Yapay zekâ çağında kütüphanelerin geleceği nasıl şekilleniyor?

Bugün milyarlarca belgeye birkaç saniyede ulaşabiliyoruz, asıl güçlükse karşımıza çıkan bilginin doğru, güvenilir ve bizim için anlamlı olup olmadığını anlayabilmekte. Dolayısıyla geleceğin kütüphanesini belirleyecek soru, bilgiye ne kadar hızlı eriştiğimizden çok sınırsız bilgi içinde yolumuzu nasıl bulacağımızdır.

Kütüphaneler hiçbir zaman yalnızca kitapların saklandığı binalar olmadı. Bilgiyi seçen, düzenleyen, koruyan ve toplumla buluşturan güven kurumlarıydı. Kil tabletten el yazmasına, matbaadan elektronik yayına uzanan süreçte her büyük dönüşüm kütüphanelerin araçlarını yeniledi, insanın bilgiye duyduğu ihtiyaçsa yerinde kaldı.

Yapay zekâ, büyük veri ve sanal gerçeklik etrafında yaşadığımız dönüşüm, bu uzun hikâyenin bugünkü bölümü. Ancak bu değişim her kütüphane türünde aynı biçimde yaşanmayacak; üniversite, halk ve araştırma kütüphaneleri farklı önceliklere sahip olsa da güven, erişim, koruma ve kullanıcı desteği ortak meseleleri olmaya devam edecek.

Geçmişte araştırmacının en büyük sorunu, ihtiyaç duyduğu kaynağa ulaşamamaktı. Bazı eserler yalnızca belli şehirlerdeki kütüphanelerde bulunurdu, bir makalenin ya da arşiv belgesinin kopyasını edinmek haftalar alırdı. Bugün sorun neredeyse tersine döndü.

Arama motorları, akademik veri tabanları, dijital kütüphaneler ve yapay zekâ araçları birkaç saniyede binlerce sonuç getiriyor. Erişim kolaylaştı ama hangi kaynağın güvenilir, güncel ve gerçekten konuyla ilgili olduğunu ayırt etmek zorlaştı.

Bilgi kıtlığının yerini dikkat ve güven kıtlığı aldı. Artık önümüzde kapalı bir kütüphane kapısı ya da erişemediğimiz tek bir kitap değil birbirine benzeyen binlerce sonuç, kaynağı belirsiz içerikler ve doğruluğu sınanmamış bilgiler var.

İyi yönetilemeyen bilgi bolluğu, insanı bilgili kılmak bir yana, yeni bir bilgisizlik türü de üretebilir. Üretken yapay zekâ bu tabloyu daha da karmaşıklaştırıyor. Bu araçlar saniyeler içinde düzgün, akıcı, hatta hayli ikna edici metinler yazabiliyor.

Ama bir cevabın iyi yazılmış olması, doğru olduğu anlamına gelmiyor. Uluslararası Kütüphane Dernekleri ve Kurumları Federasyonunun 2024 Eğilim Raporu da yapay zekâ ve diğer yeni teknolojilerin bilginin üretilme, paylaşılma ve kullanılma biçimlerini değiştirdiğini vurguluyor.

Yanlış bilginin yayılması, kurumlara duyulan güvenin yeniden biçimlenmesi, mahremiyet, dijital beceriler ve teknolojiye erişimdeki eşitsizlikler raporda geleceğin bilgi ortamını belirleyecek başlıca meseleler arasında yer alıyor. Bu gelişmeler kütüphanenin işini azaltmıyor, tersine ona yeni bir sorumluluk veriyor.

Kullanıcıyı kaynağa ulaştırmak artık tek başına yeterli değil. Kütüphane, o kaynağın neye dayandığını ve ne ölçüde güvenilir olduğunu değerlendirme sürecinde de kullanıcıya eşlik etmesi gerekiyor. Bir kitap veya makalenin arama sonuçlarında üst sıralarda görünmesi, onun bilimsel ya da kültürel bakımdan değerli olduğunu göstermez.

Özellikle arama platformlarında karşımıza neyin çıkacağını çoğu zaman reklam bütçeleri, kullanıcı alışkanlıkları ve platformların algoritmaları belirler. Kütüphanenin ölçüsü popülerlikten ibaret olamaz. Bugün pek ilgi görmeyen bir eser, yıllar sonra önemli bir araştırmanın temel kaynağına dönüşebilir.

