Akif Şakir Şakar: Askerî Hekimlikten Ortopedi Kürsüsüne

Türkiye’de ortopedi ve çocuk cerrahisinin akademik bir kimlik kazanmasında önemli rol oynayan isimlerden biri, Ordinaryüs Profesör Dr. Akif Şakir Şakar oldu. Birinci Dünya Savaşı sırasında yaralı askerleri tedavi eden Şakar, savaşın ardından üniversitede ortopedi eğitiminin geliştirilmesine, kliniklerin kurulmasına ve uzmanlık alanının kurumsallaşmasına öncülük etti.

1939 yılında Ortopedi Şirürjisi ve Travmatoloji Cemiyetinin kurucu başkanı olan Şakar, 1955 yılında İstanbul Üniversitesi bünyesinde modern bir ortopedi ve çocuk cerrahisi hastanesinin hizmete açılmasını sağlayan çalışmaların da merkezinde yer aldı.

Askerî Tıbbiye’de başlayan hekimlik yaşamı

İstanbul’un Cerrahpaşa semtinde doğan Akif Şakir Şakar, tıp eğitimi veren bir ailenin çocuğuydu. Babası Şakir Paşa, Türkiye’de deneysel fizyolojinin gelişmesine katkıda bulunan ve Fransız fizyolog Claude Bernard’ın yanında yetişen hekimlerden biriydi.

Akif Şakir, 1904 yılında Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’ye girdi. 1910 yılında askerî hekim olarak mezun oldu ve Gülhane Askerî Tatbikat Okulunda bir yıl staj yaptı.

1911 yılında Van Askerî Hastanesine operatör yardımcısı olarak atandı. Cerrahi bilgisini geliştirmek amacıyla 1912 yılının sonunda Viyana’ya gitti.

Burada cerrah Anton von Eiselsberg’in kliniğinde ve özellikle yaralanmaların tedavisiyle ilgilenen birimlerde çalıştı. Dönemin cerrahlarından Burghard Breitner’in yanında edindiği deneyim, ilerleyen yıllardaki savaş cerrahisi çalışmalarına temel oluşturdu.

Gazze’de 500 yataklı savaş hastanesinde görev yaptı

Birinci Dünya Savaşı başladığında Akif Şakir Şakar, tabip yüzbaşı olarak Osmanlı ordusunun sağlık hizmetlerinde görevlendirildi.

Kudüs’teki 4. Ordu bünyesinde görev yaptı. Suriye ve Filistin’de bulaşıcı hastalıklarla mücadele çalışmalarına katıldı.

Sina ve Gazze çevresindeki askerî harekât sırasında ise yaralı askerlerin tedavisinde çalıştı. Gazze yakınlarında bulunan 500 yataklı bir savaş hastanesinde cerrah olarak görev yaptı.

Dönemin şartlarında savaş cerrahisi; ağır yaralanmalar, enfeksiyonlar, sınırlı tıbbi imkânlar ve hastaların güç koşullarda taşınması gibi sorunlarla mücadeleyi gerektiriyordu.

Şakar, bu süreçte çok sayıda yaralı askerin ameliyat ve tedavisinde görev aldı.

Osmanlı ordusunun Suriye'den çekilmesi sırasında Şam'daki hastane personeliyle birlikte İngiliz kuvvetlerine esir düştü. Daha sonra 1919 yılında İstanbul’a döndü.

Savaş yıllarındaki deneyimi, onun cerrahlık yaşamının önemli bir bölümünü oluşturdu.

Askerî hekimlikten üniversiteye geçiş

İstanbul’a döndükten sonra askerlikten ayrılan Akif Şakir Şakar, akademik çalışmalarını sürdürmeye başladı.

O yıllarda İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesinde çocuk cerrahisi ve ortopedi eğitimi henüz kurumsallaşma aşamasındaydı.

Şakar, Fransız hekim Aimé Mouchet’nin yanında çalışarak Fransızca verilen derslerin Türkçeye aktarılmasında görev aldı. Böylece öğrencilerin çocuk cerrahisi ve ortopedi alanındaki bilgileri kendi dillerinde takip etmelerine katkıda bulundu.

1922 yılında genel cerrahi alanında müderris muavini, bugünkü karşılığıyla doçent unvanını aldı.

Ancak çocuk cerrahisi ve ortopedi derslerinin sürekliliği konusunda önemli sorunlar bulunuyordu. Eğitim için yeterli klinik alanının bulunmaması ve bu dalların bağımsız uzmanlık alanı olarak henüz tanınmaması, çalışmaları sınırlandırıyordu.

