204 Ülkenin Verileri İncelendi: Boğmacanın Küresel Bilançosu Açıklandı

Aşıyla önlenebilen bulaşıcı hastalıklardan boğmaca, dünya genelinde ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam ediyor. Nature Medicine dergisinde 21 Ekim 2026 tarihinde yayımlanan Küresel Hastalık Yükü Araştırması, 2023 yılında yaklaşık 18,9 milyon boğmaca vakası ve 115 bin ölüm meydana geldiğini tahmin etti. Araştırma, hastalığın özellikle yaşamın ilk aylarındaki bebekler üzerindeki etkisini ve ülkeler arasındaki sağlık eşitsizliklerini değerlendirmek amacıyla gerçekleştirildi.

Küresel Hastalık Yükü Araştırması 2023 kapsamında hazırlanan çalışmada, 204 ülke ve bölgenin 1990–2023 dönemine ait verileri incelendi.

Araştırmacıların hesaplamalarına göre 2023 yılında dünya genelinde 18 milyon 955 bin 648 yeni boğmaca vakası ve hastalığa bağlı 115 bin 242 ölüm meydana geldi.

Bu sayılar, doğrudan kaydedilen vakaların ve ölüm belgelerinin toplamı değil, farklı epidemiyolojik verilerden yararlanılarak oluşturulan istatistiksel model tahminlerini ifade ediyor.

Boğmacaya Bağlı Ölüm Oranı 33 Yılda Yüzde 61 Azaldı

Araştırmanın sonuçları, boğmacanın küresel hastalık yükünde son otuz yılı aşkın sürede önemli bir gerileme yaşandığını gösterdi.

1990 ile 2023 yılları karşılaştırıldığında dünya genelinde yaşa göre standartlaştırılmış boğmaca ölüm oranı yüzde 61,2, hastalığın görülme sıklığı ise yüzde 41,6 azaldı.

Yaşa göre standartlaştırılmış oranlar, ülkelerin ve toplumların yaş dağılımlarındaki farklılıklar dikkate alınarak hesaplanıyor. Böylece farklı dönemlerin ve bölgelerin sağlık verileri daha sağlıklı biçimde karşılaştırılabiliyor.

Küresel boğmaca ölüm oranı 1990 yılında 100 bin kişide 4,61 olarak hesaplanırken bu değer 2023 yılında 1,79'a geriledi.

Uzun dönemli düşüş, aşılama programlarının yaygınlaştığı dönemde hastalığın etkisinin önemli ölçüde azaldığını gösteriyor. Ancak araştırma, bu değişimin ne kadarının doğrudan aşılama programlarından kaynaklandığını ayrı olarak hesaplamadı.

Elde edilen veriler, boğmacayla mücadelede kaydedilen ilerlemenin dünyanın bütün bölgelerine eşit biçimde yansımadığını da ortaya koydu.

Pandemi Sonrasında Boğmaca Vakaları Yeniden Yükseldi

COVID-19 salgını sırasında uygulanan maske kullanımı, fiziksel mesafe ve toplumsal temasın azaltılması gibi önlemler, boğmaca dahil çeşitli solunum yolu enfeksiyonlarının yayılımını etkiledi.

Araştırmada, 2020 ile 2023 yılları arasında dünya genelinde yaşa göre standartlaştırılmış boğmaca görülme sıklığının yüzde 102,6 arttığı hesaplandı.

Aynı dönemde hastalığa bağlı ölüm oranında yüzde 66,1 artış tahmin edildi. Bununla birlikte ölüm oranındaki artış tahmininin belirsizlik aralığı oldukça genişti.

Araştırmacılar, bu artışların değerlendirilmesinde pandemi dönemindeki olağan dışı düşük hastalık düzeylerinin dikkate alınması gerektiğini vurguladı.

Nitekim pandemi öncesindeki 2019 yılıyla karşılaştırıldığında 2023 verileri çok farklı bir tablo ortaya koydu.

