ABD ara seçimleri: Yapay zekâ arada sıkıştı

ABD’de 2026 ara seçimlerini Demokratlar ezici bir zaferle kazandı. Oylama öncesinde Başkan Donald Trump seçmenlere sandığa giderken kendisini ve icraatlarını düşünmelerini söylemişti. Görünen o ki seçmenler de öyle yaptı.

Seçimlerde yaklaşık 124 milyon kişi oy kullandı. Bu sayı 2022’deki 112 milyonun ve 2018’deki 118,6 milyonun üzerinde. Ancak Trump ve Cumhuriyetçiler ağır bir yenilgiye uğrarken oy kullanma hakkına sahip Amerikalıların yarısından fazlası sandığa gitmedi.

Demokratlara doğru büyük bir kayış yaşandı. Ülke genelindeki oy dağılımında Demokratlar yaklaşık 13 puan öne geçti. Bu, 1982’den bu yana kaydedilen en büyük fark. Kongre seçimlerinde son 50 yılın en büyük zaferini kazanan Demokratlar, 1974’teki Watergate döneminden bu yana Cumhuriyetçilerin aldığı en ağır yenilgiye imza attı.

Demokratlar bütün eyaletlerde ve toplumsal kesimlerde önde çıktı. Özellikle 18-29 yaş grubunda büyük üstünlük sağladılar. Cumhuriyetçilere oy veren beyaz erkeklerin küçük bir çoğunluğu bulunmasına rağmen, 30 yaş altındaki beyaz erkeklerin yüzde 57’si Demokratları, yüzde 40’ı Cumhuriyetçileri tercih etti.

Diğer kategorilerde Demokratların üstünlüğü daha da büyüktü. 30 yaş altındaki siyah kadınların yüzde 96’sı Demokratlara oy verdi. NBC’nin sandık çıkış anketine göre 30 yaş altındaki seçmenlerin üçte biri kendisini demokratik sosyalist olarak tanımladı.

Bu oran, kendisini Trumpçı MAGA destekçisi olarak görenlerin üç katı. SEÇMENİN GÜNDEMİ:SAVAŞ VE HAYAT PAHALILIĞIDemokratlara verilen oy; Trump’ın gereksiz İran savaşına, gıda ve enerji fiyatlarındaki yükselişe, göçmenlere yönelik acımasız saldırılara, yolsuzluğuna, yalanlarına ve kibirli yönetim anlayışına karşı bir tepkiydi.

Kamuoyu yoklamaları, Trump’ın bir ABD başkanı için şimdiye kadar kaydedilen en düşük onay oranına sahip olduğunu gösteriyordu. Demokratların kontrolündeki Kongre artık Trump’ın faaliyetlerini ve politikalarını soruşturabilecek, bunlara karşı çıkabilecek ve alternatifler önerebilecek konumda.

Sol liberal iktisatçı Daron Acemoğlu, Demokratların zaferini “ABD demokrasisi için bir can simidi” olarak nitelendirdi. Ancak bunun yalnızca bir can simidi olduğuna dikkat çekti. 2024’te Trump’ı iktidara taşıyan ve şimdi ona sırt çeviren seçmenler, Demokratlar sorunlara çözüm üretemezse yeniden yön değiştirebilir.

Acemoğlu’na göre ne Demokratların vergilere, transferlere ve geleneksel düzenlemelere dayanan yaklaşımı ne merkezdekilerin mevcut düzeni koruma arzusu ne de yapay zekânın yaratacağı bolluğa ilişkin iyimser beklentiler yeterince radikal. Çünkü yapay zekâ öncülüğündeki ekonomi altında koşullar daha da kötüleşecek.

Nobel ödüllü iktisatçıya göre çözüm, özellikle son yarım yüzyılda sanayi sonrası ekonomide geride bırakılan üniversite diploması olmayanlar başta olmak üzere bütün çalışanlar için iyi ücretli, kariyer imkânı sunan işler yaratmak. Yapay zekâ, insan faaliyetlerinin büyük bölümünü otomatikleştirmeyi hedefleyen küçük bir grubun hayallerine göre şekillenmemeli.

