AB'nin yeni sınır dışı merkezi Ruanda mı olacak?

Beş AB ülkesinin, iltica başvuruları reddedilenleri Ruanda'da kurulacak sınır dışı merkezlerine göndermeyi planladığı kaydedildi. Peki, bu merkezler nasıl işleyecek, hukuki engeller neler?

Google'da DW'yi tercih edin Almanya ve dört AB ülkesi, iltica basvurusu reddedilenlerin üçüncü bir ülkeye sınır dışına yönelik planlarında somut bir adım atmaya hazırlanıyor. Fotoğraf: Frank Hoermann/SVEN SIMON/picture alliance Reklam Almanya, Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan'ın, iltica başvuruları reddedilenlerin Avrupa Birliği (AB) dışındaki ülkelerde kurulacak sınır dışı merkezlerine (return hub) gönderilmesine yönelik planları somutlaşıyor.

Fransız haber ajansı AFP'nin diplomatik kaynaklara ve görüşmelere vakıf çevrelere dayandırdığı habere göre, beş AB ülkesi pazartesi günü Afrika ülkesi Ruanda ile bir göç anlaşması imzalayacaklarını duyurmayı planlıyor. Böylece Ruanda, bu tür bir sınır dışı (geri gönderme) merkezine ev sahipliği yapan ilk ülke olabilir.

Planlanan düzenleme AB'nin giderek sertleştirdiği göç politikalarının bir uzantısı olarak niteleniyor. AB ülkeleri, sınır dışı merkezlerinin kurulmasına da olanak tanıyan göç düzenlemelerinin sertleştirilmesine geçen Ekim ayında nihai onayı vermişti.

AB dışındaki üçüncü ülkelerde kurulması planlanan sınır dışı merkezlerine Birlik içinde yaptıkları iltica başvuruları reddedilen ancak kendi ülkelerine sınır dışı edilemeyen kişilerin gönderilmesi planlanıyor. Bunun için bir veya birden fazla AB ülkesi ile söz konusu merkezlere ev sahipliği yapacak üçüncü ülke arasında bir anlaşma imzalanması gerekiyor.

Bu merkezlerin hukuki dayanağını, Avrupa Parlamentosu ve üye ülkelerin müzakerecilerinin Haziran ayında üzerinde uzlaşmaya vardığı AB Geri Gönderme Tüzüğü oluşturuyor. Buna göre, anlaşma yapılacak ülkenin uluslararası hukuka uygun biçimde "uluslararası insan hakları standartları ve ilkelerine saygı göstermesi" gerekiyor.

Planların hukuka uygun olup olmadığı henüz kesinlik kazanmış değil. Ancak AB Adalet Divanı'nda (ABAD) Nisan ayında hazırlanan bir hukuki mütalaada, İtalya'nın Arnavutluk'ta kurduğu ve tartışmalara neden olan sınır dışı merkezlerinin AB hukukuna aykırı olmadığı sonucuna varıldı.

Mütalaaya göre, AB hukuku üye devletlerin kendi toprakları dışında bu tür merkezler kurmasını ilkesel olarak yasaklamıyor.

Ancak bunun için söz konusu merkezlerde tutulan kişilerin hukuki yardım ve dil desteği almaya devam edebilmesi, aileleri ve yetkili makamlarla iletişim kurmasına olanak sağlanması gerekiyor. AB hakimleri kararlarında bu tür hukuki görüşleri sıklıkla dikkate alıyor.

Almanya; Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan ile birlikte, özellikle Afrika ülkeleriyle sınır dışı merkezleri kurulmasına yönelik görüşmeler yürüttü.

Eylül ayı başında Danimarka'nın başkenti Kopenhag'da düzenlenen toplantıda, yıl sonuna kadar AB dışındaki bir üçüncü ülkeyle bu merkezlerin kurulmasına ilişkin anlaşma imzalanması hedefi ortaya kondu.

