ANALİZ - Mavi Vatan: Sınır çizgisinden denizcilik vizyonuna

Paylaş Kaydet En Son Dakika Google'da tercih edilen kaynak ANALİZ - Mavi Vatan: Sınır çizgisinden denizcilik vizyonuna Güncel Haber — Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Ercüment Tatlıoğlu, Mavi Vatan’ın bütüncül bir denizcilik vizyonu olarak kurumsallaştırılmasını AA Analiz için kaleme aldı.

Mavi Vatan, kamuoyunda çoğu zaman Türkiye'nin deniz yetki alanlarına ilişkin tezlerini gösteren bir haritayla özdeşleştiriliyor. Oysa kavramın stratejik değeri, deniz yetki alanlarında hak ve menfaatlerimizin korunması temelinde, Türkiye'nin denizlerle kurduğu ilişkiyi tüm yönleriyle yeniden ele alma çağrısı yapmasında yatar.

Bu makale Mavi Vatan'ı; deniz hukuku, deniz ticareti, limanlar, gemi inşa sanayi, enerji ve diğer deniz kaynakları, bilimsel araştırmalar, deniz çevresinin korunması, deniz diplomasisi ve deniz kuvvetleri gibi deniz gücünün tüm boyutlarını aynı çatı altında buluşturan uzun vadeli bir devlet vizyonu olarak ele almaktadır. Mavi Vatan vizyonunun başarısı, yalnızca deniz yetki alanı sınırlarının Türkiye’nin haklarını koruyacak şekilde belirlenmesiyle değil, Türkiye'nin denizlerden ne kadar değer ürettiği, denizleri ne ölçüde koruduğu ve denizcilik kültürünü hangi derinlikte içselleştirdiği ve kurumsallaştırdığıyla ölçülmelidir.

Bir devletin denizle ilişkisi, egemenliğin kurucu unsurlarından olan toprak parçasının (kara ülkesinin) denizle buluştuğu alanda, bir diğer ifadeyle kıyılarda başlamaz, bu bölgede de son bulmaz. Deniz; kıyısı olmayan ülkelerin dahi haklarının ve çıkarlarının bulunduğu, ticaretin aktığı, enerjinin ve verinin taşındığı, gıdanın üretildiği, bilginin toplandığı, diplomasinin uygulama alanı haline geldiği, askeri caydırıcılığın tesis edildiği, güç mücadelelerinin cereyan ettiği çok katmanlı bir stratejik alandır.

Karadeniz, Ege ve Akdeniz'in kesişiminde bulunan ve Marmara gibi iç denize sahip olan, Türk Boğazlarına hükmeden, Montrö Sözleşmesi’nin uygulayıcısı olan, Kıbrıs meselesi ve deniz yetki alanı uyuşmazlıklarıyla karşı karşıya bulunan, ithalat ve ihracatının büyük çoğunluğunu denizler üzerinden gerçekleştiren ülkemiz için deniz, denizcilik gücü ve deniz kuvvetleri gücü; dış ve güvenlik politikasının tali bir sahası ya da aracı değil, bu politikanın seçeneklerini şekillendiren jeopolitik gerçeklik ve yönlendirici unsurdur.

Mavi Vatan, bu gerçekliğin stratejik ifadesi ve toplum nezdindeki kavramsallaştırmasıdır. Doğal olarak, deniz yetki alanlarındaki hak ve menfaatlerimizin korunmasını içerir. Çünkü egemenlik, egemen haklar ve meşru menfaatler açık bir hukuki ve coğrafi zemine dayanmak zorundadır.

Ancak Mavi Vatan'ı yalnızca koordinatlar, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge tartışmalarına indirgemek, bir evin yalnızca tapu sınırlarına bakıp içinde kurulan hayatı görmemeye benzer. Sınır gereklidir fakat sınırın anlamı, koruduğu hayat ve ürettiği imkanlarla tamamlanır.

Bir ülkenin deniz gücü, çoğu kez savaş gemilerinin sayısı ve niteliğiyle ölçülmeye çalışılır. Deniz Kuvvetleri, bu gücün vazgeçilmez askeri bileşeni olmakla birlikte bütününü oluşturmaz. Gerçek deniz gücünü, deniz ticaret filosunu, limanları, tersaneleri, gemi ve deniz teknolojileri sanayisini, lojistik ağları, balıkçılığı, enerji faaliyetlerini, hidrografi ve oşinografi kapasitesini, deniz hukuku alanındaki uzmanlığı, sahil güvenliği, denizcilik eğitimini, diplomatik yeteneği ve deniz kuvvetlerini birbirine bağlayan ekosistemin etkinliği belirler.