Bunun yerine çalışanları destekleyen yapay zekânın nasıl geliştirilebileceği, istihdamı ve insanca gelirleri nasıl artırabileceği konusunda uygulanabilir bir plan hazırlanmalı. DÜNYA ÇAPINDA GEÇİM KRİZİGeçim krizi yalnızca ABD’ye özgü değil.

Dünya genelinde haneler, savaşların ve KOVİD-19 salgınının ardından yükselen yaşam maliyetleriyle mücadele ediyor. Ücretler kalıcı fiyat baskılarının gerisinde kalıyor. Birçok temel emtianın küresel fiyatları, önce salgının yol açtığı tedarik zinciri sorunları, ardından Ukrayna ve İran savaşları nedeniyle yıllardır yüksek seyrediyor.

Geçen şubat ayında başlayan Orta Doğu savaşı, yıllık küresel enflasyonu yaklaşık yüzde 5’e çıkardı. Bu oran, birçok merkez bankasının yüzde 2 hedefinin oldukça üzerinde. Gıda ve enerji fiyatlarındaki artış özellikle sert oldu.

Küresel gıda fiyat endeksi, 2020’deki salgın kaynaklı düşüşten bu yana yüzde 42 yükseldi. Yalnızca son bir yılda ham petrol fiyatları yüzde 57, motorin fiyatları yüzde 50 arttı. Orta Doğu’daki çatışmalar yıl sonuna ve gelecek yıla uzarsa enflasyon daha da hızlanabilir.

Küresel tedarik zinciri yeniden baskı altına girerken uluslararası ticaretteki büyüme de yavaşlıyor. ABD’de sağlık, eğitim ve çocuk bakımı gibi alanların maliyetleri son 20 yılda ücret artışlarını geride bırakmıştı. Salgından bu yana gıda, yakıt ve diğer temel ihtiyaçların fiyatları da ücretlerden daha hızlı yükseliyor.

Bir yıl önce ABD’de tüketici fiyatları yıllık yüzde 2,7 artarken ortalama saat ücreti yüzde 4 yükseliyordu. Bugün fiyat artışı yüzde 3,5’e çıkmış, ücret artışı yüzde 3,2’ye gerilemiş durumda. Enflasyondan arındırılmış ücretler nisanda negatife döndü.

Seçimden önceki son bir yılda ortalama reel saatlik kazançlar yüzde 0,7 azaldı. Konut piyasası da ağır darbe aldı. Ortalama mortgage faizleri salgının sona ermesinden bu yana iki katına çıkarak yüzde 7’nin üzerine yükseldi.

ABD’de ve Avrupa’da konut piyasası geriledi. IMF’nin mortgage temelli konut erişilebilirliği endeksi, hane gelirlerinin tipik bir konut kredisi için gereken gelire oranını ölçüyor. ABD’de bu endeks yaklaşık 150’den 80’lerin ortasına düştü.

100’ün üzerindeki değerler konutun erişilebilir olduğunu gösteriyor. Buna karşılık Biden ve Trump dönemlerinde en zengin yüzde 10’luk kesimin medyan net serveti 2022-2025 arasında 2,8 milyon dolardan 3,67 milyon dolara çıktı.

Yaklaşık 872 bin dolarlık artış yüzde 30’a karşılık geliyor. Gelire göre en alttaki yüzde 40’lık kesim ise kayba uğradı. Ardından Trump, en büyük vergi indirimlerini en zenginlere sağlayan “büyük ve güzel” yasa tasarısını imzaladı.

DEMOKRATLARIN ÇÖZÜMÜ VAR MI?Amerikalıların Trump’ın Cumhuriyetçilerini sandıkta cezalandırmasına şaşmamak gerek. Peki şimdi ne olacak? Kongrenin kontrolünü ele geçiren Demokratlar ne yapmayı öneriyor? Enflasyonu ve hayat pahalılığını durdurmak için bir planları var mı?

Geçim krizine katkıda bulunan Orta Doğu ve Ukrayna savaşlarını sona erdirebilirler mi? Demokratlar Trump’ın gümrük tarifelerini geri çekmeyi, Medicare’deki kesintileri tersine çevirmeyi, sağlık ve konut maliyetlerini düşürmeyi ve yapay zekâ gibi teknoloji sektörlerinde düzenlemeleri artırmayı vadediyor.

