İlim Sarayın Mülkü Değildir

Ebu Hanife’nin iktidar karşısındaki ilmi haysiyeti üzerine

Daha önceki yazıların birinde (“Aklın İktidarı Adaleti Sopalarsa” başlıklı yazı) Ahmed b. Hanbel ve mihne meselesini konuşurken, “Halife Me’mun aklı devletleştirdi, Ahmed b. Hanbel ise vahyi devletin mülkü olmaktan çıkardı” demiştik.

Yazının sonunda da, “Nasip olursa, devletin din üzerinde otorite kurma iştahı karşısında Ebu Hanife’yi ve onun tavrını da anlatırız” diye bir niyet ortaya koymuştuk.

Uzun zaman geçti üzerinden ama ancak nasip oldu. Eh, madem nasip oldu, anlatmaya çalışalım o halde.

Mezkur yazıda da belirttiğimiz gibi, hep mihneden söz edilir ama devletin dini düşünceyi denetleme arzusu “mihne”yle başlamadı aslında. İktidarın hakikati esir alması için mutlaka yasaklamasına gerek yoktur çünkü, başka yollar da bulup kullanabilir pekala.

Mesela, bazen ona bir kürsü verir, bazen bir mühür, bir maaş, bir unvan ve sarayda itibarlı bir yer teklif eder.

Zor kullanarak itaat sağlayabilirsiniz ama bu, meşruiyet üretmeye yetmez. İktidarın tam da bu sebeple “alim”e ihtiyacı vardır. Neden? Elbette, kılıcın açtığı yarayı fetvayla kapatmak ve siyasi tercihe dini zorunluluk görüntüsü vermek için.

Böylece de, zulmü “maslahat”, korkuyu “fitneyi önlemek” ve iktidarın çıkarını da “devletin bekası” diye adlandırabilmeniz kolaylaşır.

Kısacası güç, yalnız emredecek memur değil, bundan daha çok, emrinin doğru olduğunu söyleyecek itibarlı bir vicdan arar (birebir aynı bağlamda olmasa da benzer bir örnek olarak, bakınız fon vurgunu yapanların “helaldir” fetvası peşine düşmeleri).

İşte bu yazıyla bir makalenin elverdiği imkanlar çerçevesinde ilmin haysiyeti konusundaki tavrını anlatmaya çalışacağımıza söz verdiğimiz Ebu Hanife’nin büyüklüğü bu noktada başlar. Onu yalnız Hanefi mezhebinin imamı, rey ve içtihad geleneğinin kurucu şahsiyeti diye anlatmak da mümkündür elbette ama eksik kalır. O yüzden önce kişiliğini bilmemiz gerekir.

Bizim İmam-ı Azam Ebu Haiife diye bildiğimiz Numan b. Sabit’in ömrünün üçte ikisi Emevi, geri kalanı da Abbasi idaresinde geçti. Hanedanlar değişir ama ilmi kendisine bağlamak isteyen iktidar aklı tarihin hiçbir döneminde değişmez.

Bu sebeple Ebu Hanife’nin kadılık tekliflerini reddedişini, büyük bir alimin makamdan uzak durmaya ilişkin kişisel tevazusu gibi okumak yetersizdir. Karşımızda siyasetten habersiz, yalnızca ders halkasına kapanmış nötr bir hukuk teknisyeni yoktur.

Erken dönem kaynakları onun Zeyd b. Ali’nin Emevi Halifesi Hişam b. Abdülmelik’e karşı başlattığı hareketi maddi ve manevi bakımdan desteklediğini, Abbasi döneminde ise Muhammed en-Nefsüzzekiyye ile kardeşi İbrahim’in öldürülmesinden sonra halifeliğe karşı açık biçimde tavır aldığını sarih bir şekilde kaydetmiştir.

Bu haberlerin ayrıntıları tartışılabilir ancak onun iki hanedanın da haksız uygulamalarını eleştirdiği hususunda kaynakların çizdiği genel tablo son derece açıktır.

Emevilerin son döneminde Irak Valisi Yezid b. Ömer b. Hübeyre, Ebu Hanife’ye Kufe kadılığını (ya da bazı kaynaklara göre “beytülmal eminliği”ni) teklif etti. Bu teklifi yalnızca bir iş teklifi olarak değerlendirirsek hata yapmış oluruz.

Bu hamleyi, yönetimin, halk üzerindeki itibarı büyük bir alimi kendi yanında gösterme teşebbüsü olarak okumak lazım öncelikle. Ebu Hanife teklifi kabul etmeyince hapsedildi ve dövüldü. Hatib el-Bağdadi’nin aktardığı bir rivayette ona vurulan yüz on kırbaçtan söz edilir.

