İran-İABD gerginliğinde'7 şart' çarkı: Hürmüz, dondurulmuş varlıklar ve nükleer müzakere ayrışması

Katar arabuluculuğundaki dolaylı görüşmelerde İran, 2024 çerçeve anlaşmasının kalıntıları üzerine kurulu 7 şarttan yana yönelirken Washington nükleer programı masaya yatırarak uzlaşıyı zorlaştırıyor.

· 2 dk İran-İABD gerginliğinde'7 şart' çarkı: Hürmüz, dondurulmuş varlıklar ve nükleer müzakere ayrışması Rusya: Ukrayna istihbaratı askerlere İsrail taktiğiyle sabotaj planladı Katar'ın arabuluculuğunda İran ve ABD arasında sürdürülen dolaylı görüşmeler, 2024 sonbaharında imzalanan ve uygulanması yarım kaldı kalmış 14 maddelik çerçeve anlaşmasının gölgesinde seyrediyor. Tahran, savaş riskini ortadan kaldırmak için masaya yatırdığı 7 şarttan vazgeçmiyorken, Washington nükleer programı konusunu görüşmelerin merkezine çekerek uzlaşı alanını daraltıyor.

Her iki tarafın da "diplomasi kapısının açık olduğunu" vurgulamasına rağmen, Hürmüz Boğazı'ndaki askeri denge ve dondurulmuş varlıklar gibi somut konularda ilerleme kaydedilemediği anlaşıldı.

İran'ın kabul şartlarının başında, ülkeye uygulanan deniz ablukasının tamamen kalkması geliyor. Haziran 2024'teki anlaşma sonrası geçici olarak açılan ve ardından yeniden kapatılan Hürmüz Boğazı geçişi, Tahran için bir güvenlik teminatı olarak sunuluyor.

Buna ek olarak, çerçeve anlaşmasına yazılmasına rağmen serbest bırakılmayan, tahmini 100 milyar dolara yakın dondurulmuş varlıkların iadesi ikinci kritik maddeyi oluşturuyor. İran yetkilileri, bu fonların serbest kalmaması durumunda herhangi bir askeri gerilimin azaltılmasının söz konusu olmayacağını tekrar ediyor.

Üçüncü ve dördüncü şartlar ekonomik ve askeri güvenlik boyutunu bir arada taşıyor. Petrol satışında sağlanan muafiyetlerin yeniden devreye sokulması ve ABD yaptırımlarının tamamen kaldırılması talebi, İran ekonomisinin nefes alabilmesi için şart koşuluyor.

Paralel olarak, bölgedeki ABD askeri varlığının azaltılması isteniyor; ancak bu talep Umman Denizi'ndeki donanma varlığına mı yoksa bölge ülkelerindeki üslere mi odaklanıyor, henüz netleşmedi. Beşinci madde olarak, Umman ile belirlenen ve ABD tarafından tanınmayan Hürmüz Boğazı'ndaki yeni geçiş rotasının resmi kabulü gündemde.

Son olarak Lübnan dahil tüm cephelerde ateşkesin ilanı altıncı şartı, ABD'nin iç işlere müdahalesine son verilmesi ve muhalif gruplarla işbirliğinin bitirilmesi ise yedinci şartı oluşturuyor. Bu son iki madde, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai'nin Al Jazeera açıklamalarıyla gündeme getirilmiş, Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin resmi söyleminde yer almayan "pozisyon güçlendirme" hamleleri olarak değerlendiriliyor.

ABD yönetimi, Katar kanallarından iletilen teklifte İran'ın nükleer programını müzakere paketine bağlamayı tercih etti. Washington,%60 oranında zenginleştirilmiş 400 kilogram uranyumun ülke içinde veya üçüncü bir ülkede seyreltilmesini ve nükleer tesislerde kapsamlı uluslararası denetimlere izin verilmesini talep ediyor.

Tahran bu konunun "uzun soluklu nükleer müzakereler" kapsamında ele alınabileceğini, ancak mevcut güvenlik ve ekonomik garantiler sağlanmadan nükleer vazgeçişin söz konusu olmadığını belirtiyor. Bu ayrışma, dolaylı görüşmelerin somut bir sonuç vermemesinin temel sebebi olarak görülüyor.

Kaynaklar, İran'ın "tüm şartlar eksiksiz yerine getirildikten sonra 48 saat içinde Hürmüz'ü açacağı" mesajının, güven inşa etme sürecini tek seferlik bir paket halinde çözme isteğini yansıttığını aktarıyor. ABD ise adım adım (phased) bir yaklaşım öne sürerek, önce nükleer gerilimin azaltılmasını istiyor.

Bu methodolojik fark, Katar'ın arabuluculuğunun da sadece "kanal açık tutma" ötesinde bir işlev kazanmasını engelliyor. Bölge analistleri, 2024 çerçeve anlaşmasının ruhuna dönülmeden, tarafların kırmızı çizgilerini yeniden tanımladığı bu dönemde, Hürmüz Boğazı'ndaki kırılgan sakinliğin her an bozulabileceğini vurguluyor.