Kütüphanenin sorumluluğu çok arananı öne çıkarmaktan ziyade güvenilir ve nitelikli olanı seçmek, farklı seslere yer açmak ve bugün gözden kaçanı yarın için korumaktır. Yapay zekânın kütüphanelerde yapabildiklerinin listesi giderek uzuyor: otomatik sınıflandırma, konu ve anahtar kelime belirleme, özetleme, çeviri, el yazmalarını tanıma, doğal dille arama… Yakın gelecekte kullanıcı, katalog ekranına birkaç anahtar kelime yazmak yerine araştırma sorusunu gündelik bir dille anlatabilecek.

Yapay zekâ, referans hizmetlerinden kataloglama ve sınıflandırmaya kadar pek çok alanda yeni imkânlar sunuyor. Doğal dil işleme teknolojileri sayesinde kullanıcıların belirli katalog terimlerini bilmeden kendi cümleleriyle arama yapabilmesi de bu imkânlardan biri.

Örneğin “Osmanlı şehirlerinde gündelik hayatın değişimini anlatan, akademik olmayan fakat güvenilir Türkçe kaynaklar arıyorum” diyen bir kullanıcı düşünelim. Sistem yalnızca içinde “Osmanlı”, “şehir” ve “gündelik hayat” geçen eserleri sıralamakla kalmayabilir, kişinin bilgi düzeyine, araştırma amacına ve ayırabileceği zamana göre bir okuma yolu da önerebilir.

Önce birkaç giriş kitabı, ardından makaleler, arşiv belgeleri ve görsel malzemeler… Buna ilk bakışta “yapay zekâ destekli kütüphaneci” ya da “dijital bilgi asistanı” diyebiliriz. Fakat arada gözden kaçırılmaması gereken bir fark var.

Yapay zekâ soruya hızlı cevap verir, kütüphaneciyse önce sorunun doğru kurulup kurulmadığını düşünür. Algoritma benzer içerikleri sıralar, kütüphaneci kullanıcının henüz fark etmediği bakış açılarını gösterebilir. Yapay zekâ elindeki veriden sonuç çıkarır, kütüphaneci o verinin kim tarafından, hangi koşullarda ve ne amaçla üretildiğini de sorgular.

Bir araştırmacının talebini anahtar kelimelere ayırmakla o talebin arkasındaki gerçek ihtiyacı anlamak aynı şey değildir. İnsan bazen söylediğinden başka bir şeyi bilmek ister, iyi bir kütüphaneci bu mesafeyi sezer ve gerektiğinde yeni sorular sorar.

Bu nedenle daha gerçekçi bir gelecek senaryosunda kütüphaneciler ortadan kalkmaz, işleri değişir. Tekrarlanan teknik görevler otomatikleştikçe insan muhakemesi, kaynak değerlendirme, etik karar verme, kullanıcı eğitimi ve kültürel mirasın korunması daha da değer kazanacaktır.

Kütüphaneci ile yapay zekâ arasındaki ilişkiyi birinin diğerinin yerini alması şeklinde değil, dikkatle kurulması gereken bir iş birliği olarak görmek gerekir. Kaldı ki hızlı çalışan bir sistem tarafsız olmak zorunda değil.

Yapay zekâ, eğitildiği verilerdeki eksikleri, hataları ve toplumsal önyargıları yeniden üretebilir. Bu nedenle kütüphaneci yalnızca sistemi kullanan değil, onun çalışma biçimini kullanıcıya anlatan kişi de olmalıdır. Bir önerinin neden sunulduğunu, hangi verilerin hesaba katıldığını ve hangi kaynakların dışarıda kalmış olabileceğini sormak, yeni dönemin temel bilgi okuryazarlığı becerilerinden biri olacaktır.

Dijitalleşmenin en dikkat çekici imkânlarından biri, kütüphane deneyimini kişiye göre şekillendirebilmesidir. Geleneksel kütüphanede herkes aynı katalog ve raf düzeniyle karşılaşır. Dijital ortamdaysa her kullanıcı için başka bir bilgi haritası çizilebilir.

Aynı kütüphane bir öğrenciye dersleriyle bağlantılı bir okuma yolu, görme engelli bir kullanıcıya erişilebilir içerikler, yabancı dil öğrenen birine de seviyesine uygun metinler sunabilir. Üstelik bu asistanlar yalnızca kaynak önermekle kalmayıp uzun soluklu araştırmalara eşlik edebilir.

Kullanıcının izniyle çalışan bir bilgi asistanı, daha önce incelenen kaynakları hatırlayabilir, eserler arasındaki kavramsal bağları gösterebilir, yeni yayımlanan çalışmalardan haber verebilir ve birbiriyle çelişen görüşleri yan yana getirebilir. Böylece kütüphane, ihtiyaç duyulduğunda uğranan bir yer olduğu kadar öğrenme sürecine devamlı eşlik eden bir hizmet hâline gelebilir.

