Tokayev:'Rusya da TDT'de yer alsın

“Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” temasıyla yapılan zirveye Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve KKTC cumhurbaşkanları katıldı. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile gözlemci ülkelerden Macaristan'ın lideri toplantıda yer almadı.

Azerbaycan'ı Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov temsil etti. Zirvede siyasi ve ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi, ulaştırma koridorları, savunma sanayisi ve dijital dönüşüm ele alındı. Liderlerin konuşmalarında ortak yatırım ve üretim projeleri öne çıkarken Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev'den Rusya'ya yönelik dikkat çekici bir öneri geldi.

TOKAYEV'DEN RUSYA'YA İKİ SEÇENEKTokayev, Rusya'nın Türk Devletleri Teşkilatının çalışmalarına dahil edilmesini istedi. Moskova'nın mevcut TDT+ mekanizmasına katılması veya teşkilatta gözlemci statüsü kazanması seçeneklerini gündeme getirdi.

Kazakistan Cumhurbaşkanlığının bugün yayımladığı konuşma metnine göre Tokayev, önerisini şu sözlerle açıkladı:“Teşkilatımızın itibarını artırmak amacıyla Rusya'nın niyetine olumlu yaklaşmanın ve kendisine bu formata katılmayı veya TDT'nin çalışmalarında gözlemci olarak yer almayı teklif etmenin doğru ve adil bir karar olacağını düşünüyorum.”Rusya'nın Türk dünyasıyla ilişkilerinin uzun bir geçmişe dayandığını belirten Tokayev, bu ülkede yaşayan Türk halklarına dikkat çekti:“Büyük bir devlet olan Rusya, yüzyıllardır Türk dünyasıyla yakın ilişkiler sürdürüyor. Bu ülkenin topraklarında tarihsel olarak birçok Türk halkının temsilcileri yaşıyor.”Tokayev, Rusya'nın yürüttüğü kültürel çalışmaları da önerisine gerekçe gösterdi.

Moskova'nın “Altay – Türk Medeniyetinin Beşiği” projesini geliştirdiğini, Kazakistan'ın da bu girişimi desteklediğini belirtti. Kazak lider, sözlerini şöyle sürdürdü:“Rusya bugün ‘Altay – Türk Medeniyetinin Beşiği’ projesini yürütüyor.

Kazakistan bu projeyi destekliyor. Rus dilindeki pek çok kelimenin Türkçe kökenli olduğunu biliyoruz. Genel olarak Rusya, Türk devletlerinin, yani teşkilatımızın bir parçası hâline gelirse bunun bütün ülkelerimize fayda sağlayacağını düşünüyorum.”Tokayev'in sözünü ettiği TDT+ mekanizması, Ekim 2025'te Azerbaycan'ın Gebele kentinde düzenlenen zirvede oluşturulmuştu.

Mekanizma, teşkilatın üye ve gözlemci ülkeler dışındaki devletlerle ve uluslararası kuruluşlarla ilişkiler geliştirmesini amaçlıyor. Bugün kabul edilen Ankara Bildirisi'nin 157. maddesinde de üçüncü ülkelerle TDT+ kapsamında işbirliğinin geliştirilmesine özel önem verildi.

Ancak Rusya'nın katılımına veya gözlemci statüsü kazanmasına ilişkin bir karar alınmadı. Tokayev'in önerisi henüz ortak bir karara dönüşmüş değil.'TDT ASKERÎ İTTİFAKA DÖNÜŞMEMELİ'Tokayev, Rusya'nın teşkilatla ilişkilerinin geliştirilmesini isterken TDT'nin askerî niteliği konusunda da Kazakistan'ın tutumunu ortaya koydu.

Teşkilatın çalışmalarının son yıllarda 60 farklı alana yayıldığını hatırlatan Tokayev, bazı faaliyetlerin birbirini tekrar ettiğini belirtti. Önceliklerin yeniden belirlenmesini ve Daimî Temsilciler Konseyi kurulmasını istedi.

Ardından mayıs ayında Kazakistan'ın Türkistan kentinde düzenlenen gayriresmî zirvede yaptığı açıklamayı hatırlattı:“Bu yıl mayıs ayında Türkistan'daki üst düzey toplantıda Türk Devletleri Teşkilatının askerî bir ittifak olmadığını ve gelecekte de askerî bir ittifaka dönüşmemesi gerektiğini söylemiştim. Bu, Kazakistan'ın tutumudur.”Kazakistan ise güvenlik alanındaki işbirliğinin askerî bir ittifaka dönüşmemesi gerektiği görüşünü koruyor.