İtalya, Arnavutluk'ta kurduğu sınır dışı merkezleriyle bu alanda öncü ülke olarak görülürken Fransa gibi bazı AB ülkeleri benzer tesisler kurmayı planlamıyor.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, geçen Haziran ayında yaptığı açıklamada, "Bunun ne etkili olduğuna ne de ilkelerimizle bağdaştığına inanıyorum" ifadeleriyle plana karşı çıkmıştı.

İngiltere'de ise dönemin İşçi Partili Başbakanı Keir Starmer liderliğindeki hükümet, Yüksek Mahkemenin benzer bir düzenlemeyi hukuka aykırı bulmasının ardından 2024 yılında bu uygulamadan vazgeçmişti.

Dönemin muhafazakar Başbakanı Boris Johnson'ın hükümeti, 2022 yılında Ruanda ile Manş Denizi üzerinden Birleşik Krallık'a gelen belgesiz göçmenlerin bu ülkeye gönderilmesini öngören bir anlaşma imzalamıştı. Ancak bu anlaşma, mültecilerin iltica başvuruları Birleşik Krallık'ta değerlendirilmeden önce sınır dışı edilmelerini öngörüyordu.

Starmer'ın halefi Andy Burnham ise beş AB ülkesinin son girişimini "ilgiyle izlediğini" söyledi.

Ruanda hükümeti, Ağustos ayı sonunda Almanya ve diğer Avrupa ülkelerinden temsilcilerle sınır dışı merkezleri kurulmasına ilişkin görüşmeler yürütüldüğünü doğrulamıştı.

Basında yer alan haberlere göre İtalya da Ruanda ile anlaşmaya sıcak bakıyor.

Olası merkezlerden biri, Ruanda'nın başkenti Kigali'ye yaklaşık 60 kilometre uzaklıktaki Gashora transit merkezi. Bu merkezde 2019 yılından bu yana Libya'da mahsur kalan göçmenler kalıyor.

Öte yandan Almanya Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı, 2025 yılı başında Ruanda ile yapılması planlanan hükümetler arası istişareleri iptal etmişti. Kararın arka planında, Ruanda'nın desteklediği M23 milislerinin Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki Goma kentini ele geçirmeye yönelik saldırısı bulunuyordu.

Uganda ve Özbekistan da olası sınır dışı merkezi kurulabilecek ülkeler arasında anılsa da diplomatik kaynaklara göre Ruanda en güçlü aday konumunda.

İnsan hakları örgütleri ve kilise yardım kuruluşları, planların "göçün kriminalize edilmesine" yol açabileceği uyarısında bulunuyor.

Uluslararası Kurtarma Komitesi'nden (IRC) Marta Welander, AB düzenlemesinin "AB toprakları dışında cezaevini andıran tesislerde gözetim altında tutma uygulamasını normalleştirdiği" izlenimi yarattığını belirtti. Welander, insanların "zulüm, işkence veya daha kötüsüyle karşılaşabilecekleri ülkelere" sınır dışı edilebileceği uyarısında bulundu.

Katolik Kilisesi'ne bağlı yardım kuruluşu Caritas ise uygulamayla söz konusu kişilerin "keyfi ve süresiz biçimde alıkonularak" bir "hukuki gri alanda" bırakılabileceklerine dikkat çekti.

Çocuk hakları örgütü Save the Children da planlanan sınır dışı merkezlerindeki belirsizlik ortamına dikkat çekerek bu merkezlerin "ağır çocuk hakları ihlalleri riski taşıdığını" vurguladı.

Uluslararası Af Örgütü Avrupa Kurumları Ofisi Direktörü Eve Geddie de planları eleştirerek bu merkezlerin "nerede kurulurlarsa kurulsunlar, yapıları gereği keyfi gözaltı, işkence, kötü muamele ve kişilerin zorla kendi ülkelerine geri gönderilmesi de dahil olmak üzere ciddi insan hakları ihlalleri riski taşıdığına" dikkat çekmişti.

Geddie, bu merkezlerin "uygulamada, gözaltı ve sınır dışı işlemlerinin başka ülkelere devredildiği, insan hakları açısından acımasız birer kara deliğe dönüşmesi yönünde gerçek bir tehlike var" diye konuşmuştu.