Göbeklitepe’yi Kimler İnşa Etti? - IV

T biçimli dikilitaşlarıyla Göbeklitepe, Paleo/Neolitik ören yerleri içinde en yoğun ve çeşitli hayvan tasvirlerini barındıran bir ritüel alanı. Leopar, boğa, yaban domuzu, tilki, yılan, turna, akrep ve çeşitli sürüngenler bu taşların yüzeylerinde yan yana duruyor.

Yılan, tilki, leopar ve akrep gibi sembolik anlamlar taşıyan hayvanların öne çıkması, bu hayvanların o dönem toplumunun ritüel ve mitolojik dünyasında ayrıcalıklı bir yeri olduğunu düşündürüyor. Bu ikonografi, insanın kendisini hayvanlarla aynı varoluş düzleminde gördüğü animist bir kozmosun ifadesi olarak yorumlanabilir.

Figürlerin merkeze dönük ve üç boyutlu işlenmiş olması da hayvanlara canlılık kazandırarak bu karşılaşma duygusunu güçlendiriyor. Karahantepe, Leoparlı heykel, 11 bin yıl öncesindenANİMİZMAnimizm, insan dışı varlıkların (hayvanların, bitkilerin, doğa güçlerinin, hatta nesnelerin) bir ruha ya da içsel bir öze sahip olduğu ve insanlarla ilişki kurabildiği inancıdır.

Bu bakışta insan evrenin merkezinde durmaz, ruh taşıyan diğer varlıklarla aynı düzlemde yer alan bir aktördür. Kabartmalar bu karşılaşmalarda aracı figürler gibi iş görüyor. Yılan, yaban domuzu ve leopar gibi tehlikeli türlerin baskınlığı, insan-hayvan ilişkisinin güç, tehlike ve korunma etrafında kurulmuş bir hiyerarşi içinde algılandığına işaret ediyor olabilir.

Bazı betimlemeler şamanın değişmiş bilinç durumundaki ruhani yolculuğuna ya da yardımcı ruhlarla kurduğu iletişime gönderme yapıyor olabilir, çünkü yılan, akrep ve su kuşları şamanik pratiklerde sık rastlanan semboller arasında. Her anıtsal yapının belirli bir hayvan türüyle daha güçlü biçimde ilişkilendirilmesi ise totemik bir klan sistemini akla getiriyor.

Farklı gruplar kendi totem hayvanlarını yapılara işleyerek hem kimliklerini ifade ediyor hem de ortak bir ritüel merkezde buluşuyor olabilirdi. Böyle bir durumda hayvanlar, bir grubun kolektif kimliğini ve ruhsal koruyuculuğunu temsil eden amblemlere dönüşürdü.[Göbeklitepe’de şamanların varlığına dair doğrudan bir kanıt bulunmasa da, böylesine zengin bir animist dünyada şaman benzeri ritüel uzmanlarının var olması şaşırtıcı olmazdı.]Alanın ölümle ilişkisine bakan yorumlarsa son yıllarda önemli ölçüde değişikliğe uğradı.

1995'ten beri anıtsal yapıların molozları arasından yüzlerce dağınık insan kemiği ve kafatası parçası çıkarılmıştı. Bu bulgular uzun süre, alanın bir “kafatası kültüne” ev sahipliği yaptığı ya da ölülerin kuşlar tarafından parçalanmaya bırakıldığı bir tapınak olduğu yönünde yorumlandı.

Ancak 2017 ve 2022'de ortaya çıkarılan ve MÖ 8.700-8.000 arasına tarihlenen ilk sağlam mezarlar bu tabloyu kökten değiştirdi. Mezarlar anıtsal yapılara değil, sıradan evlerin tabanlarının altına yapılmıştı. Birinde böbrek biçimli bir çukurun içinde en az üç kişi (bir kadın, bir erkek ve bir kız çocuğu) yatıyordu.

Kemiklerin bir kısmı anatomik düzenini yitirmişti, kafatasları bir köşeye, uzun kemikler başka bir köşeye toplanmıştı. Diğer mezarda 20-30 yaşlarında bir kadın cenin pozisyonunda yatıyordu. Science dergisinde yayımlanan çalışma, dağınık kemiklerin büyük olasılıkla yamaçtaki ev mezarlarının heyelanlarla aşağıdaki anıtsal alana sürüklenmesiyle ortaya çıktığını gösterdi.[Göbeklitepe’deki konut içi ikincil gömüler, Yakın Doğu’da görülen daha eski ve yaygın bir geleneğin Anadolu’daki yansımasıdır.

