Çöp sandığınız şey gerçekten çöp olmayabilir

Türkiye İsrafı Önleme Vakfı, 2025 yılı için üretimden tüketime 23 milyon ton gıda israfı olduğunu açıklarken, Antalya’da dünya liderleri COP31’de iklim krizi ve sıfır atık konusunda stratejiler belirlemeye çalışırken İzmirli Ayşe Yıldız, başlattığı atölye çalışmaları ile bu konulara dikkat çekmeye çalışıyor. Maden Mühendisi olmasına rağmen mesleğini yapmayıp bir süre ailesinin açtığı restoranı işleten Yıldız, yaklaşık 7 ay önce bu restoranı kapatarak “Cycle Kitchen” adını verdiği mutfak dönüşüm sistemini kurdu.

İnsanların günlük hayatta çöpe attığı ürünleri yeniden yiyecek haline dönüştüren Yıldız, sosyal medya üzerinden iletişime geçen İzmirlilerle ücretsiz olarak atölye çalışmaları yapıyor. Kereviz sapından turşu, limon kabuğundan temizlik sirkesi, elma kabuklarından cips, yumurta kolisinden obje, noylon poşetlerden kese üreterek sıfır atık üzerine çalışan Yıldız, “Çöp sandığınız şey gerçekten çök olmayabilir” diyerek atık konusunda dikkat çekmeye çalışıyor.

RESTORANI KAPATIP SIFIR ATIK MÜCADELESİNE YÖNELDİ

Sıfır atık konusuyla ilgili restoran işletmeciliği yaptığı dönemde ilgilenmeye başladığını belirten Yıldız, “Restoranda çalışırken ortaya çıkan atıkları bizzat görünce, bununla ilgili bir şeyler yapılması gerektiğini anladım. Ancak yerli ve yabancı kaynaklardan yola çıkıp kendi denemelerimle birlikte küçük adımlarla başlayıp ‘Bu malzemeyi nasıl değerlendirebilirim’ diye küçük denemeler yapmaya başladım.

Atıklardan gerçekten kullanılabilir, yenebilir veya hoşumuza giden şeylerin ortaya çıktığını gördükçe bu çalışmalara devam ettim. Zaten bu durum zamanla benim yaşam tarzım haline geldi. Sonrasında bunu kendi yapabildiğim ölçekte genişleterek insanlarla paylaşma kararı aldım.

Çünkü bu tür alışkanlıklar ancak kulaktan kulağa, insandan insana, dokunarak yayılabilecek şeyler. Ardından atölyeler yapmaya başladım; bu atölyelerde bir malzeme seçip onu yüzde yüzlük bir verimle, mümkünse bire yakın bir verimde nasıl kullanabileceğimizi birlikte deneyimliyoruz” diye konuştu.

KEREVİZ SAPINDAN TURŞU, YAPRAĞINDAN BAHARAT

Atölyelerde temel olarak malzeme seçimi üzerine çalıştıklarını ifade eden Yıldız, şunları söyledi: “Örneğin nohut haşlıyoruz; nohut suyunu genelde dökeriz ya da atarız. Oysa o sudan, şeker ilavesiyle yumurta kullanmaya bile gerek kalmadan vegan ve çok lezzetli bezeler yapabiliyoruz.

Pazardan aldığımız kerevizin kafasından yemek yaparken, saplarını çok aromatik turşulara dönüştürebiliyor, yapraklarını ise kurutup baharat olarak kullanabiliyoruz. Böylece bir ürünü tamamen tüketmiş oluyorsunuz. Bu hem gıdaya olan saygımızı, hem beslenme şeklimizi hem de alışkanlıklarımızı değiştirecek detaylar barındırıyor.

İlk başta zor gibi görünse de çok pratik yöntemlerle yapılabilecek birçok şey var. Bunları her hafta ya da 15 günde bir farklı içeriklerle, atölye programının yoğunluğuna göre değişen şekillerde, üstelik ücretsiz olarak gerçekleştiriyoruz.

Hiç aklımıza gelmeyecek şeylerin yenilebilir olduğunu gösteriyoruz. Örneğin limon kabuğu çoğunlukla atılır; limonun sadece üst kabukları sarı tarafları alınır, geri kalan posa kısmı atılır. Oysa limonata yaptıktan sonra arta kalan o posayı zeytinyağı ve un/kabartma tozu gibi çok basit 3-4 malzemeyle birleştirerek acılığını hissettirmeden çok güzel, yoğun aromalı kurabiyeler elde edebilirsiniz.

Aynı şekilde sebzeleri ayıkladığınızda kabuklarını atarız çoğunlukla. Oysa o kabuklar kimi zaman bir meyve çeşnisine, marmelata ya da cips benzeri atıştırmalıklara dönüşebilir. Elma kabuklarını fırında düşük ısıda kurumaya bıraktığımızda cips gibi tüketebilir, biraz şeker ve sirke gibi malzemelerle etlerin yanında sos olarak kullanabileceğimiz bir ürüne de dönüştürebiliriz.”

