Rumsfeld’den Hegseth’e: Savaşı Washington başlattı, bitişine Tahran karar verecek

3 Kasım ara seçimleri yalnızca Kongre'nin rengini değiştirmedi; İran savaşını Washington'daki iç kavganın tam ortasına yerleştirdi. Ama önümüzdeki iki yılda bizi büyük bir anlaşma değil, tehdit ile müzakere arasında gidip gelen bir sarkaç bekliyor.

Amerika Birleşik Devletleri şubat sonunda İsrail'le birlikte İran'a savaş açtığında Beyaz Saray'ın vaadi açıktı: kısa, keskin ve kesin bir zafer. Trump aylar boyunca savaşın "çok yakında" biteceğini, biter bitmez akaryakıt fiyatlarının çakılacağını tekrarladı.

Aradan sekiz ay geçti. Savaş bitmedi, fiyatlar düşmedi, Hürmüz Boğazı hâlâ kapalı. Dünyanın en güçlü donanması, dünyanın en kritik enerji geçidini açamadı. 13 Nisan'da başlatılan deniz ablukası Tahran'ı teslimiyete zorlamadı; İran bugün de müzakere masasına kendi şartlarını yazdığı tekliflerle geliyor.

Askerî üstünlüğün siyasi sonuca dönüşemediği her savaş gibi, bu savaş da Amerika'nın ne kadar güçlü olduğunu değil, gücünün nerede bittiğini gösterdi. Henry Kissinger 1969'da Vietnam üzerine yazdığı ünlü makalede bu durumu tek cümleyle özetlemişti: Gerilla kaybetmediği sürece kazanır; konvansiyonel ordu kazanmadığı sürece kaybeder.

1975'te Hanoi'de Amerikalı Albay Harry Summers, Vietnamlı muhatabına "Bizi savaş alanında hiç yenemediniz" dediğinde aldığı cevap da aynı derecede kısaydı: "Olabilir, ama bunun bir önemi yok." İran savaşı, bu dersin yarım asır sonra Fars Körfezi'nde ABD gücü ve karizmasını çizerek yeniden yazılmasıdır. Ve nihayet ABD için kısa dönem fatura sandıktan çıktı.

3 Kasım'da Amerikan seçmeni, cephede alınamayan sonucun hesabını Cumhuriyetçilere kesti; parti iki meclisi birden kaybetti. Başkan Yardımcısı Vance yenilginin sebebinin savaş olduğunu açıkça söyledi, Trump da bunu "büyük ölçüde doğru" bulduğunu itiraf etmek zorunda kaldı.

Savaş alanında kilitlenen düğüm, şimdi Washington'un iç siyasetini de kilitliyor. Artık asıl soru ABD'nin bu savaşı kazanıp kazanamayacağı değil; kaybetmenin bedelini kimin, nasıl ve ne zamana kadar ödeyeceğidir. YİRMİ YIL ÖNCE BUGÜNBugün 8 Kasım.

Tam yirmi yıl önce, 8 Kasım 2006'da George W. Bush, Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde iki meclisi birden kaybetmesinin ertesi günü Irak savaşının mimarı Donald Rumsfeld'in görevden ayrıldığını açıklamıştı. Amerikan seçmeni savaşı sandıkta cezalandırmış, Beyaz Saray da faturayı Pentagon'a kesmişti.

Mark Twain'e atfedilen bir söz vardır: Tarih tekerrür etmez ama kafiyelenir. 2026 sonbaharı, 2006'nın kafiyesidir. Demokratlar Ocak ayından itibaren Temsilciler Meclisi'ni de Senato'yu da ele alacak. Başkan Yardımcısı JD Vance seçimin ertesi günü yenilginin nedenini tek cümleyle açıkladı: Kaybetmemizin sebebi savaştır.

Trump bile bu tespitin "büyük ölçüde doğru" olduğunu kabul etmek zorunda kaldı. SEÇİMDEN SONRAKİ İLK KORKUSeçimlerin hemen ardından en ciddi kaygı, Trump’ın İran’a yeni bir saldırı başlatıp başlatmayacağıydı. Beyaz Saray’da ulusal güvenlik danışmanlarıyla yapılan toplantılara ilişkin haberler bu kaygıyı besledi.

Öte yandan umut veren işaretler de yok değildi. Trump’ın Katar Emiri ile görüşmesi bunlardan biriydi. Seçimlerden kısa süre önce Başkan Yardımcısı JD Vance’in Katarlı arabulucular aracılığıyla İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai’ye gönderdiği ılımlı üsluptaki mektup ise daha da anlamlıydı.

Trump mektubun yalnızca tıbbi malzemeyle ilgili olduğunu söylese de, bu girişim Washington’da diplomasi kapısını açık tutmak isteyen güçlü bir eğilimin varlığını gösteriyordu. Yine de Tahran’daki yöneticiler riski ciddiye aldı ve üç hat üzerinden hareket etti.