Bu geleneğin kökeni en azından Natuf kültürüne (MÖ 12.500-9.500 civarı) kadar uzanır. Çatalhöyük’te de (MÖ 7.100-5.950 civarı) ölülerin önemli bir bölümü evlerin taban altlarına gömülmüş, bazı durumlarda iskeletler sonradan çıkarılarak kafatasları ve uzun kemikler ayrıca saklanmıştır.

Tıpkı Göbeklitepe’de olduğu gibi, burada da ölüler mekândan koparılmamış, konutun hafızasına ve gündelik yaşam alanına dâhil edilmiştir.]Sefertepe’de bulunan niş ve kafatası, 10 bin yıl öncesindenKAFATASI KÜLTÜ MÜ ATA KÜLTÜ MÜ?Bu kemikler üzerinde yapılan çalışmalar, bazı kafataslarında insan eliyle yapılmış kesik ve müdahale izleri bulunduğunu, dolayısıyla kafataslarının ritüel uygulamalarda kullanılmış olabileceğini gösteriyor. Son bulgular ışığında Göbeklitepe için baskın bir kafatası kültünden değil, kafatasının sembolik önem taşıdığı, ev merkezli bir ölü gömme uygulamasından söz etmek gerekiyor.

Ev tabanı altı gömü modeli, Taş Tepeler’in diğer yerleşimlerinde farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor ve ata kültünün tek tip olmadığını, bölgeden bölgeye çeşitlendiğini gösteriyor. Sefertepe’de “kafatası odası” olarak tanımlanan özel bir hücrede yaklaşık 10.500 yıl öncesine tarihlenen sekiz, başka bir hücrede ise dört kafatası bulundu.

2024 kazılarında bir duvar nişinin içinden yan yatmış pozisyonda bir kafatası çıkarılması ise daha da dikkat çekiciydi. Sefertepe’deki toplu kafatası depoları ve niş içi kafatasları, Göbeklitepe’deki ev gömülerinden farklı olarak, bedenden ayrılmış kafataslarının kolektif bir hafıza nesnesi olarak saklandığı bir pratiğe işaret ediyor.

İKİNCİL GÖMÜSayburç’ta ölülerle kurulan ilişki mekânsal olarak daha da iç içe. Yerleşimin güneyindeki konutların içinde üç ayrı kümede ikincil gömüler tespit edildi. Ölüler bir mezarlığa değil, doğrudan evlerin içine, duvarlara açılan nişlere ya da taban altına yerleştirilmişti.

Kümelerden birinde altı kişinin kemiklerinin yoğun biçimde yanmış olması, ölümden sonra bedene yapılan işlemlere işaret ediyor. Sayburç’ta kafatasları ve seçilmiş uzun kemikler, yanma izleriyle birlikte, ev içinde bir ata bağı olarak öne çıkıyor.[Burada arkeolojide “ikincil gömü” denen uygulamayı açmakta yarar var.

Paleolitik dönemden itibaren toprağa gömülen, daha seyrek olarak da yakılan cesetler bir süre sonra topraktan çıkarılmış, kemikler (özellikle kafatası) çürümüş etlerden temizlendikten sonra aynı ya da farklı yerlerde saklanmıştır. Bunun arkasında büyük olasılıkla, etin geçici, kemiklerin ise insan ruhunun asıl taşıyıcısı olduğu inancı yatar.

MÖ 2. binyılda İran ya da Afganistan’da ortaya çıkan Zerdüştlükte ölü etinin kutsal toprağı kirlettiğine inanılırdı. Bu yüzden ölüler “Sessizlik Kulesi” denen, üstü açık dairesel kulelere bırakılır, akbabalar etleri temizledikten sonra güneşte kuruyan kemikler, Ostudan adı verilen kuyularda saklanırdı.

Homeros da savaş meydanlarında ölen kahramanların cesetlerinin önce törenle yakıldığını, kalan kemiklerin ise şarapla yıkanıp phiale (sağrak) denen kaplarda saklandığını anlatır.]AĞZI DİKİLİ YÜZTaş Tepeler’de ata kültünün bir başka boyutu, ölümün ve ölü bedene yapılan müdahalelerin sembolik olarak betimlenmesi. Sayburç’ta bulunan ve MÖ 8.600-8.300 yıllarına tarihlenen “ağzı dikili yüz” heykelini kazı başkanı Eylem Özdoğan, “yüzündeki dikiş izleri, belki kafatasını soymaya yönelik izler… Bunun bir ölüm ritüelinin parçası olması mümkün” sözleriyle yorumluyor.

Sefertepe’de ise 2025'te biri yüksek, diğeri alçak kabartma olarak işlenmiş iki insan yüzü bulundu. Bunlardan küçük bir heykelcik, kapalı yüz ve ağız tasviriyle yaşam ile ölüm arasındaki sınırı simgeliyor olabilir. Bu betimlemeler, ölümün yalnızca kemikler aracılığıyla değil, yüz ve beden üzerinden de sembolize edildiğini gösteriyor.