Ama kişiliğini anlamak bakımından daha önemli olan serbest bırakıldıktan sonra söylediği şu sözdür: “Annemin üzüntüsü bana dayaktan daha ağır geldi.”

Bu cümle, onu insanüstü bir menkıbe kahramanına çevirmemize engel olacak kadar gerçektir. Acı çekmiştir lakin acı, sorumluluk duygusunu yenmemiştir. Çünkü önündeki mesele kadılık makamının şerefli olup olmaması değil, o şartlarda verilecek hükmün kimin adaletine hizmet edeceğidir.

Uğruna mücadele ettiği Abbasiler iktidara geldiğinde de tablo değişmedi. Ebu Hanife başlangıçta, Ehl-i beytin haklarını koruyacağı vaadinde bulunan yeni hanedana ümit bağladı. Ne var ki Mansur dönemindeki uygulamalar, özellikle Ali evladına yönelen baskılar, bu ümidi dağıttı.

Halife Mansur’un yeni kurulan Bağdat’ın kadılığını teklif etmesi büyük ihtimalle bir sadakat sınamasıydı. Bir rivayete göre, halife görevi kabul ettireceğine, Ebu Hanife ise görevi kabul etmeyeceğine dair yemin eder. Saray görevlisi, halifenin yeminini hatırlatınca imam şu cevabı verir: “Halife, yemin kefaretini ödemeye benden daha muktedirdir.”

Bir başka rivayet, Ebu Hanife’nin reddini yalnızca kararlı değil, hukuki bakımdan da son derece keskin bir zemine oturttuğunu göstermesi bakımından önemli. İmam-ı Azam, Halife Mansur’a, “Emirü’l-müminin’i Allah ıslah etsin, ben kadılığa uygun değilim” der.

Halife ise öfkeyle, “Yalan söylüyorsun!” diye karşılık verir. Bunun üzerine Ebu Hanife, halifenin sözünü yine halifenin aleyhine çevirir: “Emirü’l-müminin, beni yalancılıkla itham ederek kadılığa uygun olmadığıma hükmetmiş oldu.

Eğer yalancıysam kadılığa uygun değilim. Yok, eğer doğru söylüyorsam zaten uygun olmadığımı size bildirdim.” (Aynı hadisenin başka bir naklinde ise hükmü daha da açık kurar: “Emanetinizin üzerine yalancı bir kimseyi kadı tayin etmeniz nasıl helal olur?”)

Bu cevap, kudret sahibi bir hükümdar karşısında sergilenen basit bir hazırcevaplılık değildir. Bir hukukçunun, iktidarı, kendi sözünün doğurduğu sonuçla bağlamasıdır. Ebu Hanife doğru söylüyorsa beyanı kabul edilmelidir.

Yalan söylüyorsa da zaten adalet makamına getirilemez. Mansur onu hangi taraftan kuşatmaya çalışırsa çalışsın, varacağı hüküm aynıdır: Saray bir makam teklif edebilir ancak bir alimin vicdanı adına karar veremez.

Bu reddin ardından hapis ve işkence gelir. Demek ki teklifin reddi, yalnızca bir meslek tercihi olarak görülmemiştir. Teklifin siyasi anlamı, imamı sarayın tayin ettiği yerde oturtmaktı, reddin anlamı ise hükmü halifenin rızasına göre kurmamaktı.

Burada çok önemli bir ayrım yapmalıyız. Başlıkta kullandığım, “İlim sarayın mülkü değildir” cümlesi, Ebu Hanife’den kelimesi kelimesine nakledilmiş tarihi bir söz değil aslında. O’nun hayatından çıkarmamız mümkün olan hüküm.

Kaldı ki cümlenin ona ait olmaması, anlattığı hakikati küçültmez. Bir insanın en sahih sözü, diliyle söylediği olmaz her zaman… Hayatı boyunca sergilediği tavırla olur.

İşte Ebu Hanife’nin tavrıyla söylediği şey de şudur: Fıkıh halifenin özel mülkü, fetva siyasetin basın bildirisi, alim de iktidarın maaşlı tasdik memuru değildir. Hükümdar alimi tayin edebilir fakat hakikati tayin edemez.

Makam verebilir fakat doğruyu yanlışa çeviremez. Bir hükmün arkasına devlet mührü basılması da, ona kendiliğinden adalet vasfı kazandırmaz.

Bunu, “Devlet görevini kabul eden her alim satılmıştır” gibi kolaycı bir sonuç çıkarmak için söylemiyorum elbette. Çünkü böyle bir sonuç hem tarihi bakımdan yanlış, hem de Ebu Hanife’nin hukuk anlayışına haksızlık olur. Kur’an, yöneticilik ve yargıyı başlı başına kirli saymaz.

