Ekolojik Adalet: çevre Krizinin Bedelini Neden En Az Kirletenler ödüyor

Bir fabrikanın bacasından çıkan dumanı düşünün. Fabrikanın sahibi başka bir yerde yaşayabilir. Üretilen ürün dünyanın başka bir ülkesinde tüketilebilir. Ama fabrikanın hemen yanında yaşayan insanların çocukları o havayı solur.

Bir dere kirlenir. Kirliliğe neden olan ekonomik faaliyet büyük gelir yaratabilir. Ama derenin aşağısındaki köylünün tarlası, hayvanı ve suyu etkilenir.

Bir kent aşırı betonlaşır. Gayrimenkul değeri yükselir. Yeni yatırımlar yapılır. Ama yaz sıcaklarında kliması olmayan dar gelirli vatandaş aynı kentin en sıcak mahallelerinde yaşamaya devam eder.

Bir kıyı yapılaşır. Büyük ekonomik değer yaratılır. Ama denize ücretsiz ulaşabilen vatandaşın kıyıyla ilişkisi giderek zorlaşır.

Kuraklık gelir. Suyu en fazla tüketen ile evinde birkaç metreküp su kullanan vatandaş aynı değildir. Ama su kesildiğinde musluk ikisinin evinde de kapanır.

İşte burada çevre meselesi artık yalnızca çevre meselesi olmaktan çıkar. Ortaya çok daha temel bir soru çıkar:

KİM KİRLETİYOR, KİM KAZANIYOR, KİM BEDEL ÖDÜYOR?

Sıklıkla; “İklim değişikliği hepimizi etkileyecek.” diyoruz. Doğru. Ama eksik. Çünkü aynı sel herkese aynı zararı vermez. Aynı sıcaklık herkesi aynı şekilde etkilemez. Aynı su kıtlığının herkes üzerindeki sonucu aynı değildir.

Ekonomik gücü olan; evine iyi bir yalıtım yaptırabilir. Klima kullanabilir. Su depolayabilir. Daha güvenli bir mahalleye taşınabilir. Özel sağlık hizmeti alabilir. Gıda fiyatları yükseldiğinde bunu bütçesinde karşılayabilir. Ama dar gelirli vatandaşın böyle bir hareket alanı yoktur.

Dolayısıyla çevresel krizlerin etkisi çoğu zaman toplumdaki mevcut ekonomik eşitsizliklerin üzerine biner. Ve onları daha da büyütür.

Doğal afet eşit gelebilir; ama toplumsal sonuçları eşit değildir.

EN AZ KARBON SALAN, SICAKTAN EN ÇOK ETKİLENEBİLİR

Bir kentin yoksul mahallesinde yaşayan aileyi düşünün. Belki özel otomobili yok. Uçağa yılda birkaç kez binmiyor. Büyük bir evi yok. Yüksek elektrik tüketimi yok. Tüketim seviyesi sınırlı. Dolayısıyla yaşam biçiminin çevresel ayak izi görece küçük olabilir.

Ama yaz sıcakları arttığında; yalıtımı yetersiz evde yaşayan yine odur. Klima alamayan odur. Yeşil alanı az mahallede yaşayan odur. Toplu taşıma beklerken güneşin altında kalan odur. Enerji fiyatları yükseldiğinde klimayı kapatmak zorunda kalan yine odur.

O halde çevre krizinin temel adalet sorunlarından biri şudur: Problemin oluşmasına en az katkıda bulunan insan, problemin sonucuna en açık insan olabilir.

Ekolojik adalet tam olarak bu çelişkiyi görür.

Bir şehirde gelir eşitsizliğini ölçüyoruz. Ama çevresel kalite eşitsizliğini ne kadar ölçüyoruz?

Bir mahallede; ağaçlı yollar, büyük parklar, düşük trafik, temiz hava, sessizlik, denize veya doğaya kolay ulaşım olabilir.

Başka bir mahallede ise; yoğun trafik, sanayi baskısı, gürültü, beton, yetersiz yeşil alan, yüksek yaz sıcaklığı hakim olabilir.