Almanya’da ortopedi eğitimi aldı

Akif Şakir Şakar, 1927 yılında Almanya’ya giderek Hamburg Üniversitesinde cerrah Paul Sudeck’in yanında çalışmaya başladı.

Yaklaşık iki yıl boyunca kemik ve eklem cerrahisi alanındaki uygulamalara katıldı.

Bu dönemdeki çalışmaları, ortopedik cerrahinin yalnızca teorik derslerle değil, düzenli klinik uygulama ve hasta takibiyle öğretilmesi gerektiği yönündeki yaklaşımını geliştirdi.

1929 yılının sonlarında Türkiye’ye döndüğünde amacı, ortopedi ve çocuk cerrahisinin eğitim ve hasta hizmetlerini birlikte yürütebileceği bir klinik oluşturmaktı.

Ahşap bir barakadan ortopedi kliniğine

Şakar, 1930 yılında Haydarpaşa’da daha önce karantina amacıyla kullanılan ahşap bir binayı ortopedi ve çocuk cerrahisi hizmetlerine uygun hâle getirmeye çalıştı.

Küçük bir serviste başlayan çalışmalar, dönemin akademik ve idari sorunları nedeniyle kesintiye uğradı. Klinik bir süre kapatıldı.

Şakar, ortopedinin ayrı bir klinik ve eğitim alanı olarak gelişmesi gerektiğini savunmayı sürdürdü.

1932 yılında profesörlüğe yükseldi. 1933 Üniversite Reformu sonrasında Şişli Çocuk Hastanesindeki çocuk cerrahisi ve ortopedi çalışmalarının başında görev aldı.

Buradaki klinik yaklaşık 10 yataklı küçük bir pavyonda hizmet veriyordu.

Dönemin sınırlı imkânlarına rağmen Şakar ve çalışma arkadaşları hasta tedavisini ve öğrenci eğitimini sürdürdü.

Ameliyatları filme alarak derslerde kullandı

Akif Şakir Şakar’ın tıp eğitimine katkılarından biri de hareketli görüntüleri öğretim amacıyla kullanmasıydı.

1930’lu yıllarda ortopedik hastaların ameliyat öncesi ve sonrasındaki durumlarını fotoğraflarla belgeledi. Bazı cerrahi uygulamaların ve klinik vakaların sinema filmlerini hazırlatarak derslerde gösterdi.

Bu yöntem, öğrencilerin yalnızca sözlü anlatımla değil, gerçek klinik vakaların görüntüleriyle de eğitim almasını sağlıyordu.

Sağlık Bilimleri Üniversitesinin ortopedi tarihçesinde, Şakar’ın fotoğraf ve sinema filmlerini derslerde kullanmasının dönemi açısından öncü bir uygulama olduğu belirtiliyor.

Ancak görüntülerin eğitimde kullanılmasına bazı meslektaşlarının karşı çıktığı da tarihsel kayıtlarda yer alıyor.

Şakar, bu eleştirilere rağmen görsel materyallerle öğretim çalışmalarını sürdürdü.

1936 yılında yayımladığı “Çocuk Cerrahisi ve Ortopedi Kliniği Dersleri” adlı kitabı da Türkçe tıp eğitimine yaptığı katkılardan biri oldu.

1939’da ortopedi derneğini kurdu

27 Nisan 1939 tarihinde İstanbul’da Ortopedi Şirürjisi ve Travmatoloji Cemiyeti kuruldu.

Bugünkü Türk Ortopedi ve Travmatoloji Derneğinin tarihsel temelini oluşturan cemiyetin kurucusu ve ilk başkanı Akif Şakir Şakar oldu.

Kurucu üyeler arasında Münir Ahmet Sarpyener, Osman Cevdet Çubukçu, Zeki Zeren, Ali Rıza Tevfik Altogan, İffet Naim Onur ve başka hekimler bulunuyordu.

Bu girişim, ortopedi ve travmatoloji alanında çalışan hekimlerin bilimsel çalışmalarını ortak bir meslek örgütü altında yürütmeleri açısından önemliydi.

Şakar aynı yıl ordinaryüs profesör unvanına yükseldi.

1947 yılında ortopedi ve çocuk cerrahisinin birlikte bir uzmanlık alanı olarak mevzuatta yer alması, uzun süredir sürdürülen kurumsallaşma çalışmalarının önemli aşamalarından birini oluşturdu.

