Rusya ve İran'dan ABD'nin Hazar görev gücüne tepki

İran'ın bölgede askeri çatışmanın genişleyebileceğine yönelik yeni uyarılarda bulunduğu bir dönemde, ABD ordusunun İran'ın kuzeyindeki kara ve deniz ulaşım güzergâhları ile Hazar Denizi'ni denetlemek üzere yeni bir görev gücü oluşturması Moskova ve Tahran'ın tepkisine yol açtı. Söz konusu adım, ABD'nin İran'a yönelik ablukasını genişletme girişimi olarak değerlendiriliyor.

Rusya Dışişleri Bakanlığı, Washington'ın Hazar bölgesinde İran'ın ticaret ve ulaşım güzergâhlarını denetlemek ve engellemek amacıyla görev gücü oluşturma planını, kıyıdaş ülkelerin hak ve çıkarlarına yönelik "açık bir tehdit" olarak nitelendirdi. Bakanlık, Hazar Denizi'ndeki güvenliğin yalnızca kıyısında bulunan beş ülkeyi ilgilendiren bölgesel bir mesele olduğunu vurguladı.

Rusya Dışişleri Bakanlığı açıklamasında, "Bu son gerilimi tırmandırıcı ve kışkırtıcı adımı uluslararası hukuk normlarının açık bir ihlali olarak değerlendiriyoruz. Ekonomik baskının sürdürülmesinin İran ekonomisini çökertmeyi başaramayacağı yönündeki İranlı yetkililerin tutumunu tamamen destekliyoruz," ifadelerini kullandı.

Moskova'nın tepkisi, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı'nın (CENTCOM) 7 Kasım'da "Iron Gate" (Demir Kapı) adlı görev gücünün kurulduğunu duyurmasının ardından geldi. Birimin açıklanan amacı, gelişmiş silahların ve hem sivil hem de askeri amaçlarla kullanılabilen çift kullanımlı ürünlerin kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden İran'a transfer edilmesini önlemek.

CENTCOM, çarşamba günü X hesabından yaptığı açıklamada, ABD güçlerinin Hürmüz Boğazı'nı ticari gemi trafiğine açık tutmak için günün her saati görev yaptığını, İran'a yönelik "Demir Deniz Ablukası"nı sıkı biçimde uyguladığını ve İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun kara güzergâhları ile Hazar Denizi'ni kullanarak gelişmiş silah sistemleri, çift kullanımlı teknolojiler, yaptırım kapsamındaki ürünler ve yasa dışı gelir kaynaklarını taşımasını engellemek amacıyla ABD'nin ortak kurumlarıyla birlikte çalıştığını belirtti. Öte yandan, İran Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Hukuk ile Uluslararası İşler Sorumlusu Kazım Garibabadi, Tahran'da Rusya'nın büyükelçisiyle yaptığı görüşmenin ardından, iki tarafın "ABD'nin tek taraflı adımlarına" ve "Iron Gate" programına karşı atılabilecek adımları ele aldığını açıkladı.

Görüşmede, ortak tehditler karşısında koordinasyonun güçlendirilmesi gerektiği vurgulandı. Garibabadi, "Tahran ve Moskova, ortak tehditler karşısında koordinasyon ve iş birliğinin gerekliliğini vurguluyor," ifadelerini kullanırken, "Hazar Denizi'nde istikrar ve güvenliğin korunması, kıyıdaş ülkelerin çıkarlarına da hizmet edecektir," dedi.

ISW değerlendirmesi ve Tahran-Moskova ekonomik ilişkileriWashington merkezli Savaş Araştırmaları Enstitüsü (ISW) ve Kritik Tehditler Projesi (CTP), yayımladıkları son ortak değerlendirmede, "İran ve Rusya, ABD'nin Hazar Denizi ve kara güzergâhları üzerinden İran'a silah sevkiyatını engelleme girişimlerine karşı iş birliği yapıyor," ifadelerine yer verdi. ISW'nin raporunda, "İran, 2026 ABD-İsrail-İran Savaşı öncesinde ve sırasında Rus silahlarını ithal etmek için Rusya ile arasındaki Hazar Denizi ticaret güzergâhlarını kullandı.

Bu durum, Ukrayna'nın Temmuz 2026'da bir sevkiyata saldırmasına yol açtı" denildi. Düşünce kuruluşunun analizine göre Hazar Denizi, Batılı denetim kuruluşlarının erişiminin dışında kalıyor. Bu durum, yaptırım kapsamındaki Rus yük gemilerinin Astrahan ve Olya limanlarından Anzali, Nowşehr ve Emirabad limanlarına yük taşımayı sürdürmesine olanak tanıyor.

Son döneme ait deniz trafiği verilerinin incelenmesi de yaptırım kapsamındaki Rus yük gemilerinin Astrahan ve Olya limanlarında yükleme yaptıktan sonra kargolarını İran'ın Anzali, Nowşehr ve Emirabad limanlarına taşıdığını gösteriyor. Gemilerin iki ülkenin kıyılarına yaklaşırken yüklerinin niteliğini gizlemek amacıyla Otomatik Tanımlama Sistemlerini (AIS) kapattığı belirtiliyor.