İki mahallede yaşayan vatandaş aynı belediyenin sınırları içerisindedir. Ama aynı çevresel yaşam kalitesine sahip değildir.

Bu nedenle bir toplumda yalnızca gelir dağılımına değil; çevresel refahın dağılımına da bakmalıyız.

Çünkü temiz hava bir ayrıcalık olmamalıdır. Temiz su bir ayrıcalık olmamalıdır. Gölge bir ayrıcalık olmamalıdır. Yeşil alan bir ayrıcalık olmamalıdır. Denize ulaşmak bir ayrıcalık olmamalıdır. Bunlar modern kentin temel yaşam haklarıdır.

Geleceğin en kritik ekolojik adalet meselelerinden biri su olacaktır. Su azaldığında ne yapacağız? Vatandaşa tasarruf çağrısı yapmak kolaydır. Duş süresini azalt. Musluğu kapat. Bahçeyi daha az sula. Bunların elbette yapılması gerekir.

Ama bir havzanın su problemini yalnızca vatandaşın duş süresi üzerinden tartışmak adil değildir.

Aynı havzada; tarım vardır. Sanayi vardır. Turizm vardır. Kent vardır. Belki enerji üretimi vardır. Her sektör farklı miktarda su kullanır ve farklı ekonomik değer üretir.

O zaman su yönetiminin temel sorusu şudur: Suyu kim kullanıyor, ne kadar kullanıyor ve karşılığında ne kadar toplumsal değer yaratıyor?

Ekolojik adalet; suyu herkese eşit miktarda dağıtmak demek değildir. İhtiyaç, ekonomik fonksiyon, verimlilik, ekosistem gereksinimi ve kamu yararı birlikte değerlendirilmelidir. Ama bir ilke tartışmasız olmalıdır: İnsanın temel su ihtiyacı ekonomik gücüne bağlı olamaz.

SU BİR TİCARİ ÜRÜN OLABİLİR AMA ÖNCE YAŞAM KAYNAĞIDIR

Suyun çıkarılması, arıtılması ve dağıtılması maliyetlidir. Dolayısıyla su hizmetinin ekonomik boyutu vardır. Ancak su sıradan bir ticari ürün değildir. İnsan susuz yaşayamaz. Bu nedenle su tarifeleri belirlenirken yalnızca maliyet hesabı değil; sosyal adalet hesabı da yapılmalıdır.

Temel yaşam ihtiyacına karşılık gelen su miktarına erişim güvence altında tutulurken; aşırı tüketimin daha yüksek bedellendirildiği kademeli sistemler düşünülebilir. Böylece iki hedef aynı anda sağlanabilir: Temel su hakkının korunması. Ve israfın önlenmesi.

Ekolojik adalet; herkese sınırsız ve ücretsiz kaynak dağıtmak değildir.

Temel ihtiyacı korurken aşırı tüketimin bedelini aşırı tüketene yüklemektir.

KİRLETEN ÖDEMELİ; AMA ZARAR GÖREN DE KORUNMALI

Çevre hukukunun en önemli ilkelerinden biri; “Kirleten öder.” Doğrudur. Ama tek başına yeterli değildir. Çünkü para cezası çevresel adaleti otomatik olarak sağlamaz.

Bir sanayi tesisi bir bölgeyi kirletmiş olabilir. Devlet cezayı tahsil eder. Peki o bölgede yaşayan insanların zararı? Tarımsal üreticinin kaybı? Kirlenen su kaynağı? Ekosistemin restorasyonu? Uzun dönem sağlık riski?

Ekolojik adaletin formülü bu nedenle yalnızca; kirleten öder olmamalıdır.

Şöyle tamamlanmalıdır: Kirleten öder, zarar gören korunur ve bozulan ekosistem onarılır.

Cezanın amacı kamu bütçesine gelir sağlamak değil; zararın oluşmasını önlemek ve oluşmuşsa mümkün olan en yüksek ölçüde gidermektir.

ÇEVRE KİRLİLİĞİNİ YOKSUL MAHALLELERE TAŞIYAMAYIZ

Dünyanın birçok kentinde tarih boyunca benzer bir eğilim görülmüştür.