Küresel boğmaca görülme sıklığı 2019 yılında 100 bin kişide 286,4 iken 2023 yılında 293,7 olarak hesaplandı.

Ölüm oranı ise aynı dönemde 100 bin kişide 1,88'den 1,79'a geriledi.

Bu bulgular, 2020 sonrasındaki yükselişin dünya genelinde daha önce görülmemiş bir boğmaca salgınına işaret etmekten çok, pandemi sırasında düşen hastalık düzeylerinin yeniden pandemi öncesine yaklaşmasıyla ilişkili olduğunu gösterdi.

Araştırma, 2023 sonrasında yaşanan salgınların boyutunu hesaplamadığından söz konusu veriler 2024, 2025 veya 2026 yıllarındaki küresel hastalık yükünü temsil etmiyor.

En Yüksek Ölüm Riski Altı Aydan Küçük Bebeklerde

Araştırmanın en belirgin sonuçlarından biri, boğmacaya bağlı ölüm riskinin yaşamın ilk aylarında yoğunlaşması oldu.

2023 yılında bir ila beş aylık bebeklerde boğmacaya bağlı ölüm oranı 100 bin kişide 45,7 olarak tahmin edildi.

Bu oran 12–23 aylık çocuklarda 19,6, iki ila dört yaş grubunda ise 6,61 olarak hesaplandı.

Böylece bir ila beş aylık bebeklerdeki ölüm oranının, iki ila dört yaşındaki çocuklara göre yaklaşık yedi kat yüksek olduğu belirlendi.

Araştırmada ölüm sayısı ile ölüm oranı arasındaki fark da değerlendirildi.

Mutlak ölüm sayısı bakımından en yüksek tahmin, 25 bin 954 ölümle iki ila dört yaş grubunda görüldü. Ancak nüfusa oranlandığında en yüksek ölüm riski bir ila beş aylık bebeklerdeydi.

Boğmaca, Bordetella pertussis adlı bakterinin neden olduğu, solunum yoluyla bulaşan bir enfeksiyon hastalığı olarak biliniyor.

Hastalık özellikle küçük bebeklerde solunum güçlüğüne, solunumun geçici olarak durmasına ve zatürre gibi ağır komplikasyonlara yol açabiliyor.

Yaşamın ilk aylarında bebeklerin boğmacaya karşı daha savunmasız olmasının nedenlerinden biri, rutin aşılama serilerini henüz tamamlamamış olmaları.

Araştırmacılar, hastalığa bağlı ağır sonuçların özellikle bebeklerin aşılarla yeterli koruma kazanmadan önceki dönemde yoğunlaştığına işaret etti.

Boğmaca Ölümlerinin Yaklaşık Yüzde 65'i Sahra Altı Afrika'da

Çalışmada boğmacaya bağlı hastalık ve ölüm yükünün bölgeler arasında belirgin farklılıklar gösterdiği belirlendi.

Araştırmanın model tahminlerine göre Sahra Altı Afrika, 2023 yılında küresel boğmaca ölümlerinin yaklaşık yüzde 63–65'ini oluşturdu.

Bu bölgenin dünya genelindeki boğmaca ölümlerinden aldığı pay 1990 yılında yaklaşık yüzde 30 düzeyindeydi.

Araştırmacılar, bölgenin küresel toplam içindeki payının artmasının mutlaka ölüm sayılarında artış yaşandığı anlamına gelmediğini belirtti.

Bu değişim, diğer bölgelerde boğmacaya bağlı ölümlerin daha hızlı azalmasıyla ilişkilendirildi.

Sahra Altı Afrika'da 2023 yılına ait yaşa göre standartlaştırılmış ölüm oranı 100 bin kişide 4,18 olarak tahmin edildi.

Ülke düzeyindeki hesaplamalarda Nijerya'da bu oran 4,99, Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde ise 5,19 olarak belirlendi.

Ancak söz konusu ülkelere ilişkin tahminlerin belirsizlik aralıkları genişti.

