Libya birleşirse Sahel de kazanır

Türkiye ile Libya arasında 2019’da imzalanan deniz yetki alanları anlaşmasında önemli bir eşik aşıldı. Libya’nın doğusundaki Temsilciler Meclisi, 20 Ekim’de anlaşmayı oybirliğiyle onayladı. Meclis, 2020’de Türkiye ile ilişkilerin kesilmesi ve anlaşmaların reddedilmesi yönünde aldığı kararları da kaldırdı.

Karar, Türkiye’nin Libya’nın doğusu ve batısıyla yürüttüğü diplomasinin yeni bir aşamaya geçtiğini gösterdi. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Trablus merkezli Ulusal Birlik Hükümeti Başbakanı Abdulhamid Dibeybe ve doğudaki Libya Ulusal Ordusu Genel Komutan Yardımcısı Saddam Hafter ile ayrı ayrı görüştü.

MİT Başkanı İbrahim Kalın’ın Trablus temaslarında da ülkenin siyasi ve askerî kurumlarının birleştirilmesi ele alındı. Diplomasiyi askerî görüşmeler izledi. Libya basınına göre 23 Ekim’de Ankara, Trablus yönetiminden Abdüsselam ez-Zubi ile Saddam Hafter’i ağırladı.

Görüşmelerde Sirte merkezli ortak bir komuta yapısı üzerinde duruldu. Ancak birleşik ordunun hangi siyasi makama bağlı olacağı konusunda henüz nihai uzlaşma sağlanamadı. Türkiye’nin hamlesi, Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanlarını güvence altına alma hedefinin ötesine uzanıyor.

Libya’nın bütünleşmesi, kuzeyden Akdeniz’e, güneyden Sahra Çölü’ne açılan geniş bir coğrafyada dengeleri değiştirebilir. Bu gelişmenin en önemli sonuçlarından biri de Sahel’de görülebilir. NATO LİBYA’YI PARÇALADI TERÖR SAHEL’E YAYILDIBugünkü tabloyu anlamak için 2011’e dönmek gerekiyor.

NATO’nun askerî müdahalesiyle Muammer Kaddafi yönetimi devrildi. Müdahaleyle birlikte Libya’da merkezi devlet otoritesi de çöktü. Silah depoları yağmalandı, askerî birlikler dağıldı, ülkenin geniş güney sınırları silahlı grupların geçiş alanına dönüştü.

Bunun sonuçları yalnızca Libya’da hissedilmedi. Çatışmalardan dönen silahlı unsurlar ve Libya’dan yayılan silahlar, başta Mali olmak üzere Sahel’deki mevcut krizleri ağırlaştırdı.2012’de Mali’nin kuzeyinde başlayan isyan, kısa sürede ayrılıkçı ve cihatçı örgütlerin etkinlik kazandığı bir çatışmaya dönüştü.

Gao, Kidal ve Timbuktu gibi stratejik merkezler hükümetin denetiminden çıktı. El Kaide bağlantılı örgütler bölgedeki otorite boşluğundan yararlandı. Birleşmiş Milletler ve uluslararası araştırma kuruluşları, Libya’dan yayılan silahların Mali’deki çatışmaları beslediğini belgeledi.

Daha sonra şiddet Nijer ve Burkina Faso’ya uzandı. Fransa’nın 2013’te Mali’de başlattığı askerî müdahale de güvenlik sorununu ağırlaştırdı. Libya’daki devlet yapısının çökmesi, önceden var olan yerel anlaşmazlıkları ve sınır sorunlarını ortadan kaldırmadı; tersine ağırlaştırdı.

Sahel, silahlı örgütlerin ve kaçakçılık şebekelerinin faaliyetlerini genişlettiği bir kuşağa dönüştü. SAHEL’DE 2010’A DÖNÜŞÜN KAPISISahel, Atlas Okyanusu kıyısındaki Moritanya ve Senegal’den Mali, Burkina Faso, Nijer ve Çad üzerinden Sudan’a uzanan geniş bir kuşak.