Bu pratikler, ataların fiziksel varlığının korunması yoluyla sembolik varlıklarının da gündelik hayatın bir parçası olarak sürdürüldüğünü düşündürüyor. Böylece Taş Tepeler’de ölüm, topluluktan kopuş değil; yaşayanlarla ölüler arasındaki ilişkinin farklı biçimlerde devam ettiği yerel ve çok katmanlı bir kültürel pratik olarak karşımıza çıkıyor.

Animizm ile ata kültü Taş Tepeler’de iç içe geçmiş görünür. Hayvanlar ruhsal güç ve bilginin taşıyıcısı, atalar ise soyun, mekânın ve hafızanın sürekliliğini sağlayan varlıklardı. Böylece insan, hayvanlar ve atalar arasında kesin sınırların bulunmadığı, bütün varlıkların aynı kozmik düzenin parçası olduğu ilişkisel bir evren anlayışı ortaya çıkıyor.

Ritüeller de bu ilişkileri yeniden kurmanın ve sürdürmenin yolu olmalıydı. Karahantepe, 12 bin-11 bin yıl öncesindenALANIN DOLDURULMASIGöbeklitepe’nin sonu da tartışmalı. Önceki yıllarda ritüel alanlarının bilinçli olarak toprak ve molozla doldurularak terk edildiği düşünülüyordu.

Ancak 2025'te ritüel alanının kuzeyinde konut olarak kullanılan yerleşimlerin keşfedilmesi, alanın bilinçli olarak doldurulmamış olabileceği ihtimalini gündeme getirdi. Belki de zamanla çöken konutların kalıntıları, heyelanlar, yağmur ya da rüzgâr erozyonu alanı yavaş yavaş örtmüştü.

Öte yandan Karahantepe gibi başka yerlerde tapınak alanının taş ve toprakla bilinçli olarak kapatıldığının anlaşılması, Göbeklitepe’nin de terk edilirken doldurulmuş olma olasılığını güçlendiriyor. Bu kadar önemli bir yerleşimin terk edilmesinin akla ilk gelen nedenleri arasında kuraklık yüzünden bitki veriminin düşmesi, aşırı avlanma yüzünden av hayvanı nüfusunun azalması ve sürülerin göç yollarının değişmesi var.

Bölgeye dışarıdan gelen yeni toplulukların yarattığı baskı da olası bir etken. Böylesine büyük bir alanın bilinçli olarak doldurulması ciddi bir emek ve zaman gerektireceğinden, gerçekleşmişse bile ani bir terk edilişten çok zaman içinde gelişen koşulların sonucu olmalıydı..[İlginçtir, Levant ve Anadolu’da yapılan kazılarda çıkarılan ve yaklaşık 20 bin-10 bin yıl öncesine ait insan iskeletlerinde organize savaşın izine rastlamıyoruz.

Bu, bölgede toplu ve çatışmaların olmadığını akla getirse de, insan topluluklarının kaynaklar üzerinde rekabet etmedikleri anlamına gelmez elbette.]DÜĞÜM NOKTASIGöbeklitepe, keşfedildiğinden beri bölgenin ana toplumsal, kültürel ve ritüel bir düğüm noktası olarak düşünüldü. Yaklaşık 40 km doğudaki Karahantepe ise bu kabule önemli bir istisna oluşturuyor.

Karahantepe’nin anıtsal yapıları Göbeklitepe’dekilerden belirgin biçimde farklı bir mimari anlayışla inşa edilmiş. Sembolik dünyaları da ayrışıyor: Göbeklitepe’de hayvan figürleri açık ara baskınken (fauna motifleri yaklaşık yüzde 80), Karahantepe’de insan tasvirleri öne çıkıyor.

Bu ikonografik fark, iki yerleşimin aynı bölgesel sistem içinde farklı kozmolojik vurgulara sahip olduğunu gösteriyor ve Karahantepe'nin Göbeklitepe ile rekabet eden mi, yoksa onu tamamlayan bir merkez mi olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Göbeklitepe’nin inşasına katkı sağlayan toplulukların bir kısmının Taş Tepeler’deki diğer yerleşimlerde yaşadığını düşünmek için makul gerekçeler var.

Proje kapsamındaki yerleşim sayısı da sürekli değişiyor. Taş Tepeler Projesi kapsamında 12 alan tanımlanmış olsa da yeni keşiflerle bu sayının artması büyük olasılık.[Karahantepe’de olduğu gibi devasa bir kaya bloğunu yukarıdan oyarak şekillendirmeye dayalı bir mimarinin daha önce başka yerlerde denenmiş ve ustalaşılmış olması gerektiğini düşünüyorum.