Emaneti ehline vermeyi ve insanlar arasında adaletle hükmetmeyi emreder. Dahası, müminlerden adaleti bizzat kendi, ya da ana babalarının ve yakınlarının aleyhine dahi ayakta tutmalarını ister. Sorun makam değildir yani… Makamın hakikatin yerine geçirilmesidir.

Nitekim Ebu Hanife’nin en büyük talebelerinden Ebu Yusuf kadılık yapmış, Harun Reşid döneminde İslam tarihinin ilk kadılkudatı olmuştur. Fakat aynı Ebu Yusuf, halifeye sunduğu Kitabü’l-Harac’ın başında ona yaranmaya değil, onu uyarmaya çalışır: “Bugünün işini yarına bırakma... Allah’ın sana verdiği görevde hakkı yerine getir.”

Öyleyse ilmin bağımsızlığı saraya hiç girmemekle değil, sarayın içinde de “hayır” diyebilmekle ölçülür. Sarayın dışında bulunmak insanı kendiliğinden hür yapmadığı gibi, devlet görevinde bulunmak da onu kendiliğinden köle yapmaz.

Asıl ölçü şudur: Alim, delilin götürdüğü yere mi gidiyor, yoksa kendisini besleyen gücün görmek istediği sonucu mu üretiyor?

Tam da bu noktada bir parantez açıp, İsmet Özel’in, benim düşündüğümün tam aksine bir tez kurduğunu da belirtmem gerekiyor. Bu büyük mütefekkirin, “Saraydaki Kaplumbağa” yazısındaki konuyla ilintili bulduğum itirazına kulak verelim şimdi de.

Özel, mezkur yazısında Çinli bilge Çuang Tzu’nun hikayesini anlatır. Hükümdar, devlet işlerinin yükünü paylaşması için bilgeyi saraya davet eder. Çuang Tzu ise elçilere, sarayda içi boşaltılmış halde bir hazine gibi saklanan ölü kaplumbağa ile kuyruğunu çamurda sürükleyerek yaşayan kaplumbağadan hangisinin yerinde olmak isteyeceklerini sorar.

Elçiler, “canlı olanı tercih ederiz elbette” deyince de, onlara şu cevabı verir: “Öyleyse çekip gidin. Ben de kuyruğumu çamurda sürükleyeceğim.”

Bu mecazda saray, alimi yalnızca susturan bir iktidar merkezi değildir. Ona itibar kazandırarak öldüren ya da içini boşaltarak muhafaza eden bir mekanizmadır. Çünkü iktidar, alimin yalnızca söylediklerinden değil, yanında görünmesinden de meşruiyet devşirir.

Alim sarayın içinde zaman zaman “hayır” dese bile saray, onun oradaki varlığını daha büyük bir “evet” gibi sergileyebilir. Sarayda kalmanın bedeli her zaman açıkça yalan söylemek değildir. Bazen hangi hakikatin, ne zaman ve ne kadar söyleneceğine artık kendin karar verememektir.

İsmet Özel’in bu itirazını elbette hafife alacak değilim. Bununla birlikte Ebu Yusuf örneği, devlet görevinde bulunmayı başlı başına kölelik saymamıza da engeldir. Öyleyse makam bütünüyle tarafsız değildir ama ona oturan herkesin akıbeti de aynı değildir.

Asıl ölçüyü biraz daha ağır koymak gerekiyor belki de: Alim, delilin götürdüğü yere gidebiliyor mu? Kendisini besleyen gücün duymak istemediği sözü söyleyebiliyor mu? Ve bunu artık yapamadığını gördüğünde kendisini besleyen makamdan vazgeçebiliyor mu?

Sarayın dışında bulunmak insanı kendiliğinden hür yapmaz. Fakat saraya giren alim, hür kaldığını yalnızca sözleriyle değil, gerektiğinde kaybetmeyi göze aldığı makamıyla ispat etmek zorundadır. Çünkü ilmin bağımsızlığı, sarayın içinde “hayır” diyebilmek kadar, o “hayır”ın bedeli saraydan çıkmak olduğunda kapıya yürüyebilmektir.

Ebu Hanife’nin kumaş ticaretini ilim hayatı boyunca ortakları aracılığıyla sürdürmesi de bu noktada önemsiz bir biyografi ayrıntısı sayılmamalı bence. Ondan bahseden kaynaklar, öğrencilerine ve başka ilim adamlarına kendi kazancından yardım ettiğini söylüyor bize.

Bu maddi bağımsızlık, onun siyasi ve ilmi bağımsızlığının da zeminlerinden biriydi. Çünkü geçimini bütünüyle güçlülerin lütfuna bağlayan bir insanın, güçlülerin yanlışına karşı sözünü koruması zorlaşır. Haysiyet korumak yalnızca iyi niyetle olmaz, o iyi niyeti ayakta tutacak kurumlar ve imkanlar da lazımdır sonuçta.