Kişiselleştirmenin rahatlığı kadar ciddi bir riski de var: Kullanıcının karşısına sürekli geçmiş tercihlerine benzeyen kaynaklar çıkarmak. Tarih kitabı arayan birine hep aynı görüşü savunan eserlerin önerilmesi işi kolaylaştırabilir fakat düşünsel çeşitliliği daraltır.

Kütüphane önerilerini ticari platformların önerilerinden ayıran nokta tam da burası. Ticari bir sistem, kullanıcının ekranda daha uzun kalmasını ya da daha çok ürün tüketmesini hedefleyebilir. Kütüphanenin amacıysa okurun zaten sevdiği şeyleri durmadan karşısına çıkarmaktan öte onun bilgi dünyasını genişletmektir.

İyi tasarlanmış bir kütüphane asistanı tercihleri dikkate alırken farklı düşüncelere ve beklenmedik araştırma yollarına da yer açmalıdır. Geleneksel rafta aradığımız kitabın yanında, adını daha önce hiç duymadığımız bir eserle karşılaşabiliriz.

Bazen araştırmanın yönünü değiştiren de bu tesadüftür. Dijital sistemlerin önemli sınavlarından biri, kişiselleştirme uğruna bu karşılaşmaları yok etmemek olacaktır. Dijital kütüphane bize yalnızca bildiğimiz ve sevdiğimiz içerikleri değil henüz haberdar olmadığımız düşünce dünyalarını da göstermelidir.

Kişiselleştirme konuşulunca mahremiyet meselesini atlamamak gerekir. Okuduğumuz kitaplar, araştırdığımız hastalıklar, siyasi görüşlerimiz ya da inançlarımız hakkında son derece hassas bilgiler verebilir. UNESCO’nun üretken yapay zekâ rehberi, yasal düzenlemelerin teknolojideki hızlı ilerlemenin gerisinde kalabildiğini ve kullanıcı verilerinin korumasız bırakılabildiğini belirtiyor, veri mahremiyetiyle insan merkezli yaklaşımın önemini özellikle vurguluyor.

Kullanıcı, kendisine ilişkin hangi verilerin toplandığını bilmeli ve kişiselleştirilmiş hizmet alabilmek için mahremiyetinden vazgeçmeye zorlanmamalıdır. Bir kütüphaneyi, kullanıcısının haklarını ne kadar koruduğuyla değerlendirmeliyiz.

Ayrıca dijitalleşme herkes için aynı anlama gelmiyor. Herkesin güçlü bir bilgisayarı, hızlı interneti ya da güncel bir telefonu yok. Bir içeriğin internette bulunması, herkesin ona gerçekten erişebildiğini göstermez, gerçek erişim için cihazın ve bağlantının yanı sıra dijital beceriye ve erişilebilir bir arayüze de ihtiyaç vardır.

Kütüphaneler dijital hizmetlerini geliştirirken yüz yüze desteği, basılı kaynakları ve ortak kullanıma açık cihazları bu nedenle bütünüyle terk etmemelidir. Teknolojiye erişemeyen veya ona ayak uyduramayan kullanıcıyı geride bırakmak, kütüphanenin tarihsel varlık amacıyla çelişir.

Başarıyı, en yeni teknolojiyi ne kadar çabuk benimsediğimizle ölçemeyiz, asıl mesele onu ne kadar anlaşılır ve kapsayıcı kılabildiğimizdir. Dijital kaynakların hızla çoğaldığı yıllarda, fiziksel kütüphanelerin zamanla ortadan kalkacağı sıkça söylendi.

Kitaplara, dergilere ve veri tabanlarına evden ulaşabiliyorsak büyük kütüphane binalarına neden ihtiyaç duyalım? Geçen zaman, sorunun eksik kurulduğunu gösterdi. Çünkü insanlar kütüphaneye yalnızca bir kaynak almak için gitmiyor; çalışmak, düşünmek, başkalarıyla karşılaşmak, öğrenmek ve bir topluluğun parçası olmak istiyorlar.

Andrew Cox’un akademik kütüphane mekânlarının geleceğine ilişkin çalışması, dijital materyaller kolayca erişilebilir hâle geldiği COVID-19 salgınından önceki on yılda kütüphane ziyaretlerinin arttığını hatırlatıyor. Öğrenciler sessiz bireysel çalışma alanlarının yanı sıra grup çalışmasına uygun, esnek ve teknik açıdan donanımlı mekânlara da ihtiyaç duyuyor.