Araştırmada hastalık yükünün, ülkelerin sosyodemografik gelişmişlik düzeyiyle ters yönlü ilişki gösterdiği de saptandı. Sosyodemografik gelişmişlik düzeyi daha düşük ülkelerde boğmacaya bağlı ölüm oranlarının genellikle daha yüksek olduğu görüldü.

Sağlık hizmetlerine erişim, aşılama kapsamı, tanı olanakları ve hastalık bildirim sistemleri bu farklılıkların değerlendirilmesinde öne çıkan unsurlar arasında yer aldı.

Bununla birlikte araştırma, bu etkenlerin her birinin ölüm oranlarına ne ölçüde katkı sağladığını belirleyen bir neden-sonuç analizi içermiyordu.

Güney Asya'da Boğmacaya Bağlı Ölümlerin Küresel Payı Geriledi

Araştırmanın bölgesel sonuçları, Güney Asya'da boğmaca nedeniyle yaşanan ölüm yükünün küresel toplam içindeki payının azaldığını gösterdi.

1990 yılında dünyadaki boğmaca ölümlerinin yaklaşık yüzde 38'i Güney Asya'da meydana gelirken bu oran 2023 yılında yaklaşık yüzde 17'ye geriledi.

Bölgede 2023 yılı için yaklaşık 3,91 milyon boğmaca vakası ve 19 bin 852 ölüm tahmin edildi.

Hindistan'da yaşa göre standartlaştırılmış boğmaca ölüm oranının 1990–2023 döneminde yüzde 85,1 azaldığı hesaplandı.

Araştırmacılar, hastalığa bağlı ölümlerdeki gerilemenin ülkeler arasında farklı hızlarda gerçekleştiğini belirledi.

Yüksek gelirli bölgelerde boğmaca ölüm oranları düşük seviyelerde kalırken bazı ülkelerde hastalığın görülmeye devam ettiği saptandı.

Bu durum, enfeksiyonun toplumdaki dolaşımının sürmesiyle hastalığa bağlı ölüm riskinin aynı şey olmadığını gösteriyor.

Gebelikte Aşılama Bebeklerin Korunmasında Önem Taşıyor

Araştırmanın sonuçları, bebeklerin boğmacaya karşı korunmasında rutin aşılama programlarının zamanında uygulanmasının önemini yeniden ortaya koydu.

Dünya Sağlık Örgütü, bebeklik döneminde boğmaca içeren aşıların temel dozlarının uygulanmasını öneriyor. Aşılamanın zamanlaması ülkelerin ulusal programlarına göre düzenleniyor.

Henüz kendi aşı serisini tamamlamamış bebekler açısından gebelik döneminde anneden aktarılan koruyucu antikorlar da önem taşıyor.

Gebelikte uygulanan boğmaca içeren aşılar, annede oluşan antikorların bebeğe geçmesini sağlayarak doğumdan sonraki ilk aylarda korumaya katkıda bulunabiliyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, gebeliğin 27–36. haftaları arasında uygulanan Tdap aşısının, iki aydan küçük bebeklerde boğmaca görülme riskini yaklaşık yüzde 78 azaltabildiğini bildiriyor.

Bu oran, küresel hastalık yükü araştırmasından değil, gebelikte aşılamanın etkisini değerlendiren ayrı çalışmalardan elde edildi.

Dünya Sağlık Örgütü ise gebelikte boğmaca aşılamasının, özellikle bebeklerde hastalık ve ölüm yükünün yüksek olduğu ülkelerde rutin bebek aşılamasına ek bir koruma stratejisi olarak değerlendirilebileceğini belirtiyor.

Gebelikte aşılama uygulamaları ve önerileri ülkelerin ulusal bağışıklama politikalarına göre farklılık gösterebiliyor.

Araştırmanın Ölüm Tahminleri Geniş Bir Belirsizlik Aralığı Taşıyor

Çalışmanın sonuçları değerlendirilirken araştırmada kullanılan istatistiksel modelin sınırları da dikkate alınıyor.