Modern İslam hukuku tarihçisi Wael B. Hallaq’ın ısrarla gösterdiği noktalardan biri de bu: Klasik İslam hukukunda hukuki otorite bütünüyle siyasi iktidarın elinde doğmamış, fakihlerin, müftülerin ve mezhep geleneklerinin görece özerk ilmi alanında üretilmiştir.

Yönetici güç kullanabilirdi ama hukukun ne olduğunu tek başına belirleme iddiası, geleneğin kendi mantığı içinde sınırlıydı. Ebu Hanife’nin direnişi, işte bu ahlaki ve epistemik sınırın erken ve çarpıcı örneklerinden biridir.

Ölümü konusunda da aynı ilmi titizliği göstermek zorundayız. Ebu Hanife’nin zehirletilerek öldürüldüğü ve cenazesinin hapisten çıktığı yönünde rivayetler vardır. Zehebi onu “zehirlenmiş bir şehit” diye anar. Buna karşılık modern araştırmacılar, rivayetler arasındaki farklılıkları ve Mansur’un cenaze namazında bulunmasını dikkate alarak hapisten çıktıktan bir süre sonra vefat etmiş olduğunu söylerler.

Bilmiyoruz ama kesin olan şu: Bu büyük imamın hayatının son safhası iktidarla çatışma, hapis ve baskının gölgesinde geçti. Ölüm biçimini sabaha kadar tartışabilir, hatta farklı sonuçlara da varabiliriz. Ama ödediği bedeli tartışamayız.

Bugün Ebu Hanife’yi yeniden okumak ve anlamaya çalışmak zorunluluğumuzun sebebi, sarayın her çağda mermer duvarlı bir bina olarak karşımıza çıkmadığını görmek mecburiyetinde oluşumuz. O saray bazen parti merkezi olur, bazen bir cemaat hiyerarşisi, bazen üniversitenin atama jürisi… Hatta araştırmayı finanse eden sermaye, gazetenin patronu veya televizyonun reyting düzenidir o saray. Bazen de sosyal medyada alkışını kaybetmekten korktuğumuz kendi mahallemiz.

İktidar yalnız devlette bulunmaz. Para da öyledir, şöhret de. Akademik çevrelerin onayı da, muhalif mahallenin alkışı da, dindar kitlenin öfkesi de insanın hükmünü eğip bükebilir. Bir ilahiyatçının iktidarı memnun etmek için nasları zorlaması ne kadar problemliyse, modern dünyanın takdirini kazanmak için vahyi mahcup bir kültür hatırasına çeviren ilahiyatçının bu tavrı da aynı ölçüde problemlidir. İlim, hiçbir mahallenin propaganda dairesi değildir ki istediğiniz gibi eğip bükesiniz.

Gel gör ki bağımsızlığı da çoğu zaman yanlış anlıyoruz biz. Bağımsızlık, sürekli muhalefet etmek yahut herkesin aksini söylemek değildir. Her resmi hüküm yanlış olmadığı gibi her muhalif söz de hakikat değildir. Alimi bağımsız yapan, iktidara uzaklığının metreyle ölçülmesi değil, yalnızca delile sadakatidir oysa.

Gerektiğinde iktidara karşı, gerektiğinde kendi mahallesine karşı, en zoru da gerektiğinde kendi eski kanaatine karşı konuşabilmesidir.

Bu sebeple ilim haysiyetinin iki temel kelimesi vardır: “Bilmiyorum” ve “Hayır.” “Bilmiyorum” diyemeyen alim bilgisinin sınırını, “Hayır” diyemeyen alim ise bilgisinin namusunu kaybeder. Ebu Hanife’yi büyük yapan, her sorunun cevabını bilmesi değil, bildiği hakikatin bedeli önüne konulduğunda cevabını değiştirmemesidir.

Bugün milyonlarca insan kendisini Hanefi diye tanımlıyor. Fakat mezhebi aidiyet, büyük imamın yalnız hükümlerini tekrarlamakla tamamlanmaz. Bir insan Ebu Hanife’nin fetvalarına bağlı olduğunu söylerken onun ilmi ahlakını terk ediyor, ya da onun adını hürmetle anarken, makam karşısında onun asla kabul etmeyeceği bir sessizliğe gömülüyorsa bunu nasıl adlandıracağız?

Asıl imtihan burada başlamıyor mu sizce de. Kaçımız, önümüze konulan makamın gerçekte bizden satın almak istediği şeyi fark edebiliriz? Kaçımız “Bu imza zulme yarar” diyerek kalemi bırakabiliriz?