Eski Dünya Düzeni Çözülüyor. Türkiye Kendini Yeniden Yaratabilecek mi?

Amerika kendi kurduğu uluslararası düzeni sorguluyor. Çin, Batı’nın teknolojik ve sınai üstünlüğüne meydan okuyor. Avrupa ekonomik durgunluk ve stratejik belirsizliklerle boğuşurken Hindistan ve Körfez yeni güç merkezlerine dönüşüyor.

Dünya, onu yönetmek için kurduğumuz kurumlardan daha hızlı değişiyor. Hükümetler ise yarının sorunlarına hâlâ dünün varsayımlarıyla çözüm arıyor.

Diplomasi, uluslararası ekonomi kuruluşları ve enerji dünyasında geçirdiğim yıllar boyunca savaşlara, finansal krizlere ve büyük jeopolitik kırılmalara tanıklık ettim. Ancak bugün yaşadığımız dönüşüm farklı. Yalnızca güç dengeleri değil, gücün kendisi değişiyor.

Askerî kapasite, sanayi ve doğal kaynaklar önemini koruyor. Fakat teknolojik egemenlik, yapay zekâ, kritik mineraller, enerji güvenliği, demografik dinamizm ve kurumsal güvenilirlik ülkelerin geleceğini giderek daha fazla belirliyor.

Düzenli bir çok kutuplu dünyaya geçmiyoruz. Eski kuralların çözüldüğü, yenilerinin henüz oluşmadığı uzun bir küresel düzensizlik dönemine giriyoruz.

Türkiye açısından mesele bu yeni dünyada yalnızca ayakta kalmak değil, kendi yerini yeniden tanımlamak.

ABD hâlâ dünyanın en etkili gücü. Dolar, finans piyasaları, teknoloji şirketleri, üniversiteleri ve askerî kapasitesi rakiplerinin kolayca erişemeyeceği üstünlükler sağlıyor.

Ancak Amerikan liderliğinin niteliği değişiyor.

Donald Trump’ın gümrük tarifeleri, ekonomik milliyetçiliği ve ittifaklara pazarlık mantığıyla yaklaşması, Washington’daki daha derin dönüşümün yansıması. İç siyasi kutuplaşma, kamu borcu ve dış taahhütlere yönelik kuşkuculuk Amerikan dış politikasını yeniden şekillendiriyor.

Washington küresel liderliğin avantajlarını korumak, fakat maliyetlerini başkalarıyla paylaşmak istiyor.

Türkiye’nin buradan çıkarması gereken ders açık: ABD ile güçlü ilişkiler sürdürülmeli, ancak ulusal stratejimiz Amerikan iç siyasetindeki değişimlerin rehinesi olmamalı.

Stratejik özerklik, stratejik yalnızlık değil; güçlü ortaklıklar içinde bağımsız karar verebilme yeteneğidir.

Çin artık yalnızca ucuz üretim merkezi değil.

Elektrikli araçlar, bataryalar, güneş panelleri, kritik mineraller ve ileri imalatta küresel rekabetin merkezinde. Yapay zekâ ve teknolojik bağımsızlık hedefleriyle Batı’nın üstünlüğünü zorluyor.

Ancak Çin’in yükselişi sorunsuz değil. Yaşlanan nüfus, gayrimenkul krizi, borçluluk ve ihracatına karşı artan ticaret engelleri büyümeyi sınırlıyor.

ABD-Çin rekabeti artık ticaretten ibaret değil; yarı iletkenler, yapay zekâ, finans, deniz yolları ve jeopolitik nüfuz mücadelesi.

Türkiye, Çin’le ilişkilerini ithalat ağırlıklı ticaretten ortak üretime, teknoloji transferine ve karşılıklı yatırımlara taşımalı.

Amaç yeni bir bağımlılık yaratmak değil, üretken ortaklıklar geliştirmek.

