Kalkınmanın dört ayağı: Altyapı, üretim, insan ve bağımsızlık

Ankara’da 30 Ekim Cuma günü Dünya Medeniyetleri Araştırma Girişimi (Dünya-Mer) ile Çin Halk Cumhuriyeti Ankara Büyükelçiliği’nin birlikte düzenlediği “Değişim ve Çıkış Yolu: Dört Küresel İnisiyatif Perspektifinden Orta Doğu Durumu” başlıklı toplantıdaydık. Açış konuşmalarını Çin’in Ankara Büyükelçisi Jiang Xuebin ve Vatan Partisi Genel Başkanı Dr.

Doğu Perinçek yaptı. Ben de “Küresel Kalkınma İnisiyatifi ve Orta Doğu’nun Kalkınma Perspektifi” oturumunda bir konuşma yaptım. Bu yazıda o konuşmada dile getirdiğim görüşleri okurlarımızla paylaşıyorum. Kırk yıl boyunca bize tek bir reçete satıldı; piyasayı serbest bırakın, devlet ekonomiden çekilsin, sermayenin önü açılsın; büyüme kendiliğinden gelir, refah da aşağıya damlar.‘Damlama’ olmadı.

Borç geldi, sıcak para geldi, krizler geldi. Gelir dağılımı bozuldu, dışa bağımlılık derinleşti. Bugün dünya ekonomisinin ağırlık merkezi Asya’ya kayarken, bize unutturulan en temel soruyu yeniden sormak zorundayız: Kalkınma nedir?

KALKINMA BİR BÜYÜME RAKAMI DEĞİLDİRKalkınma, yıl sonunda açıklanan bir büyüme oranından ibaret değildir. Büyüme, sıcak parayla, inşaatla, tüketim kredisiyle de yaratılabilir; ama bu büyüme ilk dış şokta buharlaşır. Gerçek kalkınma dört ayak üzerinde durur.

Birincisi, altyapı ve üretim ekosistemi. İkincisi, insan; yani eğitim, sağlık ve yaşam kalitesi. Üçüncüsü, bağımsız bir milli ekonomi. Dördüncüsü ise bu üçünü birbirine bağlayan çatı: plan. Bu ayaklardan biri eksikse bina ayakta duramaz.

BİRİNCİ AYAK:ALTYAPI VE MUAZZAM ÜRETİMÇin’in yüksek büyüme rakamlarının arkasında ne var? Ucuz emek değil. Ucuz emek Asya’da, Afrika’da, Latin Amerika’da pek çok ülkede vardı; hiçbiri Çin olamadı. Çin önce altyapıyı kurdu.

Yollar, limanlar, enerji santralleri, elektrik şebekeleri ve dünyanın en büyük hızlı tren ağı. Altyapı önce geldi, yatırım peşinden geldi. Piyasanın “kârlı değil” diyerek yapmayacağı yatırımı devlet yaptı; çünkü altyapı bugünün kârı değil, yarının üretimidir.

Altyapının etkisi çarpan etkisidir. Ucuz ve kesintisiz enerji, hızlı ve ucuz lojistik üreticinin maliyetini düşürür. Maliyeti düşen üretici rekabet eder, yatırım yapar, istihdam yaratır. Ardından üretim desteklendi. Kamu bankaları krediyi spekülasyona ve tüketime değil, fabrikaya, teknolojiye ve ihracata yönlendirdi.

Sanayi bölgeleri kuruldu, tedarik zincirleri bir ekosistem olarak inşa edildi. Sonuç; muazzam bir üretim kapasitesi. Bugün dünya sanayi üretiminin yaklaşık üçte biri Çin’de yapılıyor. Üstelik bu kapasite artık yalnızca hacim değil, teknoloji demek; yeşil enerji, elektrikli araç, yapay zekâ.