Ukrayna Güvenlik Servisi de geçen yaz yaptığı açıklamada, ülkenin uzun menzilli insansız hava araçlarının Hazar Denizi'nde iki yük gemisini hedef aldığını duyurmuştu. Kiev yönetimine göre söz konusu gemiler, İran ile Rusya arasında askeri teçhizat sevkiyatında kullanılıyordu.

Tahran ve Moskova, son yıllarda güvenlik ve askeri ilişkilerini derinleştirmenin yanı sıra Kuzey-Güney Koridoru kapsamında ekonomik ve transit taşımacılık iş birliğini de geliştirmeyi hedefliyor. Rusya'yı Basra Körfezi'ndeki limanlara bağlayan bu güzergâhın eksik halkası olan Reşt-Astara demiryolunun tamamlanması, iki ülkenin öncelikli ortak projeleri arasında yer alıyor.

İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Moskova'da gerçekleştirdiği son görüşmenin ardından, konseyin söz konusu demiryolunun inşasına ilişkin uygulama anlaşmasını onayladığını açıkladı. Rızai, görüşmede Rusya'dan İran'a doğal gaz boru hatlarının inşasının da ele alındığını belirtti.

Söz konusu hatların, İran'daki yakıt sıkıntısının giderilmesine ve komşu ülkelere gaz ihracatına imkân sağlamasının hedeflendiğini söyledi. Hürmüz Boğazı'nda kırılgan güvenlikİran'ın kuzeyindeki ticaret güzergâhlarına ilişkin gerilim, güneydeki deniz yollarında ve Hürmüz Boğazı'nda güvenlik koşullarının kırılganlığını koruduğu bir dönemde tırmanıyor.

Gözlemcilerin "ne savaş ne barış" olarak tanımladığı mevcut ortamda, bölgedeki güvenlik durumu belirsizliğini sürdürüyor. Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri Halkla İlişkiler Birimi, perşembe günü yaptığı açıklamada, önceki gece Hürmüz Boğazı'nın güney güzergâhından geçiş yapan iki "süper tankerin" bir olaya karıştığını ve meydana gelen "büyük bir patlama" sonucunda durdurulduğunu bildirdi.

Devrim Muhafızları, toplamda 4 milyon varilden fazla petrol taşıyan iki geminin, Hürmüz Boğazı'nın güney güzergâhının yetkisiz ve güvensiz olduğuna ilişkin tekrarlanan uyarıları dikkate almadığını öne sürdü. İran, gemilerin Hürmüz Boğazı'nda yalnızca kendisinin belirlediği güzergâhı kullanması gerektiğini savunuyor.

Tahran yönetimi ayrıca, bu güzergâhı "ihlal eden" gemilerin karşılaşabileceği güvenlik sonuçlarının sorumluluğunun kendilerine ait olduğunu belirtiyor. ISW ve Kritik Tehditler Projesi (CTP) de ortak değerlendirmelerinde, İran'ın balistik füzelerinin menziline ilişkin daha önce açıkladığı 2 bin kilometrelik sınırdan vazgeçtiğini bildirdi.

Düşünce kuruluşlarına göre bu adım, Tahran'ın daha uzun menzilli füze sistemleri geliştirmeye yönelik uzun süredir devam eden çalışmalarını resmiyete döküyor. Bu değerlendirme, Devrim Muhafızları'na yakınlığıyla bilinen Tasnim haber ajansının, Devrim Muhafızları'na ait füze kentinde yeni bir balistik füzenin sergilendiğini duyurmasının ardından geldi.

Habere göre, Fattah füzesinin savaş başlığının Kheibarshekan 2 roket iticisiyle birleştirilmesiyle geliştirilen sistem, Fattah hipersonik füzesinin menzilini 1.400 kilometreden 2 bin kilometreye çıkardı. Öte yandan İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Mohsen Rezaei, İran'ın dini lideri Ayetullah Mücteba Hamaney'e atfedilen "düşmanla mücadelede coğrafi sınırların bulunmadığı" yönündeki talimatı bir kez daha vurguladı.

Rezaei, X sosyal medya platformundaki paylaşımında Avrupa'ya yönelik yeni bir uyarıda bulunarak, "ABD İran'a karşı yeni bir savaş başlatırsa Batı Asya'dan Avrupa'ya kadar bu saldırıya dahil olan tüm askeri üsler, İran'ın ölümcül saldırıları için meşru hedef olacaktır. Güvenli mesafe, güvenli sığınak veya dokunulmazlık söz konusu olmayacaktır," ifadelerini kullandı.

Bu sırada, İran Meclis Başkanı Muhammed Bekir Kalibaf da bölgedeki Amerikan yaklaşımını eleştirerek, “America First” sloganına karşın, pratikte ve stratejilerinde Amerikalıların “Israel First”ü öncelediğini yazdı. Kalibaf'a göre Washington'ın İsrail istihbaratını ve planlarını benimsemesi, Amerika Birleşik Devletleri'nin bölgedeki mevcut askeri, siyasi ve ekonomik sorunlarının başlıca nedeni.