Avrupa hâlâ büyük bir ekonomik ve düzenleyici güç. Ancak yaşlanan nüfus, düşük verimlilik artışı, yüksek enerji maliyetleri ve parçalı sermaye piyasaları rekabet gücünü zorluyor.

Almanya’nın sanayi modeli baskı altında. Fransa mali sorunlarla karşı karşıya. Avrupa’nın güvenliği büyük ölçüde ABD’ye bağımlı.

Avrupa Birliği daha fazla stratejik özerklik ve genişleme istiyor, ancak siyasi uzlaşma ve kurumsal esneklik konusunda zorlanıyor.

Buna rağmen Avrupa, Türkiye için vazgeçilmez.

Gümrük Birliği’nin modernizasyonu, savunma, dijital teknolojiler, enerji, tarım ve sanayinin karbonsuzlaştırılması alanlarında ilişkilerimizi yeniden yapılandırmalıyız.

Türkiye, Avrupa’nın yalnızca üretim üssü değil, stratejik dayanıklılığının önemli bir ortağı olabilir.

Rusya, Ukrayna savaşının ağır maliyetlerine rağmen askerî, nükleer ve enerji kapasitesini koruyor. Ancak Çin’e artan ekonomik bağımlılığı uzun vadede hareket alanını daraltabilir.

Hindistan, genç nüfusu, dijital ekonomisi ve esnek diplomasisiyle yükseliyor. Buna karşılık altyapı, istihdam ve enerji ithalatı sorunları devam ediyor.

Körfez ülkeleri ise petrol ve doğal gaz gelirlerini finans, lojistik, turizm, yapay zekâ ve teknoloji yatırımlarına dönüştürüyor. Egemen varlık fonları küresel sermaye akışlarında giderek daha etkili.

Türkiye bu güç merkezleriyle ilişkilerini birbirinin alternatifi olarak görmemeli. Batı ile bağlarını korurken Asya ve Körfez’le ekonomik ortaklıklarını derinleştirmeli.

Enerji güvenliği artık yalnızca petrol ve doğal gazdan ibaret değil.

Elektrik şebekeleri, nükleer enerji, bataryalar, kritik mineraller ve depolama sistemleri stratejik varlıklara dönüşüyor. Yapay zekâ ve veri merkezleri de giderek daha fazla güvenilir elektrik gerektiriyor.

Buna karşılık küresel birincil enerji arzının yaklaşık beşte dördü hâlâ fosil yakıtlara dayanıyor.

Antalya’da başlayan COP31 İklim Zirvesi tam da bu çelişkinin ortasında düzenleniyor.

Otuz zirve, binlerce vaat ve sayısız bildiri… İklim diplomasisi önemli kazanımlar sağladı, ancak küresel emisyonları gerekli hızda düşüremedi.

Türkiye konferansa başkanlık ederken Avustralya müzakereleri yönetiyor. Bu alışılmadık iş bölümünün başarılı olabilmesi için güçlü eşgüdüm gerekiyor.

Artık yüzlerce sayfalık bildiriler değil, yıllık emisyon azaltım hedefleri, gerçek finansman ve bağımsız denetim istiyoruz.

İklim diplomasisini verilen sözlerle değil, tutulan sözlerle ölçmeliyiz.

Dünya 2050’yi bekleyemez. Kuraklık, seller, orman yangınları, su kıtlığı ve tarımsal kayıplar bugünün ekonomik gerçekleri.

Türkiye de kendi performansıyla yüzleşmeli. Yenilenebilir enerjide ilerlememize rağmen sera gazı emisyonlarımız 2024’te yüzde 5,3 arttı. Kömür bağımlılığı ve karbon yoğun sanayi üretimi ciddi sorunlar.

İklim politikası artık yalnızca çevre meselesi değil; sanayi rekabetinin, enerji güvenliğinin, tarımın ve ulusal dayanıklılığın merkezinde.

Bütün bu gelişmelerin Türkiye açısından anlamı, yalnızca büyük güçler arasında daha dikkatli diplomasi yürütmek değil.