Bu ülkelerin önemli bir bölümü, Sahra üzerinden Kuzey Afrika’ya bağlanıyor. Libya ise bu bağlantının başlıca geçiş noktalarından biri. Fidan ile Saddam Hafter, Bingazi, 18 Ağustos. Libya’nın yeniden tek devlet otoritesi altında birleşmesi, 2011 öncesindeki bölgesel güvenlik düzeninin yeniden kurulması bakımından tarihî önem taşıyor.

Buradaki 2010’a dönüş, eski siyasi düzenlerin aynen yeniden oluşturulması anlamına gelmiyor. Asıl mesele, Libya’nın komşularıyla sınırlarını denetleyebilen, silahlı grupların geçişlerini engelleyebilen ve güvenlik işbirliğini sürdürebilen bir devlete dönüşmesi.

Libya’nın güneyindeki Fizan bölgesi, Nijer ve Çad’a açılıyor. Bu çöl geçişleri, yıllardır silahlı grupların, kaçakçıların ve düzensiz göç ağlarının kullandığı güzergâhlar arasında bulunuyor. Trablus ile Bingazi arasındaki askerî bölünmenin aşılması, güney sınırlarında ortak denetimin kurulmasını sağlayabilir.

Böylece Sahel ülkelerinin kuzeyden karşılaştığı tehditlere karşı yeni bir güvenlik hattı oluşturulabilir. Bu bakımdan Türkiye’nin Libya’nın bütünlüğünü sağlamaya yönelik girişimleri, 2011’de başlayan parçalanma sürecinin tersine çevrilmesi açısından önem taşıyor.

Libya’da sağlanacak birlik, Sahel’in 2010 öncesindeki görece düzenli sınır ilişkilerine yeniden kavuşmasının önünü açabilir. ARAP VE AFRİKA BAHARLARININ SONU MU?2011’de “Arap Baharı” olarak adlandırılan süreç, büyük bir yıkım getirdi.

Libya’da da NATO müdahalesiyle birlikte devlet yapısının parçalanmasına yol açtı. Bunu izleyen yıllarda Mali, Burkina Faso ve Nijer’de askerî yönetimler, bu gidişata dur diyerek iş başına geldi. Bölge ülkeleri, güvenlik siyasetlerini ve dış ortaklıklarını yeniden belirlemeye başladı.

Fransa’nın Sahel’deki askerî varlığı büyük ölçüde sona ererken Rusya ve Türkiye gibi ülkelerin bölgedeki etkinliği arttı. Bu gelişmeler, 2011 sonrasında Afrika’da kurulmak istenen düzenin çözülmeye başladığını gösteriyor.

Libya’nın bütünleşmesi halinde söz konusu süreç daha belirgin bir yön kazanabilir. Batılı müdahalelerin ardından ortaya çıkan parçalı devlet yapılarının yerine merkezi kurumların yeniden inşası gündeme gelebilir. Bu açıdan Libya’daki birlik arayışı, sözde “Arap ve Afrika Baharı” süreçlerinin yol açtığı uzun parçalanma döneminin kapanması yönünde önemli bir sınav niteliği taşıyor.

Sahel bölgesi, Sahra Çölü’nün altında yer alıyor. TÜRKİYE-RUSYA-ÇİN-CEZAYİR HATTINDA STRATEJİK KAZANIMLibya’daki gelişmelerin dikkat çekici bir başka yönü, Türkiye, Rusya, Çin ve Cezayir’in bölgesel çıkarlarının belirli noktalarda buluşması.

Türkiye, Libya’nın doğusu ve batısıyla ilişkilerini geliştirerek siyasi ve askerî bütünleşmede etkili bir konum kazanmaya çalışıyor. Rusya ise Libya’nın doğusundaki askerî ilişkilerinin yanı sıra Mali, Nijer ve Burkina Faso’daki güvenlik ortaklıklarıyla Sahel’de varlık gösteriyor.

Çin’in önceliğinde devlet kurumlarının bütünlüğü, siyasi istikrar ve ekonomik yatırımlar bulunuyor. Pekin, 15 Ekim’de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinde Libya’nın doğusu ile batısındaki askerî ve güvenlik kurumlarının birleştirilmesini desteklediğini açıkladı.