Devletin denizden ekonomik ve siyasi değer üretmesi, hak ve menfaatlerini koruması ve deniz üzerinden başka coğrafyalara etki aktarabilmesi, içerisinde bütün devlet kurumlarının sorumluluk sahibi olduğu bu ekosistemin birlikte etkinlikle işlemesine bağlıdır.

Alfred Thayer Mahan'ın deniz gücü yaklaşımı, savaş filosunu ticaret, deniz ulaştırma hatları, coğrafi konum, limanlar ve devlet politikasıyla birlikte ele alması bakımından günümüzde hala açıklayıcılığını korur. Ayrıca, Julian Corbett’in denizlerin kara ülkeleri gibi sürekli işgal edilemeyeceğine, deniz kontrolünün çoğu zaman yerel, geçici ve siyasi amaca bağlı olduğuna yönelik tezleri de günümüzdeki deniz çatışmalarında teyit ediliyor.

Büyük Türk Amirali Barbaros Hayrettin Paşa’nın “denize hakim olan cihana hakim olur” veciz ifadesiyle anlattığı stratejik durum, teknolojik unsurlar ile zenginleşmekle birlikte özünü muhafaza ediyor. Nitekim günümüzde bu klasik çerçeveye denizaltı enerji ve iletişim hatları, veri kabloları, uydu destekli gözetleme, siber alan, otonom sistemler, iklim değişikliği ve mavi ekonomi eklenmiştir.

Böylece deniz ve deniz gücü, sınırlarının nerede başlayıp nerede sona erdiği giderek daha belirsiz hale gelen karmaşık bir küresel sisteme dönüşmüştür.

Bu bakımdan Mavi Vatan kavramını, coğrafya ile kapasite arasındaki bağ olarak ele almak mümkündür. Deniz yetki alanları Türkiye'nin deniz hak ve menfaatlerinin nerede mevcut olduğunu gösterirken deniz gücü ise bu potansiyelin nasıl üretime, refaha ve güvenliğe dönüştürüleceğinin çerçevesini çizer.

Bir deniz alanında gerçekten hak iddia etmek ancak o alanda sürdürülebilir faaliyet göstermekle mümkündür. Hukuki tezin fiili uygulamalarla desteklenmesi, fiili uygulamaların ise deniz gücüne dayanması gereklidir. Hidrokarbon kaynaklarının ekonomiye kazandırılması örneğini ele alacak olursak, deniz yetki alanlarında ruhsatlandırılmış sahalarda araştırma ve sondaj gemileriyle faaliyet icra etmek, bu faaliyetleri teknolojik ve finansal altyapıyla desteklemek, ihtilaflı durumlarda ise gerektiğinde bütün faaliyetlerin güvenliğini sağlamak zorunludur.

Bu noktada Mavi Vatan kavramsallaştırması içinde deniz kuvvetinin rolünün doğru olarak tanımlanması önem taşır. Deniz kuvveti, denizcilik ekosisteminin etkinlikle işlemesini sağlayan kolaylaştırıcı ve güvenlik sağlayıcı rolü üstlenir.

Yapısı gereği denizcilik ekosisteminin ekonomik unsurlarının işlevlerini yerine getiremez. Buna karşılık deniz kuvveti, bir devletin hukuki tezlerinin ve politik duruşunun sahada uygulanabilir olmasını sağlar, ulaştırma hatlarını ve kritik altyapıyı korur ve denizcilik faaliyetlerinin tehdit karşısında da sürdürülmesini mümkün kılan caydırıcılığı üretir.

Kavramın doğuşu ve gelişimi sürecinde güvenlik uygulamaları öne çıktığından Mavi Vatan'ın askeri yönü güçlüdür fakat kavramı salt askeri çerçeve içinde ele almak, politik, ekonomik, bilimsel, hukuki ve kültürel boyutlarını göz ardı etmek anlamına gelir.

Bütüncül bir Mavi Vatan vizyonunun ilk sütunu hukuktur. Deniz hukukunda deniz yetki alanları adı altında tanımlanan, kara suları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) gibi kavramlar, kıyı devletine farklı nitelikte hak ve yetkiler tanır.

Bu sütunda başarıya ulaşmak için Türkiye'nin tezlerinin kuvvetli hukuki argümanlara, kurumsal hafızaya ve güvenilir teknik veriye dayanması, nitelikli ve ehil personelce müzakere edilmesi gerekir. Hukuk, yalnızca alternatif tezlere karşı savunma aracı değil, denizde öngörülebilirlik üretmenin ve diplomatik alan açmanın da vasıtasıdır.