Birinci hat bölgesel diplomasiydi. Dışişleri Bakanı Arakçi son üç günde aralarında Irak, Suudi Arabistan, Mısır ve Türkiye'nin de bulunduğu yaklaşık on bir bölge ülkesinin dışişleri bakanıyla görüştü; uzun süredir Tahran'dan telefon almayan Kuveyt dahil.

İkinci hat Moskova'ydı: Muhsin Rızai'nin Rusya ziyareti, Rusya'nın daha etkin bir rol üstlenmesi ve muhtemelen askeri imkân sağlanması arayışının parçasıydı. Üçüncü hat ise Tahran'ın önceden hazırladığı nükleer teklifti.

Axios'un aktardığına göre teklifin özü şu: İran, nükleer tesislerini Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı denetimine açacak; karşılığında ABD, dondurulmuş İran varlıklarının bir kısmını serbest bırakacak ve deniz ablukasını kaldıracak. Bu teklifin arkasında tek bir ilke var: geri döndürülebilirlik.

Nobel ödüllü iktisatçı Thomas Schelling, Çatışmanın Stratejisi'nde pazarlığın özünün verilen sözlerin ve tavizlerin maliyeti olduğunu anlatır. Amerikalılar İran'ın parasını iade ettiğinde bu adım onlar için geri alınamaz; para el değiştirmiştir.

Oysa İran bir ya da iki tesise erişim izni verdiğinde bu kapıyı gelecekte yeniden kapatabilir. Reagan'ın Sovyetlerle müzakerelerde dilinden düşürmediği Rus atasözü, "Güven ama doğrula", burada tersinden işliyor: Diplomasi masası henüz kurulmuşken hukuksuz bir saldırıyla sarsılan Tahran, yaşadıklarından ders almış olmanın temkiniyle hareket ediyor: Doğrulamaya evet diyor, ama güveni rehin tutmaktan vazgeçmiyor.

Süper güç Amerika ise diplomasi tarihinde belki de ilk kez, elindeki bütün kozlara rağmen bu kadar çaresiz bir tablonun içinde buluyor kendini. Yine de asıl düğüm zenginleştirmedir. İranlılar önümüzdeki aylarda hangi tavizleri verirse versin, zenginleştirme meselesinin Trump döneminde çözülmeden kalacağını düşünüyorum.

WASHİNGTON'DAKİ ÇATLAK GERÇEKCumhuriyetçi saflardaki ayrışma bir taktik gösterisi değil, bütünüyle gerçek. Bu ayrılık Trump yönetiminin ilk gününden beri vardı. Bir yanda JD Vance ve Trump'ın oğlu, diğer yanda Savaş Bakanı Pete Hegseth ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran savaşı dahil pek çok konuda derin biçimde ayrışıyordu.

Salı günkü yenilginin ardından hem Vance hem Trump'ın oğlu, örtük ya da açık biçimde "Biz demiştik" mesajı verdi: İran'a saldırı yolu yanlıştı. Rubio kendini mevcut tartışmanın dışında tutmaya çalışıyor. Hegseth ise savaştaki kararları nedeniyle ABD halkı ve Demokratların hedef tahtasının tam ortasında.

Abraham Lincoln 1858'de "Kendi içinde bölünmüş bir ev ayakta duramaz" demişti. Bugün Trump'ın evi bölünmüş durumda ve terazinin kefesi değişiyor. Irak'ta bizzat savaşmış, o savaşı daha sonra sert biçimde eleştirmiş olan Vance, İslamabad müzakerelerinin mimarıydı; masaya oturup bir uzlaşıya ulaşan da oydu.

Şimdi yönetimin içinde eli güçlenmiş görünüyor. Hegseth gibi isimlerin ise yavaş yavaş kenara itilmesi şaşırtıcı olmaz. 2006'da Rumsfeld'in yaşadığını hatırlayalım. ÜÇ SEÇENEK, İKİ ÇIKMAZWashington'un önünde üç yol var: anlaşma, baskının sürdürülmesi ya da yeniden tırmanma.

Ne var ki bunlardan ikisi hiçbir sorunu çözmüyor, üçüncüsü ise Trump döneminde sonuç alınamayacak kadar zor. Birinci ve ikinci seçenek, ABD'nin askeri saldırı düzenlemesi ya da saldırmadan uçak gemileri ve abluka ile ekonomik baskıyı sürdürmesidir.

İkisinin de ortak kusuru, Amerika'da akaryakıt fiyatlarını düşürmeyecek olmasıdır. İran Hürmüz Boğazı'nı kapalı tutmaya devam edecek; bu fiyatlarla Cumhuriyetçiler 2028'de yeniden kaybedecek. Tarih bunun da örneğini veriyor.