2023 yılı için hesaplanan 115 bin 242 boğmaca ölümünün yüzde 95 belirsizlik aralığı 66 bin 577 ile 189 bin 183 arasında değişti.

Yaklaşık 18,9 milyon olarak tahmin edilen vaka sayısının belirsizlik aralığı ise 14,96 milyon ile 24,27 milyon arasındaydı.

Bu değerler, hastalığa bağlı gerçek ölüm ve vaka sayılarının kesin olarak bilindiği anlamına gelmiyor.

Araştırmacılar, özellikle güvenilir ölüm kayıtlarının sınırlı olduğu ülkelerde tahminlerin kullanılan istatistiksel varsayımlardan etkilenebileceğini belirtti.

Çalışmada 204 ülke ve bölgenin 140'ında, tahmin edilen hastalık sıklığı ile ölüm riskini birleştiren modelleme yaklaşımından yararlanıldı. Kalan 64 ülke ve bölgede farklı bir ölüm tahmin yöntemi kullanıldı.

Bu yöntem farklılıkları nedeniyle özellikle verilerin sınırlı olduğu bölgelerde hesaplanan ölüm sayılarının temkinli yorumlanması gerekiyor.

Araştırmacılar ayrıca vaka tahminlerinin büyüklüğünün, eksik bildirilen vakaları hesaplamak amacıyla kullanılan bazı model varsayımlarına duyarlı olduğunu bildirdi.

Dolayısıyla Sahra Altı Afrika'daki yüksek ölüm payı da yalnızca doğrudan kaydedilmiş ölümlerin coğrafi dağılımını değil, modelin hesapladığı dağılımı gösteriyor.

Çalışmanın bir diğer sınırlılığı, aşılama programlarındaki değişikliklerin, aşı türlerinin ve farklı hatırlatma dozlarının hastalık eğilimlerine etkilerinin birbirinden bağımsız olarak ölçülmemiş olması.

Boğmacayla Mücadelede Hastalık Bildirimlerinin Güçlendirilmesi Gerekiyor

Araştırmacılar, boğmaca hastalığının küresel yükünün daha doğru değerlendirilebilmesi için ülkelerin hastalık bildirim sistemlerinin güçlendirilmesini önerdi.

Özellikle hastaların yaşına, aşılama geçmişine, laboratuvar sonuçlarına, hastaneye yatış durumlarına ve hastalık sonuçlarına ilişkin verilerin düzenli toplanması gerektiği belirtildi.

Bu bilgilerin, aşı kapsayıcılığı verileriyle birlikte değerlendirilmesinin yüksek riskli toplulukların belirlenmesine yardımcı olabileceği ifade edildi.

Çalışmada, rutin bebeklik dönemi aşılamasının sürdürülmesi, geciken aşı dozlarının tamamlanması ve ulusal önerilere uygun gebelik dönemi aşılamasının desteklenmesi öncelikli koruyucu yaklaşımlar arasında gösterildi.

Nature Medicine dergisinde yayımlanan araştırma, boğmacaya bağlı ölüm oranlarının 1990–2023 döneminde azaldığını ortaya koyarken özellikle küçük bebekler ve sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olduğu bölgeler açısından hastalık yükünün sürdüğünü gösterdi.

Araştırmanın 21 Ekim 2026 tarihinde yayımlanmış olması, sonuçların 2026 yılına ait olduğu anlamına gelmiyor. Yaklaşık 115 bin ölüm ve 18,9 milyon vaka tahmini, çalışmada incelenen son yıl olan 2023'e ilişkin hesaplamaları ifade ediyor.

KAYNAKLAR

Nature Medicine – GBD 2023 Pertussis Collaborators, Jonathan F. Mosser ve Jue Liu. Global, regional and national burden of pertussis in 1990–2023: a Global Burden of Disease study. 21 Ekim 2026.
Dünya Sağlık Örgütü – Boğmaca hastalığı ve boğmacaya karşı bağışıklama önerileri.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri – Vaccinating Pregnant Patients. 2 Aralık 2025.