Sınır güvenliğinin güçlendirilmesi ve sınır aşan suç ağlarıyla mücadelenin önemini vurguladı. Cezayir içinse Libya’nın geleceği doğrudan ulusal güvenlik meselesi. Ülke, güneyindeki Sahel krizinin ve doğusundaki Libya istikrarsızlığının arasında bulunuyor.

Nitekim Cezayir, 25 Ekim’de Mısır ve Tunus dışişleri bakanlarını ağırladı. Üç ülke, Libya’nın toprak bütünlüğünün korunmasını ve devlet kurumlarının birleştirilmesini savundu. Cezayir yönetimi ayrıca enerji ve ekonomik çıkarlarını korumak amacıyla Libya sınırına yakın Kuzey Nijer’e asker gönderme kararı aldı.

Bu dört ülke arasında Libya konusunda kurulmuş resmî bir ittifak bulunmuyor. Üstelik sahadaki siyasi ve askerî öncelikleri bütünüyle aynı değil. Ancak Libya’nın parçalanmasının sona ermesi ve Sahel’deki güvenliğin güçlendirilmesi, çıkarların kesiştiği stratejik bir alan oluşturuyor.

Türkiye-Rusya-Çin-Cezayir hattının ortak çıkarlar temelinde yakınlaşması, 2011 sonrası müdahale siyasetinin ortaya çıkardığı dengelerin aşılması bakımından önemli bir jeopolitik kazanıma dönüşebilir. TERÖR KORİDORUNUN TASFİYESİSahel’deki güvenlik tehdidi bugün de sürüyor.

Mali, Nijer ve Burkina Faso’da El Kaide bağlantılı Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin (JNIM) ile IŞİD’in Sahel yapılanması çeşitli bölgelerde faaliyet gösteriyor.20 Ekim’de Mali’nin doğusundaki Ménaka bölgesinde IŞİD bağlantılı silahlı unsurların saldırısında 48 kişinin öldüğü bildirildi. Bu saldırı, bölgedeki güvenlik krizinin henüz aşılamadığını gösterdi.

Buna karşılık Sahel ülkeleri, sınırlarını ve stratejik güzergâhlarını denetim altına almak için askerî operasyonlarını sürdürüyor. Mali’de el-Kaide bağlantılı cihatçı teröristler. Libya’nın bütünleşmesi bu mücadeleye yeni bir boyut kazandırabilir.

Güneyde ortak güvenlik kurumlarının oluşturulması, silah sevkiyatının ve silahlı grupların hareketliliğinin sınırlandırılmasını kolaylaştırabilir. Böylece Sahel yönetimlerinin terör örgütlerini tasfiye hedefi, yalnızca kendi topraklarında yürüttükleri operasyonlarla sınırlı kalmaz.

Örgütlerin kuzeyde yararlandığı lojistik bağlantıların kesilmesi de mümkün hale gelir. Burada belirleyici unsur, siyasi birleşmenin sahada gerçek bir sınır denetimine dönüşmesi olacak. UYUŞTURUCU KORİDORUNA DARBELibya’nın parçalanmasının sonuçları terörle sınırlı kalmadı.

Sahra üzerinden işleyen eski ticaret yolları, uyuşturucu ve insan kaçakçılığı şebekeleri tarafından da kullanıldı. Batı Afrika kıyılarından Mali ve Nijer’e, oradan Libya ve diğer Kuzey Afrika ülkelerine uzanan güzergâhlar, uyuşturucunun Avrupa ve Orta Doğu pazarlarına taşınmasında rol oynuyor.

Fas kaynaklı esrar reçinesi de Kuzey Afrika’daki farklı güzergâhlar üzerinden dolaşıma giriyor. Organize Suçlara Karşı Küresel Girişim’in (GI-TOC) Ağustos 2026’da yayımladığı araştırma, Mali-Nijer-Libya koridorundaki kokain ticaretinin silahlı gruplar ve siyasi koruma ağlarıyla bağlantılarını ortaya koydu.