Jimmy Carter'ı 1980'de koltuğundan eden şey yalnızca Tahran'daki esir alınan ABD elçiliği krizi değildi; onun sebebiyle benzin istasyonlarındaki kuyruklar ve petrol şokunun beslediği enflasyondu. Amerikan seçmeni dış politikayı çoğu zaman pompa başında okur.

Trump'ın 2028'de adı oy pusulasında olmayacağı için umursamadığı söyleniyor. Bu tamamen yanlış. 2028'de iktidara gelecek bir Demokrat yönetim, halkın desteği ile Trump'ın çevresi ve ailesiyle ilgili mali yolsuzluk iddialarının üzerine çok daha ciddi biçimde gidebilir, Trump'ın yatırımlarındaki kişisel çıkarlarını ağır baskı altına alabilir.

Dolayısıyla Trump'ın isteyeceği son şey, 2028'de bir Demokrat yönetimdir. SALDIRI SEÇENEĞİNİN BEDELİ: ARAMCO'DAN BLACKROCK'AAskerî seçeneğin bedeli üzerinde ayrıca durmak gerekiyor. Trump İran'ın enerji ve sanayi altyapısını hedef alırsa, Tahran'ın cevabı yalnızca bölgedeki ABD üslerine ve çıkarlarına yönelmeyecek; Aramco başta olmak üzere Körfez'deki petrol üretim tesisleri de hedef listesine girecektir.

Bunun anlamı, ABD ve dünya ekonomisi için gerçek bir faciadır. Nedenini anlamak için bugünkü fiyat artışının doğasına bakmak gerekir. Bugün petrol fiyatlarını yukarı iten şey üretim eksikliği değil, lojistiktir: Petrol üretiliyor, ama Hürmüz Boğazı İran tarafından kapatıldığı için taşınamıyor.

Boğaz açıldığı gün arz da büyük ölçüde yerine gelir. Oysa üretim tesisleri vurulursa sorun lojistikten üretime kayar ve bambaşka bir krize dönüşür. Eylül 2019'da Abkayk ve Hurays tesislerine yönelik tek bir saldırı, Suudi Arabistan'ın günlük üretiminin yaklaşık yarısını bir gecede devre dışı bırakmıştı.

Kapsamlı ve tekrarlanan saldırılar altında ise bölgedeki üretimin en az dört ila altı yıl eski hâline dönemeyeceğini düşünüyorum. Bu yalnızca Trump için değil, ondan sonra Beyaz Saray'a girecek bütün ABD başkanları için büyük bir yenilgi ve kalıcı bir stratejik kayıp olur.

İran bunu yapar mı? Kesinlikle yapar. Savaştan önce de savaş boyunca da Tahran ne dediyse onu yaptı; Hürmüz'ü kapatacağını söyledi ve kapattı. İşin ironisi şu ki bugün İran'ın davranışı, Washington'un davranışından çok daha öngörülebilir.

Altyapısına saldırı olursa İran'ın cevabı da net ve sert olacaktır. Üstelik meseleyi yalnızca petrol üzerinden okumak eksik kalır. Körfez, son yıllarda Amerikan finans kapitalinin en gözde yatırım alanlarından biri hâline geldi.

Dünyanın en büyük varlık yönetim şirketi BlackRock, 2026 ortası itibarıyla 15,3 trilyon dolarlık varlık yönetiyor; ABD ve Çin dışında hiçbir ülkenin milli geliri bu büyüklüğe ulaşmıyor. Şirketin BatıAsya (Orta Doğu)'daki müşteri varlıkları 128 milyar doları buluyor.

BlackRock'un altyapı kolu Global Infrastructure Partners (GIP), 2025'te Aramco'nun Cafura gaz projesine ait tesisler için 11 milyar dolarlık, 20 yıl vadeli bir kiralama anlaşması imzaladı; daha önce de Aramco'nun gaz boru hatları şirketine ortak olmuştu. Aynı GIP, Abu Dabi merkezli MGX ile birlikte yaklaşık 40 milyar dolarlık bir veri merkezi alımının da ortağı.

İran'ın bölgeye yönelteceği bir karşılık, bu sermaye için onlarca yıl sürecek ekonomik ve stratejik bir kayıp demektir. Bu yüzden altyapıya saldırı seçeneği, Trump için masada dursa da başvurulamayacak kadar pahalı bir seçenektir.

Ve İran bunu çok iyi biliyor. Hürmüz'ü açabilecek tek yol olan üçüncü seçenek ise İran'a çok büyük tavizler verilmesini gerektiriyor ve bu tavizleri vermek Trump için son derece zor. Makyavelli'ye atfedilen eski bir söz, savaşların istediğiniz zaman başladığını ama istediğiniz zaman bitmediğini söyler.

