Cumhuriyet’i dünyaya taşıyan gemi

Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik bağımsızlığını evrensel boyutlara taşıma hedefi, 1926 yılında “Seyyar Sergi” projesiyle hayata geçti. 1925 Paris Fuarı’ndan alınan ilhamla Ticaret Bakanı Ali Cenani Bey tarafından önerilen ve Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın onayıyla başlatılan proje için S.S.

Wilis gemisi seçildi. Haliç Tersanesi’ne çekilerek “Karadeniz” adını alan 4 bin 731 grostonluk vapur, Türk mimarların çizimleriyle baştan aşağı yenilenerek sergi salonları ve üretim haritalarıyla donatıldı.12 Haziran 1926’da Galata Rıhtımı’ndan demir alan vapur, ertesi gün Mudanya’da Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından teftiş edildi.

Sergiyi inceleyen Atatürk, “Sergi, başarıya ulaşmış bir eserdir. Bende gayet iyi izlenimler meydana getirdi. Hazırlayıcısını takdir ve tebrik ederim.” notunu düşerek gemiyi asıl rotasına uğurladı. ÜRETİM VİTRİNİ VE SEYYAR BANKATam 86 gün süren, 10 bin mil kat edilerek 12 ülkenin 16 limanını kapsayan tarihi seferde, Türkiye’nin salt bir pazar değil, üreten bir özne olduğu vurgulandı.

Gemide Kütahya çinilerinden Hereke kumaşlarına, tütünden lokuma kadar geniş bir ihraç yelpazesi sergilendi. Tarım potansiyelini göstermek amacıyla güvertede canlı Tiftik keçileri dahi Avrupa’ya taşındı. Ekonomik diplomasinin en somut adımlarından biri de İş Bankası Genel Müdürü Celal Bayar’ın girişimiyle gemide kurulan tarihteki ilk seyyar şubeydi.

Celal Bayar’ın oğlu Refii Bayar’ın da yer aldığı genç kadro, yabancı dil bilgisiyle Avrupalı yatırımcılara rehberlik ederek yeni devletin donanımlı yüzünü yansıttı. KÜLTÜREL DİPLOMASİ VE ZİYARETÇİ İZDİHAMIKaradeniz Vapuru, ticari bir sergi olmanın ötesinde Cumhuriyet’in uluslararası sahnede kendi hikayesini kendisinin yazma kararlılığının simgesiydi.

Geminin Kopenhag Limanı’na yanaşırken Riyaset-i Cumhur Musiki Heyeti’nin Danimarka Milli Marşı’nı çalması, binlerce kişiyi limana döktü ve Danimarka Dışişleri Bakanı Kont Carl Moltke bizzat gemiyi ziyaret etti. İlk kadın muhabir Bedia Arseven’in de aralarında bulunduğu aydın kadrosuyla limanlara inen Karadeniz Vapuru, Batı’nın zihnindeki eski kalıpları yıktı.

Avrupa basınında geniş yankı bulan gemi; Le Havre’da 20 bin, Barselona’da 11 bin ve Stockholm’de 7 bin 500 ziyaretçi ağırlayarak diplomatik hedeflerine fazlasıyla ulaştı. BARSELONA LİMANI’NDA ŞAŞIRTAN KARŞILAŞMAKaradeniz Vapuru’nun Avrupa seferi, genç Cumhuriyet’in kendisini dünyaya doğrudan anlatma ihtiyacının ne kadar hayati olduğunu çarpıcı bir olayla gözler önüne serdi.

Geminin 20 Haziran 1926 tarihinde ulaştığı İspanya’nın Barselona Limanı, seyyar serginin tarihi misyonunu belgeleyen çok yönlü bir durak olarak kayıtlara geçti. Barselona Limanı’nda yoğun bir ilgiyle karşılanan vapur, sadece iki gün içinde yaklaşık 11 bin kişi tarafından ziyaret edildi.

İspanyollar sergide özellikle Bursa ipekleri, pamuk, tütün ve lokuma büyük rağbet gösterdi. Buna karşın, o dönem iki ülke arasında resmi bir gümrük anlaşmasının bulunmaması ve uygulanan yüksek gümrük vergileri, satış hacmini sınırlayan bürokratik bir pürüz olarak heyetin raporlarında yerini aldı.

Ancak Barselona temaslarında Türk heyetini ve gemideki gazetecileri ticari verilerden çok daha fazla şaşırtan durum, ziyaretçilerin bir kısmının siyasi hafızasıydı. Limanda sergiye en büyük ilgiyi, İspanya’da ikamet eden Türk uyruklu Yahudiler gösterdi.

Hatta Türkiye’nin Barselona Konsolosluğu, dil avantajları nedeniyle bu gruptan dört kişiyi sergide tercüman olarak görevlendirdi. Söz konusu kitle, gemi personeline ve heyete, kendilerini “Barselona’daki Osmanlı kolonisi” olarak tanıttı.

Yapılan temaslarda, bu topluluğun Türk Devleti’nin hâlâ meşrutiyet rejimiyle idare edildiğini sandığı ve Türkiye’de Cumhuriyet’in ilan edildiğinden tamamen habersiz olduğu ortaya çıktı. Dönemin Türk basını tarafından da şaşkınlıkla rapor edilen bu uluslararası iletişim kopukluğu, projenin yola çıkış stratejisinin haklılığını kanıtladı.

Karadeniz Vapuru Avrupa limanlarına salt ticari malları değil; laik, çağdaş bir devletin inşa edildiği bilgisini de taşımış oldu.