Bu bulgu, fiziksel kütüphane mekânlarının önemini sürdüreceğine işaret ediyor. Koleksiyonların bir kısmı dijital ortama ya da ortak depolara taşındıkça kullanıcı alanları genişleyebilir. Sessiz okuma salonlarının yanına ortak çalışma alanları, dijital üretim atölyeleri, podcast ve video stüdyoları, çocuklar için keşif alanları, sergi salonları ve teknoloji laboratuvarları eklenebilir.

Böylece kütüphane sadece bilginin tüketildiği değil, aynı zamanda üretildiği bir merkez de olabilir. Neredeyse her karşılaşmanın ticarileştiği şehirlerde kütüphane, bir şey satın almadan vakit geçirebildiğimiz ender kamusal alanlardan biridir.

Yalnız kalabildiğimiz ama toplumdan kopmadığımız, farklı yaş, gelir ve eğitim düzeylerinden insanların aynı çatı altında buluşabildiği bir yerdir. Kütüphanenin sessizliği bu çağda yeniden değer kazanıyor. Bildirimler, reklamlar ve bitmeyen dijital uyaranlar arasında dikkatimizi tek bir metne vermek giderek güçleşiyor.

Kütüphane, bilgiye erişilen bir yer olmanın yanında dikkatin korunabildiği bir mekân da olabilir. Bu açıdan sessizlik, geçmişten kalma bir kural olmaktan öte bugünün insanının ihtiyaç duyduğu zihinsel bir imkândır. Mekânın dönüşmesi, kitabın bütünüyle gözden kaybolması anlamına da gelmiyor.

Raflar yalnızca depolamaz, bilgi alanlarını yan yana getirir, okura düşünsel bir coğrafya sunar. Bir kitabı ararken komşu rafta başka bir kitap bulmak, dijital öneri sistemlerinin her zaman yaratamadığı türden bir keşiftir.

Sanal ve artırılmış gerçeklik uygulamalarıysa kütüphanenin fiziksel sınırlarını aşmasının başka bir yoludur. Amerika Birleşik Devletleri’ndeki önde gelen yüz üniversite kütüphanesinin internet sitelerini inceleyen 2022 yılındaki bir araştırmada, kütüphanelerin%86’sında bu uygulamalara rastlanmış.

Sanal gerçeklik stüdyoları, üretim atölyeleri, sürükleyici öğrenme hizmetleri, sanal sergi ve konferanslar, yön bulma ve sanal referans hizmetleri bunlardan bazılarıdır. Bu örnekler, sanal kütüphanenin uzak bir gelecek hayali olmadığını gösteriyor.

Bir kullanıcı başka bir ülkedeki koleksiyonu inceleyebilir, artık var olmayan tarihî bir mekânın dijital modelinde dolaşabilir ya da fiziksel olarak erişemediği bir sergiyi gezebilir. Ayrı şehirlerde yaşayan araştırmacılar aynı sanal çalışma ortamında buluşabilir.

Ancak sanal bir kütüphane, sırf sanal olduğu için demokratik ve kapsayıcı sayılmaz. Cihazların maliyeti, hızlı internet gereksinimi, engelli kullanıcıların erişimi, kişisel verilerin korunması ve ortamın özel şirketler tarafından denetlenmesi gibi sorunlar ortada duruyor.

Kütüphaneyi yalnızca pahalı bir sanal gerçeklik gözlüğüyle girilebilen bir yere çevirmek, erişimi genişletmek yerine yeni eşitsizlikler yaratır. Bu nedenle sanal ortamı fiziksel kütüphanenin yerine koymak yerine, mevcut hizmetlere eklenen yeni bir deneyim katmanı olarak düşünmek daha yerinde olacaktır.

Teknoloji mekânı yeniden kurabilir fakat o mekânın anlamını tek başına kuramaz. Kütüphanelerin geleceği konuşulurken bilgiye erişim çoğu zaman tartışmanın merkezine yerleşiyor, bilginin uzun vadede nasıl korunacağıysa geri planda kalıyor.

Oysa dijital bir içeriğe bugün ulaşabiliyor olmamız, yarın da ulaşabileceğimiz anlamına gelmiyor. Dosya biçimleri eskir, yazılımlar kullanımdan kalkar, depolama araçları bozulur, platformlar kapanır. Basılı bir kitap uygun koşullarda onlarca, hatta yüzlerce yıl yaşayabilir.

Dijital içerikse onu açacak yazılıma, işletim sistemine, lisansa, sunucuya ve teknik altyapıya bağımlıdır.