Bu yüzden önümüzdeki iki yılda tehdit ile saldırı, düşük yoğunluklu askeri operasyonlar ile anlaşma ve anlaşma söylentileri arasında gidip gelen bir salınım bekliyorum. Zaten İran “savaşı siz başlatırsınız da ancak bitişine biz karar veririz” demişti.

Bugün İran'ın yeni bir nükleer teklif sunduğu konuşulsa da nükleer mesele ve Hürmüz gibi asıl konularda büyük bir uzlaşının doğacağını sanmıyorum. KONGRE'NİN ELİNDEKİ ARAÇLARYeni Kongre, Trump'ı belli ölçüde sınırlayabilecek araçlara sahip.

Ama unutmayalım: Trump hâlâ başkandır ve veto gibi etkili araçlar onun elindedir. İlk araç denetimdir. Kongre, yönetim yetkililerini sürekli olarak oturumlara ve sorgulamalara çağırabilir. Bu, yasal bir zorunluluk yaratmasa bile yetkililerin zamanını alır, odaklarını daraltır ve seçecekleri politikaları biçimlendirir.

İkincisi, celp yazılarıyla sorgulamanın ötesine geçip resmi soruşturma açmaktır; bu, çok daha ağır bir yüktür. Üçüncüsü ve en etkilisi bütçedir. Kongre ödenekleri onaylayarak ya da reddederek askeri operasyonları sınırlayabilir.

1973'teki Case-Church değişikliği Vietnam'daki muharebe operasyonlarının finansmanını böyle kesmişti. 1980'lerdeki Boland değişiklikleri de Nikaragua'daki Kontralara yardımı yasaklamış; yasağı delmek isteyen Reagan yönetimi, ironik biçimde, İran'a gizli silah satışıyla sonuçlanan İran-Kontra skandalına sürüklenmişti.

Senato'daki Demokrat lider Chuck Schumer'in savaşın "bitmesi gerektiğini" söyleyip bütçe yetkisini kullanabileceklerini ima etmesi bu yüzden önemsiz değil. Dördüncü araç Savaş Yetkileri Yasası'dır. Bu yasa 1973'te Nixon'ın vetosuna rağmen üçte iki çoğunlukla çıkmıştı.

Bugün ise Trump'ın vetosunu aşmak için gereken üçte iki çoğunluk Demokratların elinde yok. Son seçenek, Trump'ın ve yönetim yetkililerinin azlidir. Başkanın görevden alınması da Senato'da üçte iki oy gerektiriyor ve Demokratlar bu çoğunluktan yoksun.

Yine de azil süreci kamuoyunu hareketlendirebilir, gündemi sürekli başkanı zayıflatan bir yöne çekebilir. Aralık 1998'de, Clinton hakkındaki azil oylamasının arifesinde ABD, Irak'a Çöl Tilkisi Operasyonu'nu başlatmıştı ve Washington'da "dikkat dağıtma" tartışması günlerce sürmüştü.

Azilden dikkati dağıtmak isteyen bir başkan, İran'a yönelik askeri operasyonları tırmandırabilir. HEDEFTE BİLE UZLAŞI YOKAmerika'da İran konusunda nihai hedefe dair bir uzlaşı var mı? Yok. Hedef konusunda bile ciddi görüş ayrılığı var.

Dışarıya tek bir resim verilse de Demokratların kendi içinden farklı anlatılar duyuyoruz. Obama çizgisine yakın isimler iş başına gelirse, Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) benzeri bir çerçeve için baskı yapacaklardır. Partinin başka kanatları ise farklı düşünüyor.

STRATEJİSİZ BİR SÜPER GÜÇTrump'ın tutarlı bir İran stratejisi var mı? Aslında vardı. Yönetiminin başında ilan ettiği ve "Önce Amerika" seçmeninin oy verdiği strateji, Amerika'yı bitmeyen ve pahalı savaşlardan uzak tutmaktı.

Ancak Trump, seçim kampanyasındaki vaatlerinin tersine bu savaşlardan birine girdi ve girdikten sonra sürekli savruldu: İran medeniyetini yok etmekle tehdit eden sloganlardan, anlaşmanın çok yakın olduğunu müjdeleyen açıklamalara. Clausewitz savaşın siyasetin başka araçlarla devamı olduğunu söyler.

Peki siyasetin kendisi yönsüz olduğunda ne olur? O zaman savaş bir stratejinin aracı olmaktan çıkar, gürültüye dönüşür. Bugün Trump'ın önünde iyi bir seçenek kalmadı ve iyi bir seçeneğin yokluğu, başlangıçtaki stratejisini de uygulanamaz hâle getirdi.