BRICS’te yeni aşama: Söylemden kurumsallaşmaya

12 -13 Eylül’de Yeni Delhi’de yapılan 18. BRICS Zirvesi, BRICS’in 20 yıllık gelişiminde yeni bir aşamaya geçildiğini gösterdi. BRI- CS artık yalnızca çok kutuplu dünya talebini dile getiren bir platform değil, yeni şekillenmekte olan düzenin altyapısını oluşturan bir örgütlenme haline geliyor. Kuruluşunun 20. yılında yapılan BRICS’in Yeni Delhi Zirvesi’nin ana teması “Dayanıklılık, Yenilik, İşbirli ği ve Sürdürülebilirlik İçin İnşa” idi. Hindistan’ın dönem başkanlığında yapılan toplantının sonundaki 140 maddelik Yeni Delhi Bildirisi’nin temel doğrultusu, işbirliğinin kurumsal mekanizmalarını güçlendir mekti. Bu yönelim, BRICS’in ekonomik işbirliğinden doğan gücünü, şimdiden başlayarak orta ve uzun vadede siyasal ağırlığa dönüştür mesinin zeminini oluşturuyor. Zirvede bu doğrultuda, yerel para birimleriyle ticaret ve sınır ötesi ödeme sistemlerinin geliştirilmesi ile BRI- CS Tahıl Borsası’nın oluşturulması gibi somut adımlar kararlaştırıldı. Ayrıca enerji, dijital ekonomi, yatırım ve kalkınma finansmanı, gıda ve tarım gibi alanlardaki işbirliğini geliştirmeye yönelik kararlar alındı. Birleşmiş Milletler ve uluslararası finans kuruluşlarında reform yapılması ve Küresel Güney’in karar alma mekanizmalarındaki ağırlığının artırılması yönünde ortak hedefler belirlendi. ÇOK KUTUPLULUK SOMUTLAŞIYORÇok kutuplulaşmayı yalnızca ABD’nin göreli gücünün azalması olarak görmek yetersiz. Asıl mesele, gelişen dünya ülkelerinin dünya ekonomisi ve siyasetindeki ağırlıklarının artması ve bunu ortak mekanizmalara dönüştürmeye başlamaları. Yeni Delhi Zirvesi bunun somut örneklerini ortaya koydu. Asıl önemli gelişme, gelişen dünya ülkelerinin ticaret ve finansmanlarını Batı merkezli altyapılara bağımlı olmaktan çıkaracak mekanizmalar geliştirmesi. Bunlar, çok kutuplu düzenin kuruluşuna giden yolda atılan somut adımlar. BRICS’in finansal işbirliği alanındaki gelişmeler ödeme sistemleriyle sınırlı değil. Yeni Kalkınma Bankası’nın yerel para cinsinden finansman kapasitesinin artırılması, yeni yatırım mekanizmalarının oluşturulması ve küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin finansmana erişimini kolaylaştıracak araçların geliştirilmesi de gündemde. Yeni Delhi’deki stratejik sektörlerle ilgili kararlardan biri de BRICS Tahıl Borsası ile ilgili. BRICS ülkeleri dünya tarımsal üretiminde ve gıda ticaretinde çok büyük bir ağırlığa sahip. Tahıl ticaretinde ortak mekanizmaların geliştirilmesi ve bunun ileride diğer tarım ürünlerine genişletilmesi, gıda güvenliğini piyasa ilişkilerinin ötesinde stratejik bir işbirliği alanına taşıyor. Enerji alanında Küresel Güney işbirliğinin geliştirilmesi de aynı çerçevenin parçası. BRICS böylece ticaret ve üretimin yanı sıra enerji ve gıda güvenliğini de stratejik işbirliği konusu haline getiriyor. Bu önemli bir nitelik değişikliği. YENİ MÜCADELE ALANI: YAPAY ZEKÂ VE TEKNOLOJİBRICS’in ulaştığı yeni aşamanın bir başka göstergesi, yapay zekâ alanındaki işbirliğinin somutlaştırılması. Yeni Delhi’de, yapay zekâ kaynaklarına erişim, güvenlik, kapsayıcılık alanlarında uluslararası işbirliğini güçlendirme kararı alındı. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ise zirvede BRICS Yapay Zekâ Açık Kaynak Topluluğu oluşturulmasına öncülük edeceğini açıkladı. Yapay zekânın güvenli, kapsayıcı ve erişilebilir biçimde geliştirilmesi, gelişen dünyanın teknoloji kapasitesinin artırılması ve yapay zekâ alanındaki araştırma işbirliğinin güçlendirilmesi hedefleniyor. Y apay zekânın önümüzdeki dönemde üretimden savunmaya, finans sistemlerinden haberleşmeye kadar bütün alanlarda belirleyici olması bekleniyor. Teknoloji alanındaki tekeller, Atlantik sisteminin küresel hegemonyasını sürdürmesinde belirleyici bir rol oynuyor. Bu nedenle gelişen dünya ülkelerinin teknolojiye erişimini ve kendi teknolojik kapasitesini artırmasını sağlayacak mekanizmalar, çok kutupluluğun geleceği açısından enerji veya finans kadar önemli. BRICS’in gündeminin yapay zekâya kadar genişlemesi, örgütün hegemonyacılığa karşı mücadelesinin çok önemli bir parçasını oluşturuyor. ÇOK KUTUPLULUK KENDİLİĞİNDEN KALICILAŞMAZAtlantik sisteminin çözülmesi ile çok kutuplulaşmanın yükselişi aynı sürecin iki yüzü. Kuşkusuz çok kutuplu dünyanın kalıcı bir düzene dönüşmesi kendiliğinden olmayacak. Gelişen dünyanın ortak çıkarlarını kalıcı kurumlara ve işbirliği mekanizmalarına dönüştür mesi gerekiyor. BRICS’in 20. Yılında Yeni Delhi’de ortaya çıkan tablo şu: Çok kutuplulaşma artık yalnızca dünya siyasetinde bir eğilim değil, kurumları oluşmaya başlayan yeni bir dünya düzeni. TÜRKİYE AÇISINDAN MESELETürkiye’nin coğrafi konumu, üretim gücü, enerji bağlantıları, ulaştırma altyapısı ve Orta Koridor üzerindeki konumu, BRICS ülkeleriyle gelişecek yeni ekonomik ağlarda Türkiye için önemli imkânlar sunuyor. Yeni Delhi Zirvesi’nde alınan kararlar büyük ölçüde Türkiye’nin çıkar alanlarıyla örtüşüyor. Dolayısıyla Türkiye’nin BRICS politikasının “Batı’ya karşı BRICS” biçiminde kurulması da BRICS’i Batı ile pazarlıkta kullanılacak bir koz olarak görmesi de doğru değil. Türkiye’nin önündeki görev ve aynı zamanda zorunlu rota, bu yeni dünyanın kurulmakta olan mekanizmalarının içinde kendi yerini ve ağırlığını oluşturmaktır.