1955’te modern ortopedi hastanesi açıldı

Şakar’ın meslek yaşamındaki en önemli hedeflerinden biri, ortopedinin kapsamlı bir hastane ve eğitim kliniğine kavuşmasıydı.

1942 yılında çocuk cerrahisi ve ortopedi kliniği Haseki Hastanesine taşındı. Ancak daha geniş ve modern bir tesis ihtiyacı devam ediyordu.

1952 yılında yeni ortopedi kliniğinin inşasına yönelik çalışmalar başladı.

1955 yılında İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi bünyesinde modern Ortopedi ve Çocuk Cerrahisi Hastanesi hizmete açıldı.

Yeni bina, önceki küçük kliniklerle karşılaştırıldığında önemli olanaklar sunuyordu.

Hastanede modern ameliyathaneler, alçı uygulama alanları, ortez-protez atölyesi, fizik tedavi ve rehabilitasyon birimleri ile radyoloji ve laboratuvar hizmetleri bulunuyordu.

Bu yapılanma, ortopedik hastalıkların tanı ve cerrahi tedavisinin yanı sıra hastaların ameliyat sonrası bakımının ve rehabilitasyonunun da aynı klinik ortamında yürütülmesini kolaylaştırdı.

Şakar’ın uzun yıllar boyunca savunduğu modern ortopedi kliniği düşüncesi böylece kurumsal bir karşılık buldu.

Ortopedinin tek kurucusu değildi

Türkiye’de ortopedi eğitimi Akif Şakir Şakar’dan önce başlamıştı.

Orhan Abdi Kurtaran ve Rıza Nur gibi hekimler, 20. yüzyılın başlarında ortopedi dersleri ve bu alandaki bilimsel yayınlarla tıp eğitimine katkıda bulunmuştu.

Bu nedenle Türkiye’de ortopedinin gelişimini tek bir hekime bağlamak doğru değildir.

Şakar’ın tarihsel önemi, kendisinden önce başlayan çalışmaları düzenli klinik eğitimi, meslek örgütlenmesi ve modern hastane yapılanmasıyla geliştirmesinde ortaya çıkar.

Ayrıca onun öncülük ettiği çalışmalar, yalnızca ortopediye değil, o dönemde ortopediyle birlikte eğitim verilen çocuk cerrahisinin gelişimine de katkı sağladı.

1958’de emekli oldu, adı bilimsel toplantılarda yaşatıldı

Akif Şakir Şakar, 13 Mart 1958 tarihinde yaş haddi nedeniyle üniversitedeki görevinden emekliye ayrıldı.

Meslek yaşamı boyunca kırıkların tedavisi, kemik ve eklem hastalıkları, ortopedik cerrahi ve rehabilitasyon gibi alanlarda çalıştı. Bilimsel yayınlar hazırladı ve çok sayıda hekimin yetişmesine katkıda bulundu.

1961 yılında hayatını kaybetti.

Türk Ortopedi ve Travmatoloji Derneğinin tarihçesine göre, 1973 yılında onun anısına bilimsel bir toplantı düzenlendi. Daha sonraki yıllarda bu etkinlikler Akif Şakir Şakar Günleri adıyla sürdürüldü.

Askerî hekim olarak başladığı meslek yaşamını üniversite kürsüsünde sürdüren Şakar, Türkiye’de ortopedinin klinik ve akademik yapılanmasının gelişmesine katkıda bulunan hekimlerden biri olarak tıp tarihindeki yerini aldı.

Onun yaşam öyküsünü dikkat çekici kılan yalnızca savaş cerrahisinden akademisyenliğe geçişi değil; sınırlı imkânlara sahip küçük bir klinikten modern bir ortopedi hastanesine uzanan kurumsal gelişimde üstlendiği roldür.

KAYNAKLAR

1. Şehsuvaroğlu, Bedi N. Ord. Prof. Dr. Akif Şakir Şakar (Chakar). İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası. 1959;22(1). Ayrı basım, İstanbul.

2. Türk Ortopedi ve Travmatoloji Derneği. Tarihçe. Dernek kuruluşu, kurucu başkanlık ve Akif Şakir Şakar Günleri hakkındaki kurumsal kayıtlar.

3. Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Hamidiye Tıp Fakültesi. Ortopedi ve Travmatoloji Anabilim Dalı: Tarihçe. Türkiye’de ortopedi eğitiminin ve kliniklerinin gelişimine ilişkin kurumsal tarihçe.