Hakkaniyetli sınırlandırma ve bölgesel işbirliği arayışı birbirinin karşıtı yaklaşımlar olarak görülmemeli, mümkün oldukça barışçıl ve sürdürülebilir düzenin iki tamamlayıcı unsuru olarak ele alınmalıdır.

İkinci sütun deniz ekonomisidir. Dış ticaretin ana taşıyıcısı olan deniz yolları, limanları ve lojistik bağlantıları ulusal rekabet gücünün merkezine yerleştirir.

Mavi Vatan’ın ekonomik bileşeni; Türk bayraklı ticaret gemisi sayısının artırılmasını, deniz ticaret filosunun yenilenmesini, limanların demir yolu ve üretim merkezleriyle bağlantısının kurulmasını ve geliştirilmesini, tersanelerin yüksek katma değerli gemilerin inşasına yönelmesini ve denizcilik hizmetlerinin finansman, sigorta ve tahkim boyutlarını kapsamalıdır. Ekonomik bağımsızlığa katkı sağlamak için denizden sürekli ve sürdürülebilir refah üretilmesi, kavramın toplumda benimsenmesini ve içselleştirilmesini güçlendirir.

Deniz ekonomisinin sürdürülebilirlikle iç içe geçmiş çağdaş çerçevesi Mavi Ekonomi kavramıyla ifade edilir. Kavram, ilk kez Gunter Pauli'nin 2010’da yayımladığı “The Blue Economy” adlı eserinde kullanılmış, 2012’de Rio de Janeiro'da düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) Sürdürülebilir Kalkınma Konferansı'nda (Rio+20) küresel gündeme taşınmıştır.

Dünya Bankası'nın 2017 tanımına göre Mavi Ekonomi, okyanus ekosisteminin sağlığını korurken ekonomik büyüme, gelişmiş yaşam standartları ve istihdam üretmek amacıyla deniz kaynaklarının sürdürülebilir biçimde kullanılmasını ifade eder. Bu tanım, Mavi Ekonomi'yi tek bir sektör olarak değil, balıkçılık ve su ürünleri yetiştiriciliğinden deniz taşımacılığına, liman işletmeciliğinden açık deniz enerjisine, biyoteknolojiden kıyı turizmine kadar birbiriyle etkileşim içindeki çok sayıda faaliyet alanını kapsayan bütüncül bir ekonomik paradigma olarak konumlandırır.

Mavi Vatan vizyonu açısından Mavi Ekonomi, ikinci sütunu oluşturan deniz ekonomisi anlayışına sürdürülebilirlik ölçütünü kazandıran kavramsal çerçevedir. Deniz ticaret filosunun büyütülmesi, liman kapasitesinin artırılması ve tersanelerin yüksek katma değerli üretime yönelmesi gibi hedefler ancak canlı ve cansız deniz kaynaklarının taşıma kapasitesini aşmayan, deniz ekosisteminin sağlığını gözeten bir üretim modeliyle kalıcı hale gelebilir.

Bu bakımdan Mavi Ekonomi, deniz ekonomisi ile deniz çevresinin korunması sütunları arasındaki doğal bağı görünür kılar; ekonomik büyüme hedefinin çevresel sürdürülebilirlikle rakip değil, tamamlayıcı olarak kurgulanmasını, Türkiye'nin enerji, balıkçılık, lojistik ve kıyı turizmi alanlarındaki potansiyelini uzun vadede güvence altına alacak stratejik bir tercih olarak öne çıkarır.

Mavi Ekonomi stratejileri doğrultusunda elde edilen tüm ekonomik kazanımlar, yalnızca kıyı bölgeleriyle sınırlı kalmayıp Türkiye'nin tamamına yayılacak bir toplumsal refahı ifade eder. Denizlerdeki kaynakların sürdürülebilir yönetimi, lojistik, gıda güvenliği, enerji ve istihdam kanallarıyla deniz kıyısında yaşamayan vatandaşların da hayat kalitesini doğrudan artırmaktadır.

Dolayısıyla bu yaklaşım, coğrafi konumdan bağımsız olarak 86 milyonun ortak geleceğini ve bölgesel kalkınma adaletini güvence altına alan kapsayıcı bir kalkınma modelidir.

Üçüncü sütun bilim, teknoloji ve sanayidir. Deniz tabanının haritalanması, oşinografik veri üretimi, canlı ve cansız kaynakların belirlenmesi, çevresel değişimin izlenmesi ve kritik altyapının korunması gibi unsurlar sürekli araştırma ihtiyacı doğurur.