Bu birikimin bütün aşamaları henüz gün ışığına çıkmış değil, bu yüzden bunun daha önce uygulandığı, dolayısıyla daha eski yerleşim yerlerinin ortaya çıkacağını öngörmek yanlış olmaz.]Yılanlı Kafa, Nevali Çöri, 10.500 yıl öncesindenTİCARETBu çok yönlülüğün en somut kanıtlarından biri uzak mesafelerden gelen malzemeler. Göbeklitepe’de bulunan obsidyen aletlerin bir kısmının yaklaşık 250 km uzaktaki Van Gölü çevresinden, bir kısmının ise 500 km mesafedeki Kapadokya’dan geldiği belirlenmiş.

Bu, bölgeler arasında bir malzeme dolaşımı olduğunu açıkça gösteriyor. Ancak bu dolaşım modern anlamda bir pazar ekonomisinden çok, değerli sayılan veya sembolik değeri yüksek nesnelerin değiş tokuşuna dayanan bir ağ üzerinden işliyordu.

Ziyafetler ve ritüel buluşmalar bu alışverişin yapıldığı başlıca zeminlerden biriydi, insanlar bu vesileyle mineralleri ve diğer değişim nesnelerini takas ediyordu. EŞLEŞMEDeğiş tokuşun yanında bu buluşmaların en az o kadar önemli bir işlevi daha vardı: sosyal ve biyolojik ağların sürdürülmesi.

Küçük avcı-toplayıcı gruplar gen havuzlarını tazelemek ve akrabalık bağları kurmak için bu tür düzenli buluşmalara güveniyordu. Antropolojik modeller, bu merkezlerin aynı zamanda bir “eşleşme pazarı” (mating network) işlevi gördüğünü, yani farklı topluluklardan bireylerin bir araya gelerek evlilik ve ittifak ağları kurduğunu öne sürüyor.

ERGİNLENMEGöbeklitepe’nin bir inisiyasyon (erginlenme, erkekliğe geçiş) merkezi olarak kullanılmış olması da bir olasılık. Alanın en dikkat çekici özelliği, gündelik yaşamdan uzak, kasıtlı olarak sahnelenmiş bir mekân olması: devasa dikilitaşların çevrelediği dairesel yapılar, insanı küçültüp bir “eşiğe” getiren bir atmosfer yaratıyor.

Hayvan kabartmalarının tehlikeli ve güçlü türlerde yoğunlaşması, buraya gelenlerin sembolik bir yüzleşmeden geçmiş olabileceğini düşündürüyor. Benzer biçimde, inisiyasyon ritüelleri, pek çok avcı-toplayıcı toplulukta gençlerin topluluğun bilgisine ve ruhsal dünyasına kabul edildiği geçiş törenleri olarak karşımıza çıkar.

Kimi araştırmacılar Göbeklitepe’deki ritüel alanlarının bu tür törenler için uygun bir zemin oluşturduğunu savunuyor. AVLANMA VE ZİYAFETBuluşmaların besin temelini büyük ölçekli ortak avlar ve ziyafetler oluşturuyordu. Alandaki çok sayıda yabani hayvan kemiği (ceylan, yaban domuzu, geyik vb.) ve yemek pişirme donanımı, burada geniş katılımlı, ritüelleştirilmiş ziyafetler düzenlendiğini gösteriyor.

Bu ziyafetler yalnızca beslenme değil, iş gücünü bir araya toplama, işbirliğini pekiştirme ve topluluklar arası rekabeti yönetme aracıydı. Ziyafet döngüsünün av öncesi ve sonrası ritüellerle örgütlendiği, bunun da avcı-toplayıcılar arasında kolektif bir dayanışma biçimi yarattığı öne sürülüyor.

Farklı toplulukların bu ziyafetlere katılmak için 100 km’ye varan mesafelerden geldiği düşünülürse, Göbeklitepe’nin aynı zamanda ortak av sahalarının paylaşıldığı ve av stratejilerinin koordine edildiği bir buluşma noktası olduğu da anlaşılıyor. Eldeki kanıtlar Göbeklitepe’yi yalıtılmış bir kült alanı olarak görmek yerine, avcı-toplayıcıların mevsimsel olarak bir araya geldiği, ziyafetler eşliğinde ticaret yaptığı, eşleşme ve ittifak ağlarını sürdürdüğü, ortak avlanmayı örgütlediği ve bütün bunları ritüel bir çerçevede gerçekleştirdiği çok katmanlı bir merkez olarak değerlendirmeyi gerektiriyor.