Ancak devasa “savunma” harcamalarında kesinti gündemde değil. Hatta Ukrayna’nın Rusya’ya karşı savaşına verilen desteğin artırılması olası. Jack Rasmus, yeni kitabı Twilight of American Imperialism’de ABD hükümetinin “savunma” harcamalarındaki çarpıcı yükselişi hesaplıyor.

Rasmus’a göre toplam ABD savunma harcamaları 2019’daki 1,5 trilyon dolardan gelecek yıl 3 trilyon dolara çıkarak iki katından fazla artacak. Demokratların hızlanan enflasyonu kontrol altına almak için faizleri yükseltmesi amacıyla Merkez Bankasına güvenmekten başka önerisi görünmüyor.

Oysa bu politika resesyon ihtimalini artıracak. Artan eşitsizliği tersine çevirmek için de herhangi bir öneri bulunmuyor. ABD EKONOMİSİ YAPAY ZEKÂYA BAĞIMLIAna akım medya ve iktisatçılar ABD ekonomisinin güçlü seyrettiğini ileri sürüyor.

ABD’nin reel GSYH büyümesinin Avrupa veya Japonya’dan yüksek olduğu doğru. Ancak bu, çok iddialı bir karşılaştırma değil. ABD ekonomisi 2026’nın üçüncü çeyreğinde yüzde 3,4 büyüdü. İlk bakışta ikinci çeyreğe göre güçlü bir sıçrama gibi görünse de genel eğilim farklı.

Yıllık bazda reel GSYH büyümesi yavaşlıyor. Üçüncü çeyrekte yüzde 2,1 olan büyüme, salgından bu yana görülen en düşük seviyelere yakın. ABD ekonomisi büyümeye devam ediyor ancak yıllık büyüme yüzde 2 civarında. Üstelik ABD’de reel GSYH büyümesi, yatırımlar ve dolayısıyla istihdam neredeyse tamamen yapay zekâ yatırımlarındaki patlamaya bağımlı.

Eski Beyaz Saray ekonomi danışmanı Jason Furman’ın gösterdiği gibi son bir yılda ABD’de inşaat yatırımlarındaki tek büyük artış veri merkezlerinde yaşandı. Veri merkezi yatırımları yüzde 64 yükseldi. Bunlara enerji sağlayan santrallerdeki artış ise yalnızca yüzde 4 oldu.

Diğer bütün alanlarda gerileme yaşandı. Özellikle imalat sanayisinde, 2024’teki yüksek seviyenin ardından yüzde 24’lük düşüş kaydedildi. Bu devasa yatırımlar işçi başına üretimi artırıyor. Üçüncü çeyrekte emek verimliliği yüzde 3,6 yükseldi.

Böylece verimlilik artışının eğilimi savaş sonrası uzun dönem ortalamasına ulaştı ve 2007-2019 dönemindeki yüzde 1,5’lik artış hızını geride bıraktı. Ancak bu durum kalıcı olacak mı? Yapay zekâ yatırımlarındaki patlamanın, en azından Asya’da, sönmeye başladığına ve bir balonun patlama aşamasına yaklaşmış olabileceğine ilişkin işaretler var.

Demokratların seçim zaferi teknoloji ve yapay zekâ hisselerinde geniş çaplı satışları da tetikledi. Nasdaq tek bir işlem gününde yüzde 5,5 geriledi. Yatırımcılar, Demokratların kontrolündeki Kongre’nin veri merkezi yatırımlarını durdurmasından veya yavaşlatmasından endişe ediyor.

Asıl soru, yatırımcıların aşırı yatırım ve yapay zekâdan elde edilecek kâr beklentilerinin zayıflamasına ilişkin korkularının yayılıp yayılmayacağı. Veri merkezlerine, yapay zekâyla bağlantılı donanımlara, çiplere ve yazılımlara yapılan devasa yatırımlar kârlılığı artırmaya başlamazsa ekonomik bir çöküş çok uzak değil.