Araştırma ve sondaj gemileri, insansız deniz araçları, sensörler, su altı akustiği, uydu sistemleri ve siber güvenlik teknik kabiliyetlerin ötesinde stratejik özerklik unsurlarıdır. Milli Gemi Projesi ile başlayan, Milli Muhrip, Milli Denizaltı ve Milli Uçak Gemisi projeleriyle devam eden savaş gemisi tasarım ve inşa birikiminin sivil deniz teknolojileriyle çift yönlü beslenmesi, Mavi Vatan'ın endüstriyel temelini daha da genişletecektir.

Denizcilik ve savunma sanayisinde geliştirilen kapasitenin yabancı ülkelere ihraç edilmesi de bu endüstriyel boyutun doğal uzantısıdır. Türkiye'de tasarlanan ve inşa edilen askeri ve sivil deniz platformlarının, sistemlerin ve denizcilik hizmetlerinin ihracı; ekonomik değer üretmenin yanında uzun vadeli eğitim, bakım, lojistik ve teknoloji ilişkileri kurarak diplomasiyi de destekler.

Böylece denizcilik sanayi, iç kapasite üretmenin ötesinde Türkiye'nin uluslararası işbirliği ağını genişleten stratejik bir araca dönüşür.

Dördüncü sütun deniz çevresinin korunmasıdır. Kirlilik, aşırı avlanma, istilacı türler, kıyı baskısı ve iklim değişikliği gibi çevresel bozulmalar, deniz ekosisteminin verimliliğini azaltarak geleceğini tehlikeye atıyor.

Korunmayan deniz alanlarında uzun vadeli egemenlik ve refah iddialarının inandırıcılığı düşüktür. Bu bağlamda deniz koruma alanları, bilimsel balıkçılık yönetimi, afetler ve kirlilikle mücadele, enerji, şehirleşme ve altyapı projelerinin çevresel güvenliği Mavi Vatan'ın asli unsurları arasında ele alınmalıdır.

Beşinci sütun insan kaynağı ile denizcilik kültürü ve tarihidir. Deniz stratejisinin, kurumların belgelerinde yer alan ifadelerin ötesine geçerek topluma mal olması, yaygın eğitimle, uzman üniversitelerle, deniz sporlarının yaygınlaşmasıyla, müzecilik ve yayıncılık gibi çok çeşitli gündelik faaliyetlerle mümkündür.

Denizle duygusal ve fiziksel bağ kuramayan bir toplumun deniz politikasını uzun soluklu biçimde sahiplenmesi güçtür. Nitekim geçmiş yıllarda yapılan bir kamuoyu araştırmasının verileri, bu konudaki toplumsal eksikliği çarpıcı bir biçimde ortaya koyuyor.

Araştırma sonuçlarına göre, 2021’de toplumun yüzde 76,1'inin, 2022 yılında ise yüzde 74,8'inin “Mavi Vatan” kavramını daha önce hiç duymadığını belirtmesi, vizyonun toplumsallaşması önündeki en büyük engeli gözler önüne seriyor. Bu nedenle Mavi Vatan, bir ekonomi ve güvenlik kavramı olduğu kadar, aynı zamanda gelecek kuşaklara aktarılacak denizcilik bilinci ve tarihidir.

Ülkenin geleceğine sahip çıkması, tarih bilincinin oluşturulması ve geçmişten ders alınmasıyla mümkündür. Mavi Vatan, deniz tarih bilincini ve merakını uyandırması bakımından da önem arz eder.

Karadeniz, Ege ve Doğu Akdeniz aynı milli denizcilik vizyonu içinde yer alan, farklı coğrafi, hukuki ve politik dinamiklere sahip denizlerdir. Bu duruma uygun olarak Mavi Vatan vizyonu da ortak hedefe yönelik denizler özelinde uyarlanmış strateji ve politikaları içermelidir.

Karadeniz'de Türk Boğazlarının kendine özgü rejimi ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Karadeniz güvenliğine ilişkin hükümleri Türkiye'ye özel sorumluluklar yükler. Buradaki temel ihtiyaç, küresel ve bölgesel güvenliğe katkı sağlamak üzere mevcut çatışmanın üçüncü taraflara sıçramasını önlemek ve en kısa sürede sona ermesini sağlamaktır.

Rusya-Ukrayna Savaşı, sürüklenen mayınları, insansız deniz ve hava araçlarını, limanların, deniz ticaretinin ve kritik altyapıların güvenliği meselelerini gündeme taşımıştır.