ORTA KORİDOR'UN YANINDA KUŞAK VE YOLTokayev'in konuşmasında Rusya önerisini tamamlayan bir başka başlık da ulaştırma koridorlarıydı. Kazak lider, Hazar geçişli Orta Koridor'un Türk devletleri arasındaki bağlantıları güçlendirdiğini belirtti.

Verdiği bilgilere göre bu yılın ilk dokuz ayında Orta Koridor'daki yük taşımacılığı yüzde 30, transit taşımalar yüzde 90 arttı. Kazakistan ile TDT ülkeleri arasındaki demir yolu taşımacılığı da yaklaşık 40 milyon tona ulaştı.

Tokayev, Orta Koridor'un geliştirilmesinin Kazakistan için öncelik olduğunu belirterek şöyle devam etti:“Bununla birlikte Kuzey-Güney Koridoru, ‘Bir Kuşak, Bir Yol’ projesi ve diğer ulaştırma güzergâhları da ülkemiz açısından oldukça yararlı ve verimli olmaya devam ediyor.”Böylece Kazakistan Cumhurbaşkanı, Türk devletleri arasındaki Orta Koridor'un yanında Rusya bağlantılı Kuzey-Güney güzergâhının ve Çin'in Kuşak ve Yol girişiminin de önemini vurguladı. Kazakistan'ın yaklaşımında bu ulaştırma hatları birbirinin alternatifi olarak görülmüyor.

Astana yönetimi, Türk devletleriyle ekonomik bütünleşmeyi geliştirirken Rusya ve Çin'le mevcut ticaret ve ulaştırma bağlantılarını da korumayı hedefliyor. Tokayev'in Rusya'yı TDT+ mekanizmasına dahil etme önerisi, bu çok yönlü işbirliği yaklaşımının teşkilatın geleceğine de taşınması anlamına geliyor.163 MADDELİK ANKARA BİLDİRİSİ'NDE NELER VAR?Türk Devletleri Teşkilatının bugün tamamlanan Ankara Zirvesi'nde kabul edilen bildiride KKTC, Filistin, Suriye ve Afganistan'ın yanı sıra ulaştırma koridorları ve üçüncü ülkelerle ilişkiler de yer aldı.

İşte bildirinin öne çıkan maddeleri: KKTC VE KIBRIS MESELESİ14. Kıbrıs meselesinin, Ada'daki mevcut gerçekler temelinde müzakere edilmiş, karşılıklı olarak kabul edilebilir ve uygulanabilir bir çözüme kavuşturulması gerektiğini vurgularlar.

Türk Dünyasının ayrılmaz bir parçası olan Kıbrıs Türk halkının eşit ve özden gelen haklarını güvence altına alma yönündeki beklentileriyle dayanışma içinde olduklarını ifade ederler. FİLİSTİN VE GAZZE15. Gazze'deki ağır insani durumun ele alınması, Gazze'deki herkes için güvenlik ve istikrarın sağlanması, yeniden imar ve iyileştirme sürecinin önünün açılması amacıyla BM Güvenlik Konseyi'nin 2803 (2025) sayılı Kararı'nın ve Gazze Çatışmasını Sona Erdirmeye Yönelik Kapsamlı Plan'ın tam olarak uygulanmasının gerekliliğini vurgularlar.

İsrail-Filistin ihtilafına adil ve kalıcı bir çözüm bulunmasının ve ilgili BM kararları doğrultusunda iki devletli çözümün hayata geçirilmesinin gerekliliğinin altını çizerler. AFGANİSTAN16. Afganistan'daki güvenlik ve siyasi durumu ve insani gelişmeleri yakından takip ederler; barışçıl, istikrarlı ve müreffeh bir Afganistan'ın TDT Üye Devletlerinin ve daha geniş bölgenin güvenliği ve refahı açısından önemini vurgularlar.

