TDT’de ortak pazar ve yatırım çağrısı: Kazakistan'dan Rusya'nın katılımı çıkışı

Türk Devletleri Teşkilatının (TDT) 13. Devlet ve Hükümet Başkanları Zirvesi, 30 Ekim’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğinde Ankara’da toplandı. Cumhurbaşkanlığı Külliyesinde düzenlenen zirvede Türkiye, teşkilatın dönem başkanlığını Azerbaycan’dan devraldı.“Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” temasıyla düzenlenen toplantıya Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Türkmenistan Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov ve KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman katıldı.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in yerine Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov hazır bulundu. Liderlerin konuşmalarında ekonomik bütünleşme, ortak yatırım ve üretim projeleri, Hazar geçişli Orta Koridor, dijital dönüşüm ve üçüncü ülkelerle işbirliği öne çıktı.

ERDOĞAN: ‘KARARLARIMIZI NETİCEYE DÖNÜŞTÜRMELİYİZ’Zirvenin açılışında konuşan Cumhurbaşkanı Erdoğan, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’nın Türk dünyası liderlerinin katılımıyla kutlanmasına dikkat çekti:“Dün Cumhuriyetimizin 103. yıl dönümünü sizlerin katılımıyla büyük gurur ve coşkuyla idrak ettik. Bugün ise kardeş Türk devletlerinin liderleri olarak müşterek geleceğimizi konuşmak üzere bir araya gelmiş bulunmaktayız.“Dün ve bugün verdiğimiz aile fotoğrafı hem geçmişimize duyduğumuz sadakatin hem de ortak geleceğimizi birlikte inşa etme irademizin sembolü olmuştur.”Zirvenin temasını Gaspıralı İsmail Bey’in fikirlerinden hareketle belirlediklerini anlatan Erdoğan, şöyle devam etti:“Bize göre dilde birlik, ortak hazinemizi yaşatmak ve birbirimizi aracısız anlayabilmektir.

Fikirde birlik, ortak hedefler etrafında kenetlenmektir. İşte birlik ise sözümüzü eyleme, irademizi esere, kararlarımızı neticeye dönüştürebilmektir.”‘KKTC İLE TEMASLAR ARTIRILMALI’Türkiye’nin dönem başkanlığını Azerbaycan’dan devraldığını açıklayan Erdoğan, Türk dünyasında yürütülen çalışmaların somut sonuçlara dönüştürülmesini hedeflediklerini belirtti.

Spor ve kültür etkinliklerinin yaygınlaştırılması, aile kurumunun güçlendirilmesi ve kadınların toplumdaki rolünün desteklenmesini de gündeme getirdi. KKTC ve Türkmenistan konusunda ise şu mesajları verdi:“Türk dünyasının aile fotoğrafında ayrılığa gayrılığa yer yoktur.“Aile meclisimizin KKTC ile temaslarını artıracağına inanıyorum.

Türkmenistan’ın sunduğu katkıları da takdirle karşıladığımızı vurgulamak istiyorum. Türkmenistan’ı tam üye olarak aile meclisimizde görmeyi temenni ediyoruz.”‘AZERBAYCAN-ERMENİSTAN TEMASLARINI DESTEKLİYORUZ’Güney Kafkasya’daki gelişmelere de değinen Erdoğan, Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki normalleşme sürecine destek verdi:“Barış ve istikrarın hâkim olduğu bir Güney Kafkasya, bölge ülkeleriyle birlikte bütün Türk dünyasına önemli fırsatlar sunacaktır.

Azerbaycanlı kardeşlerimizin Ermenistan ile yürüttüğü temasları destekliyor, elimizden gelen katkıyı sunmaya devam edeceğimizi ifade ediyorum.“İran ile son dönemde tekrar artan tansiyonun silahlar yerine diplomasiye tahvil edilmesi temennimizdir.“Kanayan yaramız olan Filistin meselesinin adil çözümü için Türk devletleri olarak daha fazla çaba göstermeliyiz.”‘ORTAK DİJİTAL TİCARET PLATFORMU KURABİLİRİZ’Erdoğan, ekonomik bütünleşme ve teknoloji alanında ortak çalışma çağrısında bulundu:“Mazimiz gibi istikbalimiz, sıkıntılarımız gibi başarılarımız da ortaktır. Her üyemizin millî hassasiyetini gözeterek kazan-kazan anlayışı ile ortak çıkarları büyütmeye gayret göstermeliyiz.“Trans-Hazar Doğu-Batı Orta Koridoru, yarının ticaretine yön verecek stratejik bir hattır.