Kısacası, yüksek büyüme bir sebep değil, bir sonuçtur. Sebep altyapı ve üretimdir. İKİNCİ AYAK:İNSAN VE YAŞAM KALİTESİAma üretim tek başına kalkınma değildir. Üretilen zenginlik halka dönmüyorsa, ona kalkınma değil, birikim denir.

Kalkınmanın asıl ölçüsü insandır. Eğitimin ve sağlığın yüksek kalitede, ücretsiz ya da çok düşük bedelle sunulmasıdır. Barınmadır, ulaşımdır, temiz sudur, güvenli gıdadır. Kısacası yaşam kalitesidir. Bize sürekli “kamu yükü” masalı anlatılıyor.

Oysa sosyal harcama bir yük değil, yatırımdır. Sağlıklı ve eğitimli bir nüfus üretimin en temel girdisidir. Bir ülkenin mühendisi, doktoru, öğretmeni, işçisi o ülkenin asıl sermayesidir. Kaliteli ve ücretsiz kamu hizmeti aynı zamanda gelir dağılımını düzeltir.

Bir ailenin bütçesini okul ve hastane masrafları yiyip bitirmiyorsa, o ailenin refahı artar, iç talep güçlenir, toplum ayakta kalır. Çin 800 milyonu aşkın insanı yoksulluktan çıkardı ve neredeyse tüm nüfusu kapsayan bir sağlık güvencesi sistemi kurdu.

Bu, insanlık tarihinin en büyük kalkınma hamlesidir. KÜRESEL KALKINMA İNİSİYATİFİ: KALKINMAYI DÜNYAYA TAŞIMAKÇin’in 2021’de ilan ettiği ‘Küresel Kalkınma İnisiyatifi’, bu deneyimin dünyaya sunulmasıdır. İnisiyatifin temel ilkesi “kalkınmaya öncelik vermek”tir ve bugün 130’dan fazla ülke tarafından destekleniyor.

Bu çerçevede kurulan 14 milyar dolarlık fonla su, sağlık, tarım ve eğitim gibi halkın gündelik hayatına dokunan “küçük ama etkili” projeler yürütülüyor. Bu projelerden 40 milyonu aşkın insan yararlandı. Mesele şudur; kalkınma yalnızca dev limanlar ve köprüler değildir.

Bir köye ulaşan temiz su, bir kasabaya kurulan okul, bir çiftçiye verilen tohum da kalkınmadır. Büyük ve küçük hamleler birlikte planlandığında kalkınma halkın sofrasına ulaşır. ÜÇÜNCÜ AYAK:BAĞIMSIZ MİLLİ EKONOMİ MİLLİ GÜVENLİKGıdasını, enerjisini, ilacını, teknolojisini dışarıdan alan bir ülke, ne kadar büyürse büyüsün, kırılgandır.

Bir yaptırım kararıyla, bir kur şokuyla, bir tedarik zinciri kesintisiyle diz çöktürülebilir. Bu yüzden bağımsız bir milli ekonomi, milli güvenliğin ta kendisidir. Gıda güvenliği, enerji güvenliği, teknolojik egemenlik ve parasal egemenlik ayrı başlıklar değil, tek bir zincirin halkalarıdır.

Batı kalkınmayı şartlara bağladı; IMF programları, kemer sıkma, özelleştirme, serbest sermaye hareketleri. Yani “önce egemenliğinden vazgeç, sonra kalkın” dedi. Küresel Kalkınma İnisiyatifi ise kalkınmayı egemenlikle birlikte tanımlıyor; her ülkenin kendi yolunu seçme hakkına saygı gösteriyor.

TÜRKİYE: BİLDİĞİMİZ AMA TERK ETTİĞİMİZ YOLBu model bize yabancı değil. Türkiye planlı kalkınmayı Çin’den çok önce denemiş bir ülkedir. 1930’ların Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, Sümerbank, Etibank; 1960’ta kurulan Devlet Planlama Teşkilatı.