TDT Afganistan Çalışma Grubu aracılığıyla yürütülen çalışmalar da dâhil olmak üzere, ülkede barışa, istikrara ve sürdürülebilir kalkınmaya katkıda bulunmak amacıyla TDT Üye Devletlerinin kararlı ve eşgüdümlü çabalarını sürdürme iradesini yeniden teyit ederler. SURİYE'NİN TOPRAK BÜTÜNLÜĞÜ18.

Suriye'nin toprak bütünlüğüne ve birliğine, ayrıca ülkenin güvenliğine, istikrarına ve yeniden imarına yönelik desteklerini yeniden teyit ederler. ORTA KORİDOR VE ZENGEZUR46. Trans-Hazar Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru'nun ilerletilmesi ve Bakü-Tiflis-Kars demir yolu dâhil ilgili demir yolu ağlarının tam kapasiteyle kullanılmasının ve bütünleştirilmesinin sağlanmasına yönelik taahhütlerini yeniden teyit ederler.

Çin-Kırgızistan-Özbekistan Demir Yolu'nun ve Zengezur Koridoru'nun uygulanmasını desteklerler. Bu güzergâhların Trans-Hazar Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru'na entegre edilmesini kolaylaştırmaya hazır olduklarını ifade eder ve söz konusu ağların bölgeler arası bağlantısallığın güçlendirilmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve Avrupa ile Asya arasındaki ulaştırma güzergâhlarının çeşitlendirilmesindeki temel rolünü kabul ederler.

BM VE İİT'DE GÖZLEMCİLİK HEDEFİ154. Üçüncü ülkeler ve uluslararası kuruluşlar tarafından TDT ile kurumsal iş birliği tesis edilmesine yönelik artan ilgiden memnuniyet duyarlar ve TDT'ye Birleşmiş Milletler Genel Kurulu ve İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) nezdinde gözlemci statüsü kazandırılması için ortak çabaların sürdürülmesi amacıyla Üye Devletlerin ilgili makamlarını teşvik ederler.

ÜÇÜNCÜ ÜLKELERLE TDT+ İŞBİRLİĞİ157. Karşılıklı ilgi alanlarında “TDT+” formatı aracılığıyla ilgili dış taraflarla işbirliğinin geliştirilmesine özel önem atfederler. TDT'DE SAVUNMA SANAYİİ KOLEJİ GÜNDEMİAnkara Bildirisi'nde Türkiye'nin ev sahipliğinde TDT Savunma Sanayii Koleji programı kurulması imkânının değerlendirilmesi istendi.

Savunma sanayisi işbirliğinin yanı sıra siber güvenlik alanındaki ortak çalışmaların hızlandırılması da gündeme geldi. Türk Devletleri Teşkilatının bugün tamamlanan Ankara Zirvesi'nde savunma sanayisi ve siber güvenlik alanındaki ortak çalışmaların geliştirilmesi çağrısı yapıldı.163 maddelik Ankara Bildirisi'nin 22. maddesinde Türkiye'nin ev sahipliğinde bir TDT Savunma Sanayii Koleji programı kurulması imkânının değerlendirilmesi istendi.

Programla üye ülkeler arasında bilgi ve deneyim paylaşımının artırılması, nitelikli personel yetiştirilmesi ve savunma teknolojilerinde ortak uzmanlığın geliştirilmesi hedefleniyor. Ancak kolejin kurulmasına ilişkin kesin bir karar alınmadı.

Konunun üye devletlerin ilgili kurumları ve TDT Sekretaryası tarafından değerlendirilmesi istendi. Bildiride 1 Ekim'de Bakü'de düzenlenen TDT Savunma Sanayii Kurumları Başkanları Toplantısı'nda kabul edilen İş Birliği Yol Haritası'na da destek yinelendi.

SİBER GÜVENLİK KONSEYİ İÇİN ÇAĞRILiderler, siber güvenlik alanında da ortak mekanizmaların geliştirilmesini gündeme aldı. Bildiride TDT Üye Devletleri Arasında Siber Güvenlik ve Siber İş Birliğine İlişkin Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasının hızlandırılması istendi.

Ayrıca TDT Siber Güvenlik Konseyi'nin kurulmasına yönelik görüşmelerin ilgili kurumlar tarafından hızlandırılması çağrısı yapıldı. Böylece savunma sanayisindeki ortak eğitim ve üretim çalışmaları ile siber güvenlik alanında kurumsal işbirliğinin geliştirilmesi, teşkilatın önümüzdeki dönem gündemleri arasında yer aldı.