Siber güvenlik, kara, hava ve deniz güvenliğimiz kadar hayatidir.”Türk devletlerinin pazarlarını dijital ortamda bir araya getirme önerisini de paylaşan Erdoğan, şunları söyledi:“Ortak bir dijital ticaret platformu üzerinden ülkelerimizin pazarlarını tek çatı altında buluşturabiliriz.“Oğuz, Kıpçak ve diğer dil gruplarını kapsayacak Büyük Türk Dili Modeli’nin geliştirilmesine yönelik çalışmalara bütün üye ülkelerin katkı sunmasını bekliyoruz.“Yapay zekâ ve dijital kalkınma eylem planını sonuç odaklı anlayışla ilerleteceğiz.”Erdoğan, 11-12 Kasım’da Antalya’da yapılacak COP31 Liderler Zirvesi’ne Türk devletlerinin liderlerini davet etti. Görevi sona eren Genel Sekreter Kubanıçbek Ömüraliyev’e teşekkür ederek yeni Genel Sekreter Mirvokhid Azimov’a başarılar diledi.

TOKAYEV: RUSYA TDT'DE GÖZLEMCİ OLSUNKazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, "Rusya'nın Türk Devletleri Teşkilatına gözlemci olarak katılmasını sağlamamız gerekiyor." ifadelerini kullandı. Tokayev ayrıca konuşmasında Türkiye’nin son yıllardaki gelişimine dikkat çekti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın liderliğine değinen Tokayev, şu ifadeleri kullandı:“Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın güçlü politikaları sayesinde kardeş Türkiye’nin sosyoekonomik potansiyeli anlamlı şekilde gelişti. Yüz yılı aşkın sürede Türkiye, dünyanın en önemli ülkelerinden biri hâline geldi; inanılmaz uluslararası prestije sahip bir ülke.” CAPAROV’DAN 2027 ZİRVESİ İÇİN TARİH ÖNERİSİKırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov da Türkiye’nin siyasi, ekonomik, askerî ve teknolojik gelişimine dikkat çekti:“Türkiye, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın liderliğinde siyasi, ekonomik, askerî ve teknolojik başarılarıyla uluslararası arenadaki itibarını artırıyor.”Caparov, TDT’nin gelecek yılki gayriresmî zirvesi için de öneride bulundu:“2027 yılında gayriresmî zirvenin 5-6 Ağustos günlerinde Kırgızistan’da yapılmasını öneriyorum.”Bu önerinin kabul edilip edilmeyeceğinin zirve kararlarıyla netleşmesi bekleniyor.

MİRZİYOYEV: ‘ULUSLARARASI SİSTEM KÖKLÜ ŞEKİLDE DEĞİŞİYOR’Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, konuşmasında uluslararası sistemde yaşanan değişimlerin Türk devletleri için yeni işbirliği imkânları ortaya çıkardığını belirtti. Önceki gün açılışı yapılan Türk Devletleri Medeniyet Parkı’na değinen Mirziyoyev, ortak tarih ve kültür mirasının korunmasının önemini vurguladı:“Beştepe Parkı’nda ülkelerimizin, halklarımızın ortak mirasını temsil eden parkın açılması, mirasımızı yaşatmak için önemli olmuştur.“Uluslararası sistem köklü şekilde değişmektedir.

Silahlar ve çatışmalar, ekonomik ve ulaştırma bağlantılarını olumsuz etkilemektedir.“Zengin doğal kaynaklara sahip bu bölgede etkili olan Türk devletlerini uygulamaya dayalı bir stratejik merkez olarak görüyoruz. Çıkarlarımızı uluslararası alanda ilerletmeliyiz.”‘TDT+ İŞBİRLİĞİNİ BAKANLAR TOPLANTISIYLA BAŞLATALIM’Mirziyoyev, Türk devletlerinin üçüncü ülkelerle işbirliğini geliştirmesine yönelik TDT+ mekanizmasını da gündeme getirdi.

Geçen yıl Gebele Zirvesi’nde oluşturulan mekanizmanın faaliyete geçirilmesi için yeni bir öneri sundu:“Bu amaçla üçüncü ülkelerle TDT+ işbirliğinin sektörel bakanlar toplantısıyla başlamasını öneriyorum.“Teknolojik işbirliğini derinleştirmemiz, sanayi işbirliğini geliştirmemiz gerekmektedir.”Bu çağrı, Türk devletlerinin kendi aralarındaki ortaklığı diğer ülkelerle geliştirmesine yönelik somut bir çalışma yöntemi önerisi olarak öne çıktı.‘TÜRK DÜNYASI ORTAK YATIRIM PROGRAMI KABUL EDİLMELİ’Özbekistan Cumhurbaşkanı, konuşmasının önemli bir bölümünü ekonomik bütünleşmeye ayırdı. Ortak sanayi yatırımları için yeni mekanizmalar oluşturulmasını istedi:“Türk dünyası ortak yatırım projelerini kapsayan bir program kabul edilmesini öneriyorum.“Türk Yatırım Fonu ve uluslararası finans kuruluşlarının yönlendirilmesi önem taşımaktadır.