Araştırmaya göre büyük sevkiyatların geçişi, bazı bölgelerde nüfuz sahibi aktörlerin sağladığı korumaya bağlı. Silahlı gruplar ise kervanlara eşlik ederek, geçiş güvenliği sağlayarak veya güzergâhları denetleyerek gelir elde ediyor.

Uyuşturucu ticareti 2011’den önce de vardı. Ancak Libya’daki otorite boşluğu, suç ağlarının yararlanabildiği koşulları genişletti. Şimdi tersine bir sürecin imkânı ortaya çıkıyor. Libya’da birleşik ordunun ve merkezi sınır denetiminin kurulması, kaçakçılık şebekelerinin kullandığı geçiş alanlarını daraltabilir.

Türkiye’nin Libya’daki birlik hamlesi bu yönüyle yalnızca bir diplomasi başarısı değil, Sahel’den Akdeniz’e uzanan uyuşturucu trafiğinin önünün kesilmesi bakımından da stratejik bir fırsat niteliğinde. Ancak ticaret ağlarının farklı güzergâhlara kaymasını önlemek için Libya ile Sahel ülkeleri arasında ortak istihbarat, gümrük ve güvenlik işbirliğinin de geliştirilmesi gerekiyor.

Kalın ile Dibeyde, Trablus, 20 Ekim. SAHEL’DEN GİNE KÖRFEZİ’NE ENERJİ HATTILibya’nın bütünlüğü, Afrika’nın enerji ve ticaret koridorlarının güvenliği bakımından da önem taşıyor. Nijerya, Nijer ve Cezayir arasında planlanan Trans-Sahra Doğalgaz Boru Hattı, Batı Afrika gazının Akdeniz üzerinden uluslararası pazarlara ulaştırılmasını hedefliyor.

Yaklaşık 4 bin 130 kilometrelik proje, Nijerya’dan başlayarak Nijer üzerinden Cezayir’in Hassi R’Mel enerji merkezine uzanacak. Buradan mevcut iletim ve ihracat hatlarına bağlanması öngörülüyor. Proje Libya’dan geçmiyor.

Ancak Nijer ve Cezayir’i kapsayan güzergâhın güvenliği, Sahra’daki genel istikrarla yakından ilişkili. Libya’nın güney sınırlarında güvenliğin sağlanması, Nijer ve Çad’la bağlantılı ticaret yollarının yeniden düzenlenmesine de katkı sunabilir.

Bunun etkileri Afrika’nın en kalabalık ülkesi Nijerya’ya, Kamerun’a ve Gine Körfezi kıyılarındaki ülkelere kadar uzanabilir. Çünkü Sahel’deki istikrarsızlık, bu ülkelerin kuzey sınırlarında da güvenlik sorunları yaratıyor.

Böylece Libya’nın bütünleşmesi, Akdeniz’deki enerji denkleminden Afrika’nın iç kesimlerindeki ticaret ve güvenlik hatlarına kadar geniş bir alanda yeni imkânlar doğurabilir. AKDENİZ’DEN SAHEL’E YENİ DÖNEMTürkiye-Libya anlaşmasına verilen son onay, yalnızca deniz yetki alanlarına ilişkin bir karar değil.

Libya’nın doğusu ile batısı arasında yıllardır süren siyasi ayrılığın aşılması yönünde de önemli bir adım. Bununla birlikte siyasi kurumların ve ordunun birleştirilmesi henüz tamamlanmış değil. Önümüzdeki dönemde ortak komuta yapısı, sınır güvenliği ve devlet kurumlarının bütünleştirilmesi konularında atılacak adımlar belirleyici olacak.2011’de Libya’da başlayan parçalanma, Sahel’e silah ve istikrarsızlık olarak yayılmıştı.

Şimdi Libya’nın yeniden birleşmesi, ters yönde bir etki yaratma potansiyeli taşıyor. Türkiye’nin önünde böylece iki boyutlu bir hedef bulunuyor: Akdeniz’de deniz yetki alanlarını korumak, Afrika’nın iç kesimlerine uzanan güvenlik ve işbirliği ortamının yeniden kurulmasına katkı sağlamak. Libya birleşirse yalnızca Akdeniz’deki dengeler değişmeyecek, Sahel de kazanacak.