AVOKADO ÇEKİRDEĞİNDEN DÜĞME

Örneklerin artırılabileceğini belirten Yıldız, sözlerine şöyle devam etti: “Mesela avokado çekirdeği ilk andı ıslaktır ve kesimi daha kolaydır. Ardından kurutulduğunda ahşap gibi oyulup düğmeler yapılabilir. Onu yumuşakken keskin bir bıçak yardımıyla ince şeritler halinde kesip, iki tanede delik açtığınızda ve kuruttuğunuzda düğmeye dönüşebiliyor.

Karpuz kabuğuyla ilgili bu yaz çok ama çok yaptığım şeyler vardı; karpuz kabuğundan hem aromatik turşu yapılabilir hem de reçel veya şekerleme olarak tüketebileceğiniz çok lezzetli bir şey elde edebilirsiniz. Kavun için de aynı şey geçerli.

Köylerde bu pratikler aslında hâlâ vardır; orada hiçbir şey çöpe gitmez, hayvanlara verilir ya da toprağa gömülür. Biz sadece unuttuğumuz bu geleneksel yöntemleri gün yüzüne çıkarıp yeniden hatırlatıyoruz.”

SOSYAL MEDYA ÜZERİNDEN BAĞLANTIYA GEÇİYORLAR

Atölyeye katılanların ve katılmak isteyenlerin kendisiyle sosyal medya üzerinden bağlantıya geçtiğini belirten Ayşe Yıldız, şu ifadeleri kullandı: “Sosyal medya üzerinden yaptığım duyuruların yanı sıra belirli etkinliklere, festivallere katılıyor; oralardan iletişim bilgilerini aldığım insanları bazen kendim doğrudan arayabiliyorum. Alsancak’ta Termomix Tasarım Evi bana alan açtı, orada ücretsiz atölyeleri gerçekleştiriyorum.

Katılımcılar başta şaşırıyorlar. Örneğin annem bile ‘Olur mu öyle şey, bulamaç gibi bir şey yaptın’ derken, o biraz daha açık fikirli olan insanlar tattıklarında gerçekten çok beğeniyorlar. ‘Bunu biz satın alırız ya da evde de yaparız’ noktasına dönüyor olay.

Limon kabuğundan yapılan kurabiyeler evlerde bayağı uygulama alanı buldu. Ambalaj, yumurta kolileri ve kağıt atıkları için de örneğin yumurta kolilerini kağıt hamuruna dönüştürüyorum. Üzeri boyalı olmayan, kağıt olan her şeyi kağıt hamuruna dönüştürüp kaseler, tabaklar ve farklı heykel formları gibi objeler üretiyorum.

Plastik torbalar ve ambalaj atıklarını ise iki yağlı kağıt arasında ütü ısısıyla naylon poşetleri birbirine yapıştırarak kumaş branda haline getirebiliyoruz. Bunları sokak hayvanlarının altına serilmek üzere ya da dikip alışveriş çantaları ve büyük poşetler yapmakta kullanabiliyoruz.

Cam kavanozları ise evde depolama amaçlı veya geri dönüşüm için değerlendiriyorum. Eve giren herhangi bir malzemeyi ‘Acaba evden nasıl atık çıkarmadan dönüştürebilirim’ bakış açısıyla ele aldığınızda, mutlaka bir yolu bulunuyor.”

BİREYSEL ÇABALAR ÖNEMLİ

İsraf ve sığır atık konusunda bireysel çabaların çok değerli olduğuna dikkat çeken Yıldız, sözlerini şöyle tamamladı: “Gıda israfının çok büyük boyutlarda olduğunu konuştuk. İklim krizini önlemenin yollarından biri de sıfır atık yaşam tarzına geçmektir.

Bireysel bir çabanın bile bunun için etkili olacağını düşünüyorum, çünkü bu daha sonrasında aktarıla aktarıla yayılacak ve farkındalık artacaktır. Önerim öncelikle ihtiyaç kadar almak, ihtiyacımız olanı tüketmek ve o malzemeyi çoklu kullanımda nasıl şekillendirebileceğimiz ya da başka neresini kullanabileceğimiz bakış açısıyla yaklaşmaktır.

Mümkün olduğunca aldığımız malzemeleri hemen işlemek ve uygun saklama koşullarında saklamak gerekiyor. Ben mücadelemi sürdüreceğim. Sıfır Atık Vakfı’nın başlattığı ‘Sıfır Atık Kadın Elçileri’ projesine müracaat etmeyi planlıyorum.

Atölyelerimin hepsi ücretsiz ve atıksız mutfak atölyeleri bu şekilde devam edecek. Çünkü en büyük amacımız gıda israfının evlerdeki oranını azaltmaktır.”