle iç içe bir iletişim biçimi kullanmış olabileceklerine ilişkin yaklaşımı da bu düşüncemi besledi. Belki de toprağı, dilden önce gelen bir melodiyle haritalıyorlardı.

Elbette bütün bunlar Neandertallerin inançlarına ilişkin kesin bilgiler değil; arkeolojik bulgular, antropolojik karşılaştırmalar ve hayal gücünün buluştuğu yorumlar. Av Vadisi’nde yapmak istediğim de buydu: Geride bıraktıkları izlerden hareketle, kırk bin yıl önce yaşamış insanların dünyayı nasıl anlamlandırmış olabileceklerine dair tutarlı bir inanç evreni kurmak.

Roman, MÖ 40.000’lerde beş klanın yaşamını, inançlarını ve hayatta kalma mücadelesini konu alıyor. Bu dönemi romanınızın merkezine yerleştirmenizin özel bir nedeni var mıydı?

MÖ 40.000 benim için rastgele bir tarih değil, bir eşik. Bu, Avrasya’da bir insanlığın sonbaharı ile başka bir insanlığın ilkbaharının üst üste bindiği dönem. Arkeolojinin bize “Neandertallerin yok oluşu” ya da “modern insanın yayılışı” diye anlattığı süreci, onu yaşayanların gözünden, kendi dilleri ve inançlarıyla anlatmak istedim.

Bu nedenle romanda hiçbir yerde bir tür adı geçmiyor. Beş klan kendilerine yalnızca “İnsanlar” diyor. Güneyden gelen yabancılarıysa “Mavi İblisler” olarak adlandırıyorlar. Onlar için yaşananlar tarihsel bir değişim değil, anlamlandırmaya çalıştıkları büyük bir felaket.

İkinci neden, dönemin doğası. Bu yıllar iklimin sert dalgalandığı, kışların uzadığı, kuraklığın ve volkanik hareketlerin yaşamı tehdit ettiği bir zaman. Büyük Tuzlu Göl’ün ve volkanik dağların bulunduğu bir coğrafyada doğa, yalnızca olayların geçtiği bir arka plan değil, anlatının belirleyici güçlerinden biri.

Tanrı Dağı hem yaratıcı hem cezalandırıcı bir ana. İnsanlar kuraklığı, kıtlığı ve karşılaştıkları felaketleri kendi davranışlarıyla ilişkilendirerek anlamlandırmaya çalışıyor. Mitlerin nasıl doğduğunu göstermek için doğanın bu kadar güçlü olduğu bir dönemden daha uygun bir sahne düşünemezdim.

Bir diğer neden de bu dönemin, tarihöncesi insanın zihinsel ve kültürel dünyasına ilişkin önemli izler taşıması. Mağara resimleri, süs eşyaları ve ölü gömme uygulamaları, geçmişte yaşamış insanların yalnızca nasıl hayatta kaldıklarına değil, dünyayı nasıl algılamış olabileceklerine dair de sorular doğuruyor.

Ben de bu izlerin ardındaki insanı, onun korkularını, inançlarını ve hayallerini anlamaya çalıştım.

Son olarak, bu dönem bana anlatıcım ve kahramanım Tara-Nau’nun kaderini de verdi. Onun kişisel yolculuğuyla bir halkın kaybolmaya doğru yürüyüşü iç içe ilerliyor. Romandaki “Yeryüzünün kışı, biz zavallı insanların sonbaharı olmuştu” cümlesi de bu iki kaderin kesiştiği noktayı anlatıyor.

MÖ 40.000, kaybolan bir insanlığın sonbaharını ve onların düşlerini anlatabileceğim en uygun zamandı. Bugün Afrika dışı kökenli insanların DNA’sında Neandertallerden gelen küçük bir genetik miras bulunduğunu da düşünürsek, belki de kendi unutulmuş atalarımızın hikâyesini anlattım…

Bir yetişkin olarak kitabınızı keyifle okudum. Genç okurlara yönelik yazmanızın çocuklarla ilgili özel bir misyonu var mıydı?

Teşekkür ederim. Aslında genç okur ile yetişkin okur için yazmak arasında kesin bir ayrım görmüyorum. Bu ayrım bana daha çok kitapçı raflarının bir kategorisi gibi geliyor. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde hikâyeler yaşa göre ayrılmadı.

Ateşin başında anlatıldı ve herkes aynı halkada oturup dinledi. Romanda Kaa-Nau’nun Yaratılış Efsanesi’ni anlattığı sahnede de ateşin çevresine yalnızca çocuklar değil, bütün klan toplanır. Benim kitabımın hayali de bu: Bir çocuğun, bir gencin ve bir yetişkinin aynı ateşin başında aynı hikâyeyi dinleyebilmesi.

Mitlerin ve iyi hikâyelerin bir özelliği var: Katmanlıdırlar. Aynı hikâyeyi bir çocuk macera, bir genç kimlik arayışı, bir yetişkinse kayıp ve anlam üzerine bir düşünce olarak okuyabilir. Kimse eksik okumuş olmaz. Herkes kendi yaşının ve deneyiminin elverdiği kadarını alır.

C. S. Lewis’in yalnızca çocukların keyif aldığı bir çocuk hikâyesinin iyi bir çocuk hikâyesi olmadığına ilişkin sözünü bu açıdan çok anlamlı buluyorum.

Av Vadisi’nde de her sahnenin birden fazla okuması olsun istedim. Ergenlik Töreni’nde bir genç okur cesaret ve büyüme sınavını görürken yetişkin okur, çocukluğun giysilerinin ateşe atılmasında eski kimliğin ölümünü ve yeniden doğuşunu görebilir.