Ortak mekanizmalara ihtiyaç artmaktadır. Çok taraflı bir anlaşma hazırlanması gerekmektedir.”Önerilerin temelinde, Türk devletleri arasındaki ekonomik ilişkilerin yalnızca ticaretle sınırlı kalmaması, üretim ve yatırım ortaklıklarına dönüştürülmesi bulunuyor.

Mirziyoyev, dijital ekonomi ve ulaştırma alanlarına da değindi:“Dijital platform oluşturulmasını önemli görüyoruz. TDT’nin coğrafi konumu giderek stratejik önem kazanmaktadır. Orta Koridor’u bütünleşik bir ekonomik sisteme dönüştürmemiz gerekmektedir.”‘TÜRK TURİZM BİRLİĞİNİ KURMANIN ZAMANI GELDİ’Özbekistan Cumhurbaşkanı, ekonomik işbirliği önerilerinin ardından turizm, eğitim ve ortak dil çalışmalarına geçti:“Türk halklarının tarihî şehirlerini, misafirperverliğini dünyaya birlikte tanıtmak için Türk Turizm Birliğini kurmanın zamanı gelmiştir.“Türk devletlerinin temsilcilerine her yıl 150 burs tahsis etmeye hazırız.

Ortak dil konusunu gündeme sunuyorum.”Böylece Özbekistan, zirvede TDT+ işbirliğinin başlatılması, ortak yatırım programı, çok taraflı anlaşma, dijital platform, Türk Turizm Birliği ve eğitim bursları gibi bir dizi öneriyi gündeme taşıdı. BERDİMUHAMEDOV: ‘ORTAK ÜRETİM PROJELERİNİ GELİŞTİRMELİYİZ’Türkmenistan Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov, konuşmasına Türkiye’nin Cumhuriyet Bayramı’nı kutlayarak başladı:“Bugünkü görüşmemizin millî bayram olan Cumhuriyet Bayramı ile denk gelmesi ayrı bir önemdedir.

Tüm kardeş Türk halkını içtenlikle kutluyorum. Türkiye’ye gelecekte de yeni başarılar dilerim.”Türkmenistan’ın Türk dünyasıyla ekonomik ilişkilerini geliştirmeye önem verdiğini belirten Berdimuhamedov, ortak yatırımların artırılması çağrısında bulundu:“Türkmenistan, Türk dünyası ülkeleriyle dostane ilişkileri güçlendirmeye ayrıca önem veriyor.

Halklarımızın çıkarlarına yönelik net girişimleri ve projeleri hayata geçirmeliyiz.“Hâlihazırda ekonomik işbirliğinin derinleştirilmesi önemli görevler arasında yer almaktadır. Türk devletleri geniş ekonomik değerlere sahiptir.

İşbirliğini daha da geliştirmek gerekmektedir.“Karşılıklı yatırımların genişletilmesi ve ortak üretim projelerinin geliştirilmesi için elverişli şartların ortaya konması gerektiğini düşünüyoruz.”‘HAZAR GEÇİŞLİ KORİDORUN KAPASİTESİ ARTIRILMALI’Türkmenistan lideri, konuşmasının devamında ulaştırma koridorlarını öne çıkardı. Türkmenistan’ın Hazar Denizi üzerinden Türkiye’ye ve Avrupa’ya uzanan güzergâhlardaki konumuna dikkat çekerek şunları söyledi:“Ülkelerimizin elverişli coğrafi konumu, Karadeniz’i, Türkiye’yi ve Avrupa’yı bir araya getiren ulaştırma koridorlarını geliştirme imkânlarına sahip olduğumuzu gösteriyor.“Hazar geçişli ulaştırma koridorunun kapasitesinin artırılmasını önemli sayıyoruz.”Böylece Erdoğan’ın stratejik ticaret hattı olarak tanımladığı Orta Koridor, Mirziyoyev’in ekonomik bütünleşme ve Berdimuhamedov’un kapasite artırımı çağrılarıyla zirvenin ortak gündemlerinden biri oldu.

Liderlerin açıklamalarıyla ortaya çıkan bu önerilerin hangilerinin ortak karara dönüşeceği, zirvenin ardından yayımlanacak Ankara Bildirisi ve diğer sonuç belgeleriyle netleşecek.