Fabrikalar, demiryolları, okullar ve hastaneler birlikte planlandı.1980’den sonra bu yoldan vazgeçtik. Planı bıraktık, piyasaya teslim olduk. DPT önce işlevsizleştirildi, sonra kapatıldı. Sonuç; üretim yerine ithalat, sanayi yerine finans, yatırım yerine faiz, arsa, borsa manipülasyonları.

Cari açık, kur krizleri ve enflasyon bu modelin kaçınılmaz sonuçlarıdır. Bugün kalkınma planları hâlâ yazılıyor, ama bağlayıcı değil. Bütçeyle, krediyle, sanayi politikasıyla bağı kopuk. Önemli projeler var; ancak bütüncül bir strateji olmadığı için etkileri topluma yeterince yansımıyor.

Oysa savunma sanayimiz, kararlı bir milli irade ve planlı bir yaklaşımla neler başarabileceğimizi gösterdi. Aynı aklı bütün ekonomiye uygulamak zorundayız. ORTA DOĞU:KAYNAK ZENGİNİ KALKINMA YOKSULUOrta Doğu dünyanın en zengin enerji kaynaklarına sahip, ama en az kalkınabilmiş bölgelerinden biri.

Bu tesadüf değil. Kaynakların olduğu yerde emperyalizm, emperyalizmin olduğu yerde savaş var. Petrol dolarla satıldı, petrol gelirleri Batı’nın finans merkezlerine geri döndü. Bölge halkları ise yoksulluk, işgal ve göçle baş başa kaldı.

Irak’ta, Suriye’de, Yemen’de, Libya’da ve bugün Gazze’de gördüğümüz budur. Savaşın olduğu yerde istikrarlı bir kalkınma programı uygulanamaz. Üstelik bölgenin nüfusu genç. Bu gençlik ya üretimin ve kalkınmanın gücü olacak, ya da işsizliğin ve göçün.

Bunu belirleyecek olan, bölgeye kalkınmanın mı yoksa savaşın mı taşındığıdır. TÜRKİYE’NİN ÖNCÜ ROLÜBütün bunlara rağmen Türkiye avantajlı bir konumda. Bölgenin en gelişmiş sanayi altyapısına, Asya ile Avrupa arasında köprü konumuna ve inşaatta, enerjide, savunmada kanıtlanmış bir birikime sahip olan Türkiye bölgenin doğal lideridir.

Basra Körfezi’ni Irak üzerinden Türkiye’ye ve Avrupa’ya bağlayacak Kalkınma Yolu Projesi, Kuşak ve Yol İnisiyatifi ile buluştuğunda bölgenin ticaret haritasını değiştirebilir. Savaş yerine ticaret, yıkım yerine üretim. Ama bu rolü oynayabilmek için önce kendi evimizde dört ayağı yeniden kurmalıyız.

Bağlayıcı kalkınma planları; üretime yönelen kamu bankacılığı; stratejik sektörlerde kamu öncülüğü; herkese yüksek kalitede ve ücretsiz eğitim ve sağlık; gıdada, enerjide ve teknolojide bağımsızlık; yerel paralarla ticaret. Planlı ve kalkınmacı bir ekonomi modeline dönen Türkiye, Orta Doğu’da zaten sahip olduğu öncü rolü çok daha güçlü oynayabilir ve bölge halklarının ortak kalkınmasına büyük katkı sağlayabilir.

BORÇ VE SAVAŞ DEĞİL PLAN VE ÜRETİMBatı’nın düzeni bize ya borç ya savaş sundu. Asya’nın yükselişi başka bir yolun mümkün olduğunu gösteriyor; altyapı, üretim, insanın refahı, bağımsızlık ve hepsini birbirine bağlayan bir plan.

Türkiye bu yolu ilk deneyenlerden biriydi. Şimdi kurucu kodlarımıza geri dönme ve bölgemize öncülük etme zamanıdır. Kalkınma barışın adıdır. Plan da kalkınmanın anahtarı.