LİDERLERDEN ORTAK ÜRETİM VE TİCARET ÇAĞRISIAnkara Zirvesi'nde Türk devletleri arasındaki ekonomik bütünleşme, ortak yatırımlar ve ulaştırma bağlantıları öne çıktı. Liderler yeni projeler önerirken TDT'nin yeni genel sekreteri de Özbekistan'dan belirlendi.

Türk Devletleri Teşkilatının bugün Ankara'da düzenlenen liderler toplantısında ortak yatırımların artırılması, ulaştırma koridorlarının geliştirilmesi ve ekonomik ilişkilerin güçlendirilmesi gündeme geldi. ERDOĞAN:'TÜRKMENİSTAN'I TAM ÜYE OLARAK GÖRMEK İSTİYORUZ'Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye'nin dönem başkanlığında teşkilatın kurumsal birikimini somut kazanımlara dönüştürmek istediklerini belirtti.

Erdoğan, KKTC konusunda şu mesajı verdi:“Türk dünyasının aile fotoğrafında ayrılığa, gayrılığa, ihtilafa yer yoktur. Hepimiz biriz, beraberiz, ezelden ebede kadar inşallah kardeşiz. Bu noktada aile meclisimizin Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile temaslarını artıracağına inanıyorum.”Erdoğan ayrıca Türkmenistan'ı en kısa zamanda teşkilatta tam üye olarak görmek istediklerini açıkladı.

Türk devletlerinin pazarlarını ortak bir dijital ticaret platformunda buluşturma çağrısında bulundu. MİRZİYOYEV'DEN 100 ORTAK PROJE ÖNERİSİÖzbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, TDT+ kapsamında üçüncü ülkelerle işbirliğinin sektörel bakanlar toplantılarıyla başlatılmasını önerdi.

Mirziyoyev, Türk dünyasında sanayi ve yatırım ortaklığını geliştirmek için 100 stratejik projeyi kapsayan bir program hazırlanmasını istedi. Bu projelerde Türk Yatırım Fonu ve uluslararası finans kuruluşlarının kaynaklarının kullanılmasını gündeme getirdi.

Özbekistan Cumhurbaşkanı ayrıca Türk Turizm Birliği kurulması, Orta Koridor'un bütünleşik ekonomik sisteme dönüştürülmesi ve ortak Türkçe kelimeler sözlüğü hazırlanması çağrısında bulundu. CAPAROV'DAN 2027 ZİRVESİ TEKLİFİKırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Türkiye'nin siyasi, ekonomik, askerî ve teknolojik alanlardaki gelişimine dikkat çekti.

Caparov, gelecek yılki TDT gayriresmî zirvesinin 5-6 Ağustos 2027 tarihlerinde Kırgızistan'da yapılmasını önerdi. Bugün kabul edilen Ankara Bildirisi'nde bu öneri memnuniyetle karşılandı. TDT'nin 14. olağan zirvesinin ise 2027 yılında Özbekistan'da düzenlenmesi kararlaştırıldı.

BERDİMUHAMEDOV:'HAZAR KORİDORUNUN KAPASİTESİ ARTIRILMALI'Türkmenistan Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov, Türk devletlerinin ekonomik imkânlarının ortak projelerle değerlendirilmesini istedi. Enerji, sanayi, ulaştırma ve tarım alanlarında işbirliğinin geliştirilmesi çağrısında bulunan Berdimuhamedov, Hazar geçişli Orta Koridor'un kapasitesinin artırılmasının önemine işaret etti.

Türkmenistan'ın karşılıklı yatırımların genişletilmesine ve ortak üretim projelerinin geliştirilmesine öncelik verdiğini belirtti. YENİ GENEL SEKRETER ÖZBEKİSTAN'DANBugünkü zirvede TDT'nin yeni genel sekreteri de belirlendi.

Göreve Özbekistanlı diplomat Mirvohid Azimov seçildi. Yaklaşık altı yıl TDT Genel Sekreter Yardımcılığı yapan Azimov, daha önce Özbekistan Dışişleri Bakan Yardımcılığı görevinde de bulundu. Azimov, Kasım 2022'den bu yana genel sekreterlik görevini yürüten Kırgız diplomat Kubanıçbek Ömüraliyev'den görevi devralacak.